Literatür taraması, tezinizin hangi boşluğu doldurduğunu kanıtladığınız bölümdür. İyi bir tarama okuduğunuz her şeyi sıralamaz; alandaki tartışmayı düzenler ve sizin sorunuzun neden hâlâ yanıtsız olduğunu gösterir. Aşağıdaki on adım, sıfırdan başlayıp yazılabilir bir taslağa ulaşmanızı sağlar.
Adım 1: Araştırma sorusunu taramadan önce netleştirin
Tarama, soru netleşmeden başlatıldığında hiç bitmez. Çünkü sınırı olmayan bir soru, her okuduğunuz makaleyi “ilgili” gösterir ve elemenizi imkânsız kılar.
Sorunuzu yazarken dört bileşeni açıkça belirtin: kimi inceliyorsunuz, neyi ölçüyorsunuz, hangi bağlamda ve hangi dönemde. “Öğretmenlerin motivasyonu” bir soru değildir; “devlet ortaokullarında görev yapan öğretmenlerde yönetici desteğinin iş motivasyonuyla ilişkisi” bir sorudur ve taranabilir sınırlar taşır.
Bu aşamada sorunuzun çalışılabilir olup olmadığını da sınayın. Alanınızda ne kadar çalışma bulunduğunu ölçmek için Ulusal Tez Merkezi üzerinde yaptığımız yöntem ölçümünde anlatılan yaklaşımı kullanabilirsiniz: geniş terimle ölçün, daraltın, farkı yorumlayın.
Adım 2: Anahtar kelime havuzunu iki dilde kurun
Tarama kalitesini belirleyen tek en önemli hazırlık budur. Sorunuzdaki her kavram için bir sütun açın ve o sütuna kavramın bütün söyleniş biçimlerini yazın.
Havuza şunları eklemeyi unutmayın: Türkçe karşılık, İngilizce karşılık, eş anlamlılar, eski ve yeni terminoloji, çoğul biçimler ve varsa kısaltma. Örneğin “iş doyumu” için havuz şöyle genişler: iş tatmini, mesleki doyum, job satisfaction, work satisfaction.
Bu adımı atlayan öğrenciler taramayı bitirdikten sonra, alanın merkezindeki bir çalışmayı yalnızca farklı bir terim kullandığı için kaçırdıklarını fark eder. Bu, tarama sürecinde en pahalı hatadır çünkü düzeltmesi baştan taramak demektir.
Adım 3: Türkiye kaynaklarını ve uluslararası veri tabanlarını ayrı ayrı planlayın
Türkçe yazılan bir tezde yerel literatürü atlamak ciddi bir eksikliktir. Üç ana yerel kaynak vardır ve üçü farklı iş görür.
Ulusal Tez Merkezi, Türkiye’de yazılmış lisansüstü tezleri barındırır. Tez düzeyindeki çalışmaları görmek, sizin çalışmanıza en yakın örnekleri bulmanın en hızlı yoludur; ayrıca bu tezlerin kaynakçaları kendi taramanız için hazır bir başlangıç listesidir. Arama ekranını ve filtreleri Tez Merkezi arama rehberimizde adım adım anlattık.
TR Dizin, TÜBİTAK bünyesinde yürütülen ulusal dizindir ve yayın, dergi, yazar ile kurum bazında arama yapmanıza imkân tanır. Dergi listesi ve dizine kabul kriterleri de aynı sitede yayımlanır; bir derginin dizinde olup olmadığını buradan doğrulayabilirsiniz.
DergiPark, Türkiye’deki akademik dergilerin toplandığı açık erişim platformudur. Ana sayfasında kendi belirttiği ölçek üç binden fazla dergi, sekiz yüz binden fazla makale ve dokuz yüz binden fazla araştırmacıdır. Tam metinlerin büyük bölümü ücretsiz erişilebilir olduğu için, kütüphane aboneliği bulunmayan bir öğrenci için özellikle değerlidir.
Adım 4: Dahil etme ve hariç tutma ölçütlerinizi yazın
Taramaya başlamadan önce, hangi çalışmayı alacağınıza ve hangisini elemeyeceğinize karar verin. Bu ölçütleri yazılı hâle getirmek, hem elemeyi hızlandırır hem de yöntem bölümünüzde savunulabilir bir gerekçe oluşturur.
Tipik ölçütler şunlardır: yayın yılı aralığı, dil, çalışma türü, örneklem özellikleri ve yayın türü. Örneğin “2015 sonrası, Türkçe veya İngilizce, ampirik veri içeren, ortaokul öğretmenleriyle yapılmış çalışmalar” gibi.
Ölçütleri sonradan değiştirmeniz olağandır; önemli olan değişikliği fark edip kaydetmenizdir. Ölçütleri sessizce esnetmek, taramanın tekrarlanabilirliğini bozan en yaygın davranıştır.
Adım 5: Tarayın ve her aramanın sayısını not edin
Her veri tabanında, her terim birleşimi için bulunan kayıt sayısını kaydedin. Bu sayılar sonradan yöntem bölümünüzün gövdesini oluşturur.
Not alırken şu dört bilgiyi birlikte yazın: veri tabanı adı, kullanılan terim, uygulanan filtreler ve tarama tarihi. Bu dördü olmadan, aylar sonra aynı taramayı tekrarladığınızda ortaya çıkacak sayı farkını açıklayamazsınız.
Adım 6: Üç aşamalı elemeyi sırayla uygulayın
Eleme her zaman ucuzdan pahalıya doğru yapılır. Sıra şudur: önce başlık, sonra özet, en son tam metin.
Başlık okuması genellikle kayıtların yarısından fazlasını eler. Özet okuması, yöntemi veya örneklemi ölçütlerinize uymayanları çıkarır. Tam metni yalnızca bu iki elemeden geçen çalışmalar için açarsınız. Her aşamada kaç kaydın elendiğini yazın; bu sayı dizisi, taramanızın ciddiyetinin en somut kanıtıdır.
Tam metin aşamasında karşılaşacağınız yaygın bir engel, makalenin erişime kapalı olmasıdır. Bu durumda önce kurumsal aboneliğinizi deneyin, sonra yazarın kurumsal sayfasına bakın. Tez düzeyindeki kaynaklarda erişime kapalı bir tezin basılı kopyasına üniversite kütüphaneniz aracılığıyla TÜBESS üzerinden ulaşabilirsiniz.
Adım 7: Sentez matrisi kurun
Bu adım, sıradan bir tarama ile iyi bir taramayı ayıran yerdir. Kaynakları tek tek özetlemek yerine, satırlara kaynakları ve sütunlara temaları yazdığınız bir tablo kurun.
Sütunlar tipik olarak şunlardır: çalışmanın sorusu, örneklem, yöntem, ana bulgu, sınırlılık ve sizin çalışmanızla ilişkisi. Yirmi kaynağı bu tabloya işlediğinizde, hangi konuda uzlaşma olduğunu ve nerede çeliştiklerini gözle görürsünüz.
Matrisin asıl faydası yazma aşamasında ortaya çıkar. Tablodaki her sütun, literatür bölümünüzün bir alt başlığına dönüşür; her satır ise o başlık altında atıf yapacağınız kaynağı verir. Böylece boş sayfa sorunu ortadan kalkar.
Adım 8: Kronolojik değil tematik yazın
En sık görülen yapısal hata, kaynakları yayın yılına göre sıralayıp her birine bir paragraf ayırmaktır. Bu, literatür taraması değil açıklamalı kaynakçadır ve jüri tarafından hemen fark edilir.
Doğru düzen tematiktir. Her alt başlık bir tartışma konusunu ele alır ve o konudaki çalışmaları birbiriyle konuşturur. Paragraflarınız “Yılmaz (2021) şunu buldu. Demir (2022) şunu buldu.” biçiminde değil, “İki çalışma grubu bu konuda ayrışır: bir grup … bulurken, diğer grup … rapor etmektedir” biçiminde kurulur.
Pratik bir kural: her paragrafın ilk cümlesi bir kaynağın adıyla değil, bir iddiayla başlasın. Kaynaklar iddiayı desteklemek için cümlenin içine girsin. Bu tek değişiklik, metnin tonunu listeden çözümlemeye çevirir.
Adım 9: Boşluğu açıkça adlandırın
Literatür bölümü, sizin araştırma sorunuza çıkan bir huni gibi kapanmalıdır. Son alt başlıkta, taramanızın ortaya çıkardığı boşluğu tek bir paragrafta adlandırın.
Boşluk birkaç türde olabilir: konu hiç çalışılmamıştır, çalışılmıştır ama farklı bir bağlamda, çalışılmıştır ama yöntem sınırlıdır, ya da bulgular çelişkilidir ve bir uzlaştırmaya ihtiyaç vardır. Hangi türde olduğunu söylemek, sonraki bölümde kuracağınız yöntemin gerekçesini de hazırlar.
Boşluk iddianızı taramanızdaki sayılarla desteklemeniz, iddiayı çok daha güçlü kılar. “Bu konuda yeterli çalışma yoktur” cümlesi zayıftır; “belirtilen tarihte yapılan taramada konu ile yöntem birleşimi yalnızca birkaç kayıt döndürmüştür” cümlesi savunulabilir.
Adım 10: Kaynakçayı tarama sırasında biçimlendirin
Kaynakçayı en sona bırakmak, tez yazımında en sık tekrarlanan zaman kaybıdır. Her kaynağı okuduğunuz anda künyesini eksiksiz kaydedin.
Çoğu enstitü APA 7 biçimini ister, ancak kendi enstitünüzün yazım kılavuzu farklı bir biçim öngörebilir; bu nedenle biçimi baştan doğrulayın. Tez düzeyindeki kaynaklarda yazar, yıl, başlık, tez türü, üniversite ve enstitü bilgisinin tamamı gerekir.
Taramanızı yazım süresince nasıl güncel tutarsınız?
Tarama bir kerelik bir iş değildir. Tezin yazımı aylar sürdüğü için, siz yazarken alana yeni çalışmalar eklenir ve savunmada “bu makaleyi görmüş müsünüz” sorusuyla karşılaşmak istemezsiniz.
İşleyen bir yöntem, taramayı iki noktada tekrarlamaktır: literatür bölümünü bitirdiğinizde ve teslimden yaklaşık bir ay önce. İkinci taramada yalnızca son tarama tarihinizden sonraki yayınlara bakarsınız, dolayısıyla iş yükü küçüktür. Çoğu veri tabanı yıl filtresi sunduğu için bu kontrol birkaç saat sürer.
Bulduğunuz yeni çalışmaların tamamını metne eklemeniz gerekmez. Yalnızca iddianızı değiştirenleri veya boşluk savınızı zayıflatanları ekleyin. Boşluk savınızı doğrudan çürüten bir yayın çıkarsa, bunu gizlemek yerine tartışma bölümünde ele almanız beklenir; jüri bunu dürüstlük olarak değerlendirir.
Taramada sık yapılan beş hata
Yalnızca Türkçe aramak. Alanınızın uluslararası tartışmasını görmeden yazılan bir literatür bölümü eksik kalır ve jüri bunu ilk soruda test eder.
Yalnızca ilk sayfayı okumak. Arama sonuçlarının ilk sayfası alfabetik veya tarihsel bir sıralamadır, önem sırası değildir. En ilgili çalışma üçüncü sayfada olabilir.
Kaynak sayısını hedef sanmak. “Kaç kaynak kullanmalıyım” sorusunun tek doğru yanıtı yoktur; ölçüt, tartışmayı eksiksiz temsil edip etmediğinizdir. Alanın merkezindeki çalışmalar eksikse yüz kaynak da yetmez.
Yalnızca kendi görüşünü destekleyeni almak. Çelişen bulguları görmezden gelmek, taramanın en ciddi kusurudur. Aksine, çelişki sizin çalışmanızın gerekçesidir.
İkincil aktarımla yetinmek. Bir çalışmayı başka bir makalenin aktarımından okuyup atıf yapmak risklidir; aktarım sırasında anlam kayması olur. Merkezî kaynakları asıllarından okuyun.
Taramadan yazıya geçmek
Sentez matrisiniz doluysa literatür bölümünüzün iskeleti hazır demektir. Bundan sonrası, her temayı paragrafa çevirmek ve geçişleri kurmaktır. Bu aşamada tıkanırsanız, taslağı bölüm bölüm kurgulayarak ilerleyebilirsiniz; Tesify ile literatür bölümünüzün taslağını oluşturmaya başlayabilirsiniz. Hangi kaynağın hangi iddiayı desteklediğine siz karar verirsiniz; metnin sorumluluğu size aittir.
Sık sorulan sorular
Literatür taraması ne kadar sürer?
Konunun genişliğine bağlıdır. Sorusu net olan bir çalışmada tarama birkaç haftada tamamlanabilir; soru netleşmeden başlatılan taramalar aylarca sürebilir.
Kaç kaynak kullanmalıyım?
Merkezî bir sayı yoktur. Ölçüt, alandaki tartışmayı temsil edip etmediğinizdir. Enstitünüzün kılavuzunda bir alt sınır belirtiliyorsa onu esas alın.
Türkçe kaynak kullanmak zorunda mıyım?
Zorunluluk enstitüye göre değişir, ancak Türkiye bağlamını inceleyen bir çalışmada yerel literatürü atlamak içerik açısından eksiklik oluşturur.
Hangi yıllar arasını taramalıyım?
Yaygın yaklaşım son beş ila on yıldır. Ancak alanın kurucu çalışmaları daha eskiyse onları yıl sınırı dışında tutup ayrıca ele almanız beklenir.
TR Dizin ile DergiPark arasındaki fark nedir?
TR Dizin, TÜBİTAK bünyesinde yürütülen ulusal dizindir ve yayın, dergi, yazar, kurum bazında arama sunar. DergiPark ise Türkiye’deki dergilerin toplandığı açık erişim yayın platformudur.
Sentez matrisi zorunlu mu?
Zorunlu değildir, ancak tematik yazıma geçmenin en pratik yoludur ve kaynak sayısı arttıkça neredeyse kaçınılmaz hâle gelir.
Kronolojik anlatım hiç kullanılmaz mı?
Bir kavramın tarihsel gelişimini anlattığınız alt başlıkta kullanılabilir. Bölümün tamamının düzeni olarak kullanılması ise hatadır.
Erişemediğim bir makaleyi nasıl bulurum?
Önce kurumsal aboneliğinizi, sonra yazarın kurumsal sayfasını deneyin. Tezlerde erişime kapalı çalışmalar için üniversite kütüphaneniz aracılığıyla TÜBESS yolunu kullanabilirsiniz.
Taramamı yöntem bölümünde anlatmalı mıyım?
Evet. Kullandığınız veri tabanları, terimler, filtreler, tarama tarihi ve eleme sayıları yöntem bölümünde yer almalıdır.
Yapay zekâ araçları literatür taramasında kullanılabilir mi?
Düzenleme, özetleme ve taslak kurma aşamalarında yardımcı olabilir. Ancak kaynakların gerçekten var olduğunu ve iddiaları desteklediğini her zaman kendiniz doğrulamanız gerekir.
Bulduğum çalışmalar birbiriyle çelişiyorsa ne yapmalıyım?
Çelişkiyi gizlemeyin, adlandırın. Çelişen bulgular çoğu zaman iyi bir araştırma sorusunun doğduğu yerdir.
Taramayı ne zaman tekrarlamalıyım?
Literatür bölümünü bitirdiğinizde ve teslimden yaklaşık bir ay önce. İkinci kontrolde yalnızca son tarama tarihinizden sonraki yayınlara bakmanız yeterlidir.
Lisans bitirme projesinde de bu adımlar geçerli mi?
Adımların mantığı aynıdır, ancak kapsam daha dardır. Bitirme projesinin beklentileri bölümünüzün kılavuzuyla belirlenir.