Tez önerisi, yapacağınız çalışmanın problemini, amacını, yöntemini ve takvimini enstitünün onayına sunan kısa bir belgedir. Yüksek lisansta genellikle danışmanınızla birlikte hazırlanıp enstitüye önerilen bir tez konusu dosyasıdır; doktorada ise yeterlik sınavından sonra tez izleme komitesi önünde sözlü olarak savunulan ayrı bir aşamadır. İki süreç aynı adı taşır, aynı işlemez.
Bu rehber önce iki süreci ayırır, sonra öneri metninin yedi bölümünü sırayla ele alır. Her bölümün sonunda doğrudan uyarlayabileceğiniz bir örnek cümle vardır. Hangi aşamada takıldıysanız o başlıktan başlayabilirsiniz.
Yüksek lisanstaki öneri ile doktoradaki savunma neden aynı şey değil?
Karışıklığın kaynağı, iki aşamanın da günlük dilde “tez önerisi” diye anılmasıdır. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nin özgün metninde (20 Nisan 2016, Resmî Gazete sayı 29690) ikisi ayrı maddelerde düzenlenmiştir.
Tezli yüksek lisansta yönetmeliğin 8. maddesi bir savunma öngörmez; bir takvim öngörür: enstitü anabilim dalı başkanlığı her öğrenci için tez danışmanını en geç birinci yarıyılın sonuna kadar, öğrencinin danışmanıyla birlikte belirlediği tez konusunu ise en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye önerir. Danışman ve konu, enstitü yönetim kurulu onayı ile kesinleşir. Öneri metninin biçimini ve içeriğini bu noktada senatonuz ve enstitünüz belirler; ülke genelinde tek bir şablon yoktur.
Doktorada ise 21. madde açık bir aşama tanımlar: yeterlik sınavını başaran öğrenci en geç altı ay içinde, yapacağı araştırmanın amacını, yöntemini ve çalışma planını kapsayan tez önerisini tez izleme komitesi önünde sözlü olarak savunur; yazılı raporu savunmadan en az on beş gün önce komite üyelerine dağıtır.
| Ölçüt | Tezli yüksek lisans | Doktora |
|---|---|---|
| Yönetmelikteki dayanak | Madde 8 (danışman ve konu önerisi) | Madde 21 (tez önerisi savunması) |
| Zamanlama | Konu en geç 2. yarıyıl sonuna kadar önerilir | Yeterlikten sonra en geç 6 ay içinde savunulur |
| Sözlü savunma | Yönetmelikte öngörülmez | Zorunlu, tez izleme komitesi önünde |
| Kararı kim verir | Enstitü yönetim kurulu (onay) | Tez izleme komitesi (salt çoğunluk) |
| Olası kararlar | Onay veya revizyon talebi | Kabul, düzeltme veya red |
| Metnin biçimi | Enstitü şablonu | Enstitü şablonu + sözlü sunum |
Uygulamada birçok enstitü yüksek lisansta da bir “tez öneri formu” ve kimi zaman bir seminer sunumu ister. Bu, yönetmelikten değil kendi senato yönetmeliğinizden gelir. Yazmaya başlamadan önce bakacağınız ilk belge odur; ikinci belge, enstitünüzün öneri formu şablonudur.
Bir uyarı: yukarıdaki hükümler yönetmeliğin 2016 tarihli özgün metnindendir ve yönetmelik o tarihten sonra değişikliklere uğramıştır. Süre ve usul rakamlarını tezinizde kullanacaksanız yürürlükteki metni doğrulayın; sayıları ve mevzuat hükümlerini kaynağından teyit etme yöntemi için kaynak ve mevzuat doğrulama rehberimize bakabilirsiniz.
Öneri metninde hangi yedi bölüm bulunur?
Enstitü şablonları farklı adlar kullanır, ama istenen bilgi hemen her yerde aynıdır. Sıra da rastgele değildir: her bölüm bir öncekinin bıraktığı boşluğu doldurur.
1. Başlık
Başlık, değişkenleri ve bağlamı içermeli, on beş kelimeyi geçmemelidir. “Üzerine bir inceleme” gibi doldurma ifadeler çıkarılır. Konuyu daraltmakta zorlanıyorsanız tez konusu seçme rehberimizdeki ölçerek daraltma yöntemi bu bölümü doğrudan besler.
“… çalışanlarında … ile … arasındaki ilişkinin incelenmesi: … örneği”
2. Problem durumu ve gerekçe
Burada üç cümle yeterlidir: alanda ne biliniyor, ne bilinmiyor, bu boşluk neden önemli. En sık yapılan hata, gerekçeyi “bu konu çok önemlidir” gibi bir iddiayla geçiştirmektir. Boşluğu ölçerek gösterin: aynı konuda kaç tez yazılmış, hangi örneklemler çalışılmış, hangisi çalışılmamış. Bu ölçümü nasıl yapacağınız Ulusal Tez Merkezi arama rehberimizde anlatılıyor.
“Alanyazında … ile … ilişkisi çoğunlukla … örnekleminde incelenmiş, … bağlamında ele alınmamıştır. Bu araştırma söz konusu boşluğu … verisiyle doldurmayı amaçlamaktadır.”
3. Amaç, araştırma soruları ve hipotezler
Amaç tek cümledir. Araştırma soruları amacın numaralanmış parçalarıdır ve her biri bir analizle eşleşir. Nicel bir çalışmada sorulara karşılık gelen sıfır ve alternatif hipotezleri de burada verirsiniz; her hipotez tek bir ilişki iddiası taşımalı ve bir analizle eşleşmelidir.
“Bu araştırmanın amacı, … değişkeninin … üzerindeki etkisini belirlemektir. Bu amaç doğrultusunda şu sorulara yanıt aranacaktır: 1) … 2) …”
4. Kuramsal çerçeve ve alanyazın özeti
Öneri aşamasında beklenen, tam bir literatür taraması değil; hangi kuramın üzerine oturduğunuzun ve hangi çalışmaların doğrudan sizinkine bağlandığının gösterilmesidir. Genellikle iki-üç sayfa yeterlidir. Taramayı sistemli yürütmek için literatür taraması rehberimizdeki adımları kullanabilirsiniz.
5. Yöntem
Bu bölüm önerinin ağırlık merkezidir ve komitenin en çok soru sorduğu yerdir. Beş bilgi verilir: araştırma deseni ve gerekçesi, evren ve örneklem (ya da çalışma grubu), veri toplama araçları, veri toplama süreci, planlanan analizler. Öneride bu bölüm gelecek zamanla yazılır; teze geçerken geçmiş zamana çevrilir.
“Araştırma ilişkisel tarama modelinde desenlenecektir. Veriler, … tarafından geliştirilen … Ölçeği ile … kişiden toplanacak; veriler … programında … testleriyle çözümlenecektir.”
6. Kapsam, sınırlılıklar ve varsayımlar
Sınırlılık yazmak zayıflık değildir; hangi soruyu yanıtlamayacağınızı baştan söylemek, savunmada gelecek eleştirilerin yarısını kapatır. Örneklemin tek ile, tek kuruma ya da tek zaman dilimine bağlı olması buraya yazılır.
7. Çalışma takvimi ve kaynakça
Takvim, aylara bölünmüş bir tablo olarak verilir ve izin süreçlerini de içermelidir. Ampirik bir çalışmada takvimin en riskli kalemi yazmak değil izin beklemektir; gerçekçi bir plan kurmak için tez takvimi rehberimize bakın. Kaynakçayı enstitünüzün istediği biçimde, çoğu durumda APA 7 ile yazarsınız; künye kuralları APA 7 kaynakça rehberimizde.
Doktorada savunma günü nasıl işler?
Yönetmeliğin 21. maddesi süreci adım adım tanımlar ve bu adımların hepsi sizin takviminizi bağlar.
- Yazılı rapor, savunmadan en az on beş gün önce komite üyelerine dağıtılır. Bu süre pazarlık konusu değildir; geç dağıtılan bir rapor savunmayı erteletebilir.
- Sözlü savunma tez izleme komitesi önünde yapılır ve amacı, yöntemi ve çalışma planını kapsar.
- Komite kabul, düzeltme veya red yönünde salt çoğunlukla karar verir. Düzeltme kararı verilirse bir ay süre tanınır; bu sürenin sonunda kabul ya da red kararı verilir.
- Karar, işlemin bitişini izleyen üç gün içinde tutanakla enstitüye bildirilir.
- Önerisi kabul edilen öğrenci için komite Ocak-Haziran ve Temmuz-Aralık dönemlerinde birer kez, yılda en az iki kez toplanır; öğrenci toplantıdan en az bir ay önce yazılı rapor sunar.
Mazereti olmaksızın altı aylık süre içinde savunmaya girmeyen öğrenci başarısız sayılır ve önerisi reddedilmiş olur. Üst üste iki kez veya aralıklı olarak üç kez başarısız bulunan öğrencinin kurumla ilişiği kesilir.
Öneri reddedilirse ne olur?
Red, çoğu öğrencinin sandığı gibi programın sonu değildir. Yönetmelik, önerisi reddedilen öğrenciye yeni bir danışman ve/veya yeni bir tez konusu seçme hakkı tanır. Sürenin uzunluğu tercihinize bağlıdır:
- Aynı danışmanla devam ederseniz üç ay içinde tekrar savunmaya alınırsınız.
- Danışman ve konuyu değiştirirseniz altı ay içinde tekrar savunmaya alınırsınız.
- Öneri bu ikinci savunmada da reddedilirse kurumla ilişik kesilir.
Buradaki pratik sonuç şudur: red aldıysanız verilecek ilk karar metinle ilgili değil, kurulumla ilgilidir. Komitenin itirazı yöntemin uygulanabilirliğineyse aynı danışmanla üç ay çoğu zaman yeterlidir; itiraz konunun kendisineyse altı ayı seçmek daha güvenlidir.
Öneri en sık hangi dört gerekçeyle geri döner?
- Soru ile yöntem birbirini tutmuyor. İlişki arayan bir soruya deneysel desen, anlam arayan bir soruya ölçek uygulaması önerilmiş oluyor.
- Örnekleme erişim kanıtlanmamış. “… kurumundan veri toplanacaktır” cümlesi, o kurumla bir ön görüşme yapılmadıysa komiteyi ikna etmez. Erişim kanıtını öneriye ekleyin.
- Kapsam bir tezin taşıyabileceğinden büyük. Üç değişken, iki örneklem ve karma desen bir arada teklif edildiğinde ilk istenen şey daraltmadır.
- Boşluk iddiası ölçülmemiş. “Bu konuda yeterli çalışma yoktur” cümlesi tarihli bir taramaya dayanmıyorsa savunulamaz.
Öneriden teze nasıl geçilir?
Öneri kabul edildikten sonra metin çöpe gitmez: yöntem bölümünün taslağı zaten elinizdedir. Geçiş üç işlemden ibarettir — zaman kipini gelecekten geçmişe çevirmek, tahmini gerçek sayıyla değiştirmek ve plandan sapmaları eklemek. Bu geçişin ayrıntılı hâli yöntem bölümü rehberimizde anlatılıyor.
Teslimden önce sekiz maddelik kontrol
- Enstitünüzün öneri formu şablonu kullanıldı mı, başlık adları şablondaki adlarla mı yazıldı?
- Amaç tek cümle mi ve araştırma soruları numaralı mı?
- Her araştırma sorusunun karşılığında planlanmış bir analiz var mı?
- Boşluk iddiası tarihli bir taramayla destekleniyor mu?
- Örnekleme erişim için somut bir dayanak (ön görüşme, kurum yazısı) belirtildi mi?
- Takvimde etik kurul ve kurum izni için ayrı kalemler var mı?
- Metnin tamamı gelecek zamanla mı yazıldı?
- Kaynakça enstitünüzün istediği biçimde mi?
Bölümler belli, cümleler kurulmuyorsa
Öneri metninin zorluğu uzunluğu değildir; on beş sayfayı geçmez. Zorluk, dağınık okuma notlarını problem-amaç-yöntem sırasına oturtmak ve her cümleyi savunulabilir tutmaktır. Tesify ile tezinize başlayabilir, elinizdeki notlardan bir öneri taslağı çıkarıp üzerinde kendiniz çalışabilirsiniz. Konuyu siz seçer, yöntemi siz kurar, metnin sorumluluğunu siz taşırsınız.
Sık sorulan sorular
Tez önerisi kaç sayfa olmalı?
Ulusal bir kural yoktur. Uygulamada enstitü formları çoğunlukla 10-15 sayfa ister. Ölçüt sayfa değil, yedi bölümün eksiksiz olmasıdır.
Yüksek lisansta tez önerisi savunması var mı?
Yönetmelik yüksek lisans için sözlü bir öneri savunması öngörmez; danışman ve konu enstitüye önerilir ve yönetim kurulu onayıyla kesinleşir. Bazı enstitüler kendi yönetmelikleriyle seminer veya sunum ister.
Doktorada tez önerisini ne zaman savunmam gerekiyor?
Yeterlik sınavını başardıktan sonra en geç altı ay içinde. Bu süreye mazeretsiz uymayan öğrenci başarısız sayılır.
Yazılı raporu komiteye ne zaman göndermeliyim?
Sözlü savunmadan en az on beş gün önce. Bu süre yönetmelikten gelir, komitenin takdirinde değildir.
Önerim reddedilirse programdan atılır mıyım?
Hayır. Yeni bir danışman ve/veya konu seçme hakkınız vardır; aynı danışmanla üç ay, değiştirirseniz altı ay içinde tekrar savunmaya alınırsınız. İlişik kesme yalnızca ikinci redde söz konusudur.
Öneride literatür taramasının tamamı olmalı mı?
Hayır. Öneride kuramsal çerçeve ve doğrudan ilişkili çalışmalar özetlenir; kapsamlı tarama tez sürecinde tamamlanır.
Öneride verdiğim örneklem sayısını sonradan değiştirebilir miyim?
Evet, ama farkı yöntem bölümünde açıklamanız gerekir. Hedeflenen sayı ile ulaşılan sayı neredeyse hiçbir zaman aynı olmaz.
Tez konusunu öneriden sonra değiştirebilir miyim?
Değiştirilebilir, ancak usul enstitünüze göre işler ve doktorada konu değişikliği yeni bir öneri savunması gerektirebilir. Kararı enstitü yönetim kuruluna sormadan ilerlemeyin.
Öneriye etik kurul iznini eklemem gerekir mi?
Çoğu enstitü öneride izin belgesini değil, izin alınacağının planlandığını görmek ister. Başvuru sırasını enstitünüzden teyit edin; izin süreci çoğu takvimin en uzun kalemidir.
Tez izleme komitesi kimlerden oluşur?
Danışman ile birlikte üç öğretim üyesinden oluşur ve bileşimi enstitü yönetim kurulu kararıyla belirlenir. Ayrıntısı yönetmeliğin 20. maddesinde düzenlenmiştir.
Öneri metnini danışmanım mı yazar?
Hayır. Danışman yönlendirir ve düzeltir; metni siz yazarsınız. Savunmada soruları da siz yanıtlarsınız.
İngilizce yürütülen bir programda öneri hangi dilde yazılır?
Programın öğretim diliyle. Enstitünüzün İngilizce öneri şablonunu kullanın; Türkçe şablonu birebir çevirmek biçim uyuşmazlığı çıkarır.