Kısa yanıt: Kapsam geçerliği için gereken uzman sayısı tek bir rakam değildir; Lawshe’nin kapsam geçerlik oranı (KGO) her madde için “gerekli” diyen uzmanların oranından hesaplanır ve kabul eşiği panelin büyüklüğüne göre değişir. Panel küçüldükçe eşik yükselir ve neredeyse oybirliği gerekir. Türkçe bir uyarlama çalışması (Arkan ve ark., 2025) 10 uzman için eşiği 0,62 almıştır; eşiği her zaman kullandığınız tablonun kaynağından yazın.
Kapsam geçerliği tam olarak neyi gösterir?
Kapsam geçerliği, bir ölçekteki maddelerin ölçülmek istenen kavramın alanını yeterince temsil edip etmediğini sorar. Bu soruya yanıtı sizin değil, alanın uzmanları verir: Her uzman, her maddeyi bir ölçüte göre değerlendirir ve bu değerlendirmeler bir indekse dönüştürülür. İki yaygın indeks vardır: Lawshe’nin (1975) kapsam geçerlik oranı (KGO) ve Davis’in (1992) kapsam geçerlik indeksi (KGİ). Lawshe’nin çalışması Personnel Psychology’de (28(4), 563-575) “A quantitative approach to content validity” başlığıyla; Davis’in çalışması Applied Nursing Research’te (5(4), 194-197) “Instrument review: Getting the most from a panel of experts” başlığıyla yayımlanmıştır.
Kapsam geçerliği, ölçeğin tüm geçerlik kanıtı değildir. Güvenirlik için Cronbach alfa yazısında anlatılan iç tutarlılık, yapı geçerliği için faktör analizi gibi ayrı kanıtlar gerekir. Kapsam geçerliği, bu zincirin ilk halkasıdır: Maddeler alanı temsil etmiyorsa, sonraki analizler ne kadar iyi çıkarsa çıksın ölçek yanlış şeyi ölçüyor olabilir.
KGO nasıl hesaplanır?
Lawshe tekniğinde her uzman, her maddeyi “gerekli”, “yararlı ama gerekli değil” ya da “gerekli değil” seçeneklerinden biriyle değerlendirir. Kapsam geçerlik oranı şu formülle hesaplanır: KGO = (ng − N/2) / (N/2). Burada ng maddeyi “gerekli” bulan uzman sayısı, N toplam uzman sayısıdır. Sonuç −1 ile +1 arasında değişir: Yarısı “gerekli” derse KGO sıfırdır; hepsi “gerekli” derse bir, hiçbiri demezse eksi birdir.
Aşağıdaki tablo, 10 uzmanlı kurgusal bir panel için hesabı gösteriyor. Veriler tamamen kurgusaldır ve yalnızca aritmetiği örnekler:
| Madde | “Gerekli” diyen uzman sayısı (10 uzmandan) | KGO |
|---|---|---|
| Madde 1 | 10 | (10 − 5) / 5 = 1,00 |
| Madde 2 | 9 | (9 − 5) / 5 = 0,80 |
| Madde 3 | 8 | (8 − 5) / 5 = 0,60 |
| Madde 4 | 7 | (7 − 5) / 5 = 0,40 |
| Madde 5 | 6 | (6 − 5) / 5 = 0,20 |
| Madde 6 | 4 | (4 − 5) / 5 = −0,20 |
Bu kurgusal panelde eşik olarak 0,62 kullanılırsa, yalnızca 1. ve 2. maddeler eşiği geçer; 3. madde 0,60 ile eşiğin hemen altında kalır. Bu küçük fark, eşiğin ne kadar kritik olduğunu gösterir: Eşiği kaynaktan doğru okumak, bir maddeyi tutmak ya da atmak arasındaki farkı yaratabilir. Altı maddenin KGO ortalaması (1,00 + 0,80 + 0,60 + 0,40 + 0,20 − 0,20) / 6 = 0,47’dir; ölçek düzeyinde bir özet olarak yalnızca betimleme amacıyla kullanılır, kabul ölçütü olarak değil.
Eşik değeri neye göre belirlenir?
Kritik KGO değeri panelin büyüklüğüne bağlıdır ve literatürde farklı tablolar kullanılır. Ayre ve Scally (2014), Measurement and Evaluation in Counseling and Development’ta (47(1), 79-86) Lawshe’nin kritik değerlerini özgün hesaplama yöntemlerini yeniden gözden geçirerek yeniden ele almış; Wilson, Pan ve Schumsky (2012) aynı dergide (45(3), 197-210) kritik değerlerin yeniden hesaplandığı bir çalışma yayımlamıştır. Bu nedenle farklı çalışmalar farklı tablolara dayanabilir.
Türkçe yazından örnekler bu çeşitliliği gösterir. Arkan ve arkadaşları (2025), BMC Nursing’de yayımlanan Hemşire Mesleki Damgalanma Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında, kapsam geçerliği için 10 uzmana başvurmuş, 10 uzman için kritik değeri 0,62 olarak almış, tüm maddelerin KGO değerinin bu eşiğin üzerinde olduğunu ve ölçek KGİ değerinin 0,925 olduğunu bildirmiştir; çalışma kaynakçasında Lawshe (1975), Yurdugül (2005) ve Ayre ve Scally (2014) yer alır. Yeşilyurt ve Çapraz (2018), Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi’nde (20(1), 251-264) “Ölçek Geliştirme Çalışmalarında Kullanılan Kapsam Geçerliği İçin Bir Yol Haritası” başlıklı çalışmasında Lawshe tekniğini Ayre ve Scally’nin ölçütleriyle birlikte kullanmış; örnek çalışmada 26 uzmanın 66 maddeyi bir uzman formuyla değerlendirdiği belirtilir.
Bu iki örnekten çıkan pratik kural şudur: Kaç uzmanla çalıştığınızı, eşiği hangi kaynağın hangi tablosundan aldığınızı ve eşiğin kaç uzman için geçerli olduğunu yöntem bölümünde yazın. Tabloyu açmadan rakam yazmayın; bir rakamı başka bir çalışmadan ezbere almak, jürinin “bu eşik nereden” sorusunda sizi açıkta bırakır.
Kaç uzman çağırmalıyım?
Sorunun yanıtı üç şeye bağlıdır. Birincisi, eşik küçük panelde çok yüksektir; yani panel küçüldükçe maddeleri tutmak zorlaşır. İkincisi, uygulanabilirlik: Alanınızda nitelikli uzman bulmak kolay olmayabilir; çağıracağınız her uzmanın yanıt vermesi ayrıca zaman ister. Üçüncüsü, yanıt kaybı: Gönderdiğiniz formların hepsi geri dönmez; panel büyüklüğünü hesaplarken geri dönüşü hesaba katın ve kaç uzmana yazdığınızı, kaçının yanıtladığını raporlayın.
Yaygın uygulama, panelin büyüklüğünü danışmanla birlikte, kullanacağınız eşik tablosuna göre belirlemektir. Uzman sayısını “genellikle şu kadar” gibi bir ezbere bağlamak yerine, seçtiğiniz tablonun en küçük geçerli panel büyüklüğünü açıp panelinizi ona göre planlayın. Hemşirelik alanında uyarlama sürecinin tamamını (izin, çeviri, uzman görüşü, pilot) ölçek uyarlama rehberinde bulabilirsiniz; bu yazı, o rehberdeki tek bir adıma, uzman paneli ve KGO’ya odaklanıyor.
Uzmanları kimlerden seçersiniz?
- Alan uzmanları: Ölçtüğünüz kavramı çalışmış, bu konuda yayını ya da uygulaması olan öğretim üyeleri ve uygulayıcılar.
- Ölçme ve değerlendirme uzmanı: Madde yazımı ve ölçek yapısı konusunda deneyimli bir isim; maddelerin biçimsel kusurlarını yakalar.
- Dil uzmanı: Özellikle uyarlama çalışmalarında Türkçe ifadenin anlaşılırlığını değerlendirir.
- Hedef kitleden bir temsilci: İsteğe bağlı; maddelerin katılımcıya nasıl göründüğünü gösterir.
Danışmanınızı panele dâhil etmeyin; danışman çoğu zaman jüri üyesidir ve değerlendirmenin bağımsızlığı sorulabilir. Uzmanları seçerken neden seçildiklerini (unvan, çalışma alanı, ilgili yayın) bir tabloda özetleyin ve yöntem bölümüne koyun.
Tesify‘ı 9.000’den fazla öğrenci kullandı ve 15.000’den fazla bölüm yazdı; Tesify tezinizi yapılandırmanıza yardım eder, metnin %100’ü ise sizin tarafınızdan yazılır.
Uzman formu nasıl hazırlanır?
Form, uzmanın işini kolaylaştırmalı ve yanıtları tek biçimde toplamalıdır. Üç bölümlü bir form yeterlidir: Başlangıçta ölçeğin amacını, ölçülen kavramın tanımını ve hedef kitleyi anlatan kısa bir açıklama; ortada her madde için değerlendirme seçenekleri (Lawshe tekniği için “gerekli / yararlı ama gerekli değil / gerekli değil”); sonda her madde için isteğe bağlı bir açıklama ve düzeltme önerisi alanı. Kavram tanımını forma mutlaka koyun: Uzman, hangi tanıma göre değerlendirme yaptığını bilmiyorsa yanıtları kendi tanımına göre verir ve sonuçlar karşılaştırılamaz hâle gelir. İşevuruk tanımın nasıl yazılacağı için işevuruk tanım yazısına bakabilirsiniz.
Formu uzmana gönderirken yanıt süresini, değerlendirmenin bağımsız yapılması gerektiğini ve verilen yanıtların yalnızca bu araştırmada kullanılacağını yazın. Uzmanların her biri maddeleri ayrı ayrı değerlendirmelidir; uzmanların birbirleriyle konuşarak ortak puan vermesi KGO hesabının varsayımını bozar.
KGİ ile KGO arasındaki fark ne?
| Ölçüt | KGO (Lawshe) | KGİ (Davis) |
|---|---|---|
| Uzman değerlendirmesi | Üç seçenekli “gerekli” ölçütü | Dereceli (genellikle dörtlü) uygunluk ölçütü |
| Hesap | “Gerekli” diyenlerin oranından (n − N/2) / (N/2) | Yüksek puan veren uzmanların oranı |
| Madde eşiği | Panel büyüklüğüne göre kritik değer | Çalışmalarda kullanılan ölçütler farklılık gösterir |
| Ölçek düzeyi özet | Genellikle KGO’ların ortalaması; Türkçe yazında bu ortalama da “KGİ” adıyla raporlanabilir (ör. Arkan ve ark. 2025: 0,925) | Ölçek düzeyi KGİ |
Türkçe yazında “KGİ” kısaltması iki farklı hesap için kullanılabildiği için dikkatli olun: Arkan ve arkadaşları (2025) gibi bazı çalışmalar KGO’nun yanında ölçek düzeyinde bir KGİ değeri de raporlar; bu değerin Davis yaklaşımıyla mı, yoksa Lawshe ve Yurdugül çizgisinde KGO’ların ortalaması olarak mı hesaplandığını kaynağın yöntem bölümünden kontrol edin. Hangisini seçeceğiniz danışmanınıza ve alanınızın geleneğine bağlıdır; ikisini birlikte raporlayacaksanız ikisinin de formülünü ve eşiğini yöntem bölümüne ayrı ayrı yazın. Yurdugül’ün (2005) Ulusal Eğitim Bilimleri Kongresi’nde sunduğu, kapsam geçerlik indekslerinin kullanımını ele alan çalışma, Türkçe kaynaklarda sık anılır; kendi taramanızda açıp okuyun.
Eşiği geçmeyen maddeyle ne yapılır?
Eşiğin altında kalan her madde için üç seçenek vardır: maddeyi çıkarmak, uzmanların yorumlarına göre yeniden yazmak ya da yeniden yazıp aynı panele yeniden göndermek. Çıkarma kararı, maddenin kavramın tamamını temsil etmesi açısından önemliyse kolay verilmemelidir; çünkü bir alt boyutun hiç maddesi kalmayabilir. Yeniden yazma kararı verirseniz, yeni sürümü yine uzman panelinden geçirin; değiştirilmiş bir maddenin eski KGO’sunu yeni maddeye taşımak geçerli değildir.
Yöntem bölümünde bu süreci bir tablo ile özetleyin: Başlangıçtaki madde sayısı, her tur sonunda çıkarılan ya da değiştirilen madde sayısı, son madde sayısı. Bu tablo, jürinin “kaç maddeyle başladınız, kaç maddeyle bitirdiniz” sorusuna tek bakışta yanıt verir.
Yöntem bölümüne ne yazılır?
- Panel: kaç uzman, hangi alanlardan, nasıl seçildiler, kaçı yanıtladı.
- Değerlendirme ölçütü: Lawshe tekniğinin üç seçeneği ya da dereceli ölçüt.
- Formül ve eşik: KGO formülü, eşiğin alındığı kaynak ve panel büyüklüğü.
- Sonuçlar: madde düzeyindeki KGO değerleri (ek tablo) ve ölçek düzeyindeki özet.
- Düzeltmeler: eşik altı maddelerin akıbeti ve uzman yorumlarına göre yapılan değişiklikler.
Madde yazımının kendisi için anket ve görüşme formu şablonları yazısındaki madde yazma kurallarını kullanabilirsiniz. Kapsam geçerliğinin ardından pilot uygulama ve faktör analizi gelir; bu adımların sırasını da ölçek uyarlama rehberinde görebilirsiniz.
Uzman yorumlarını nasıl işlersiniz?
KGO yalnızca sayısal bir özet verir; asıl düzeltme bilgisi uzmanların yorumlarında saklıdır. Yorumları bir tabloda toplayın: madde numarası, uzman yorumu, yapılan değişiklik ve gerekçe. Aynı maddeye birden fazla uzman benzer eleştiri getirmişse bu, maddenin gerçekten sorunlu olduğuna işaret eder; tek bir uzmanın farklı görüşü ise her zaman değişiklik gerektirmez ama gerekçeli bir yanıt gerektirir.
| Madde | Uzman yorumu (kurgusal) | Karar | Gerekçe |
|---|---|---|---|
| Madde 3 | “İfade iki ayrı davranışı birlikte soruyor” | İki maddeye bölündü | Çift namlulu madde, yanıtı yorumlanamaz kılar |
| Madde 5 | “Kavramın alanı dışında” | Çıkarıldı | KGO eşiğin altında; üç uzman aynı eleştiriyi getirdi |
| Madde 8 | “Terim hedef kitle için anlaşılmaz” | Sadeleştirildi | Dil uzmanı onayladı |
Tablodaki örnekler kurgusaldır; kendi sürecinizde gerçek yorumları ve kararlarınızı yazın. Bu tablo ek olarak teze girebilir ve jüri sorularına yanıt hazırlamanın en kolay yoludur. Karar gerekçelerini “uzman öyle dedi” diye yazmayın: Hangi yorumun hangi gerekçeyle kabul ya da reddedildiğini belirtin.
Kapsam geçerliğinden sonra: pilot uygulama ve yapı geçerliği
Uzman panelinden geçen ölçek, hedef kitleden küçük bir gruba uygulanarak anlaşılırlığı ve uygulama süresi açısından sınanır. Pilot uygulamaya katılanları asıl örnekleme dâhil edip etmeyeceğinizi baştan belirleyin ve yöntem bölümünde yazın. Pilot sonuçlarından sonra asıl uygulamada faktör analizi ve güvenirlik analizleri yapılır; bu analizlerin ayrıntısı bu yazının dışındadır, ama hepsinin kapsam geçerliği adımından sonra gelmesi mantıksal sıradır: Önce maddelerin alanı temsil ettiğinden emin olun, sonra bu maddelerin yapısını ve tutarlılığını sınayın.
Kapsam geçerliğini tamamlamadan veri toplamaya başlamak, sonradan madde değiştirmeniz gerektiğinde tüm veriyi geçersiz kılabilir. Bu yüzden panel sürecini takvime en başta yazın: Uzman seçimi, form hazırlığı, yanıt süresi ve düzeltme turu için ayrı tarihler ayırın. Çok sayıda uzmanın yanıtını beklemek takvimin en belirsiz kısmıdır; yanıt süresini formda açıkça belirtmek ve bir hatırlatma mesajı planlamak, gecikmeleri azaltır.
Kapsam geçerliği savunmada nasıl sorulur?
- Uzmanları neye göre seçtiniz ve neden bu sayıda uzmanla çalıştınız?
- Eşiği hangi tablodan aldınız ve bu tablo kaç uzman için geçerli?
- Eşik altı kalan maddeleri nasıl ele aldınız?
- Uzman yorumları nihai ölçeği nasıl değiştirdi?
- Kapsam geçerliği dışında hangi geçerlik kanıtlarını topladınız?
Beş soruya yazılı yanıtınız varsa panel süreciniz savunulabilir demektir. İlk iki soru en sık sorulanlardır; çünkü tezlerde en çok eksik bırakılan şey, eşiğin kaynağıdır. Eşik tablosunun adını, yılını ve sayfasını bir not olarak saklayın.
KGO negatif ya da sıfır çıkarsa bu ne demek?
Formülün yapısı gereği, uzmanların yarısından azı “gerekli” dediğinde KGO negatif olur. Negatif bir KGO, maddenin uzmanlar tarafından kavramın alanı için gerekli görülmediğini gösterir; bu tür maddeler genellikle ölçekten çıkarılır. Sıfıra yakın değerler ise uzmanların bölündüğünü gösterir: Madde belirsiz ifade edilmiş, kavramın sınırında kalmış ya da uzmanlar kavramı farklı tanımlıyor olabilir. Bu durumda önce uzman yorumlarına bakın; çoğu zaman sorun maddenin kendisinden çok, tanımdaki belirsizliktir.
Tüm maddelerde yüksek KGO görmek de her zaman iyi haber değildir: Panelin tamamı yakın çevrenizden seçilmişse ya da kavram tanımı forma çok dar yazılmışsa uzmanlar kolayca hemfikir olabilir. Yöntem bölümünde panelin çeşitliliğini (farklı kurumlar, farklı alt alanlar) göstermek bu eleştiriyi karşılar.
Sık yapılan hatalar
- Eşiği tablosunu açmadan ezbere yazmak.
- Danışmanı uzman panelinin içine koymak.
- Uzmanlardan tek bir toplantıda ortak puan almak.
- Kavram tanımını forma koymamak.
- Eşik altı maddeleri düzeltip yeniden değerlendirmeden ölçekte tutmak.
Sık sorulan sorular
Kapsam geçerliği için kaç uzman gerekir?
Tek bir sayı yoktur; kritik KGO eşiği panel büyüklüğüne bağlıdır ve panel küçüldükçe eşik yükselir. Kullandığınız tablonun en küçük geçerli panel büyüklüğüne göre planlayın.
KGO formülü nedir?
KGO = (n − N/2) / (N/2); n maddeyi “gerekli” bulan uzman sayısı, N toplam uzman sayısıdır.
10 uzman için eşik kaçtır?
Bir Türkçe uyarlama çalışması (Arkan ve ark., 2025) 10 uzman için kritik değeri 0,62 almıştır; kullandığınız tabloyu kaynağından doğrulayın.
Lawshe mi, Davis mi?
İkisi farklı hesaplardır. Lawshe tekniği “gerekli” oranına, Davis yaklaşımı yüksek puan veren uzmanların oranına dayanır; ikisini birlikte raporlayan çalışmalar da vardır.
Danışmanım uzman panelinde yer alabilir mi?
Danışmanı panele koymak değerlendirmenin bağımsızlığını tartışmalı kılar; panelinizi bağımsız uzmanlardan kurmanız önerilir.
Eşiği geçmeyen maddeyi ne yapmalıyım?
Çıkarabilir ya da uzman yorumlarına göre yeniden yazıp yeniden değerlendirtebilirsiniz; yeni madde için eski KGO değeri geçerli değildir.
Uzman formuna ne yazmalıyım?
Ölçeğin amacı, kavram tanımı, hedef kitle, madde başına değerlendirme seçenekleri ve yorum alanı yeterlidir.
Uzmanlar birbirleriyle konuşarak puan verebilir mi?
Hayır. Her uzman maddeleri bağımsız değerlendirmelidir; ortak puan KGO hesabının varsayımını bozar.
Kapsam geçerliği tek başına yeterli mi?
Hayır. Yapı geçerliği ve güvenirlik için faktör analizi ve iç tutarlılık gibi ayrı kanıtlar gerekir.
Kapsam geçerliğini tezde nereye yazarım?
Yöntem bölümünde, veri toplama aracının tanıtıldığı kısımda; panel, ölçüt, formül, eşik ve sonuçları kısaca özetleyip madde düzeyindeki tabloyu ekte verin.