Ulusal Tez Merkezi, Türkiye’de yazılmış lisansüstü tezlerin toplandığı resmî veri tabanıdır ve alanınızdaki literatürü tararken başvuracağınız ilk kaynaktır. Aşağıdaki adımlar, veri tabanına girmekten kaynakçanıza kayıt eklemeye kadar bütün süreci sırayla anlatıyor. Hiçbir adımda ücret ödemeniz veya üyelik açmanız gerekmiyor.
Adım 1: Veri tabanına girin
Tarayıcınızdan tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi adresine gidin. Merkezin sık sorulan sorular sayfasında açıkça belirtildiği gibi, araştırma yapmak ve tezlere tam metin erişim için üye girişi zorunlu değildir; tez indirmek için de herhangi bir ücret ödenmez.
E-Devlet ile giriş yalnızca kendi tezinizi teslim ederken doldurulan Tez Veri Giriş Formu için gereklidir. Yani yalnızca kaynak arayan bir okuyucuysanız hiçbir hesap açmanıza gerek yoktur. Yabancı uyruklu öğrenciyseniz ve ileride kendi tezinizi yüklemeniz gerekecekse, yabancı kimlik numaranızla PTT şubelerinden e-Devlet şifresi alabilirsiniz.
Adım 2: Arama türünü bilinçli seçin
Arama kutusunun yanındaki menü, aramanın hangi alanda yapılacağını belirler. Seçenekler şunlardır: Tümü, Tez Adı, Yazar, Danışman, Konu, Anahtar Kelime, Özet ve Tez No.
Kutuya doğrudan yazıp aradığınızda Tümü seçeneği çalışır. Bu, terimin dizinlenen bütün alanlarda aranması demektir; yani sonuçlar arasında terim yalnızca özette geçen tezler de bulunur. Bu ayrımı bilmek önemlidir, çünkü “Tümü” ile alınan bir sayı, “o konuda yazılmış tez sayısı” değil, “terimin herhangi bir alanda geçtiği kayıt sayısı”dır.
Somut örnek: alanınız hemşirelikse ve kaç tez olduğunu merak ediyorsanız, Tümü ile aldığınız sonuç, konusu hemşirelik olmayan ama özetinde bu kelime geçen tezleri de kapsar. Daha dar bir ölçüm istiyorsanız Tez Adı seçeneğine geçin. Danışman seçeneği ise çoğu öğrencinin gözden kaçırdığı güçlü bir araçtır: alanınızda tanınmış bir hocanın adını yazdığınızda, o hocanın yönettiği bütün tezleri tek listede görürsünüz. Bu liste hem konu fikri hem de olası jüri üyeleri hakkında fikir verir.
Adım 3: Terimi en az üç karakterle yazın
Arama kutusu en az üç karakter ister. Tek kelimelik geniş terimler yerine iki-üç kelimelik öbekler kullanmak sonuç kalitesini belirgin biçimde artırır. “Motivasyon” yerine “öğretmen motivasyonu”, “yapay zeka” yerine “yapay zeka destekli tanı” gibi.
Türkçe karakterleri olduğu gibi yazın. Ayrıca aynı kavramın eş anlamlılarını ayrı ayrı deneyin: “ölçek geliştirme” ile “ölçek uyarlama” farklı kümeler döndürür ve literatür taramanızda ikisini de görmeniz gerekir. Aynı şey Türkçe ile Osmanlıca kökenli karşılıklar için de geçerlidir; “etki” ile “tesir”, “yöntem” ile “metot” gibi çiftler farklı dönemlerin tezlerinde farklı sıklıkta kullanılmıştır.
Adım 4: Sonuç sayısı ile görüntülenen sayıyı karıştırmayın
Bu, veri tabanının en çok yanlış anlaşılan özelliğidir ve sonuç sayfasının altında açıkça yazar. Arama sonucu iki ayrı sayı bildirir: bulunan toplam kayıt sayısı ve bunlardan kaçının ekranda gösterildiği.
Gösterim üst sınırı 2.000 kayıttır. Yani araması 20.110 kayıt döndüren bir terimde ekranda yalnızca 2.000 kayıt listelenir. Buradaki 2.000 sayısı bir toplam değil, bir görüntüleme sınırıdır.
Pratik sonucu şudur: tezinizde “alanda X kadar çalışma bulunmaktadır” gibi bir cümle kuracaksanız, ekranda saydığınız satırları değil, sistemin bildirdiği toplam kayıt sayısını esas alın ve ölçümü nasıl yaptığınızı belirtin. Hangi arama türünü kullandığınızı ve tarama tarihini yazmak, jürinin ilk soracağı şeyi baştan yanıtlar.
Adım 5: Yıl aralığıyla daraltın
Sonuç sayfasındaki filtre panelinde Başlangıç Yılı ve Bitiş Yılı menüleri bulunur. Bu menüler 1900’lü yıllardan içinde bulunulan yıla kadar uzanır.
Literatür taramasında yaygın bir yaklaşım, önce tüm yılları görüp alanın hacmini ölçmek, ardından son beş veya on yıla daralarak güncel tartışmayı çıkarmaktır. İki ölçümü de not edin: aradaki fark, alanın büyüyüp büyümediğini gösterir ve giriş bölümünüzde kullanabileceğiniz gerçek bir gözlemdir.
Adım 6: Tez türüne ve diğer alanlara göre süzün
Filtre panelinde tez türüne göre süzme seçeneği ile yazar ve benzeri alanlara göre daraltma araçları yer alır. Yüksek lisans tezleriyle doktora tezlerini ayırmak özellikle yararlıdır: doktora tezleri genellikle daha geniş yöntem bölümleri içerir ve kendi yöntem bölümünüzü kurgularken daha iyi örnek oluşturur.
Sayfa başına gösterilecek kayıt sayısını da değiştirebilirsiniz; menü 30, 40, 50 ve 100 seçeneklerini sunar. Tarama yaparken 100’e almak, sayfalar arasında gezinme süresini belirgin biçimde kısaltır.
Adım 7: Künye ve özet üzerinden eleyin
Sonuç listesindeki her kayıt, tezin numarasını ve başlığını gösterir; ayrıca künyeye, Türkçe özete, İngilizce özete ve atıf bilgisine ulaşmanızı sağlayan bağlantılar sunar.
Verimli bir eleme sırası şudur: önce başlıktan bariz alakasızları çıkarın, sonra Türkçe özeti okuyup yöntem ve örneklem uygun mu bakın, en son tam metni açın. Yüzlerce kaydı tam metin açarak elemeye çalışmak, tarama süresini gereksiz yere haftalara yayar.
Bu elemeyi somutlaştıralım. Diyelim ki tarama 600 kayıt döndürdü. Başlık okuması genellikle bunun yarıdan fazlasını eler ve geriye birkaç yüz kayıt kalır. Özet okuması, yöntemi veya örneklemi sizinkiyle bağdaşmayanları çıkararak bu sayıyı birkaç düzineye indirir. Tam metni ancak bu son kümede açarsınız. Her aşamada kaç kaydın elendiğini yazmanız, yöntem bölümünüzde tarama sürecini savunulabilir biçimde anlatmanızı sağlar.
Adım 8: Tam metni indirin, kapalıysa TÜBESS yolunu kullanın
Yazarları tarafından erişime açılmasına izin verilen tezler tam metin olarak sunulur ve doğrudan indirilebilir. Ancak her tez açık değildir.
Yazarı tarafından çoğaltma ve yayım izni verilmemiş tezlere Merkez üzerinden erişim imkânı yoktur. Bu tezlerin basılı kopyalarına üniversite kütüphaneleri aracılığıyla, Türkiye Belge Sağlama Sistemi (TÜBESS) üzerinden ulaşılır; bunun için kendi üniversite kütüphanenize başvurmanız gerekir. Merkezin fotokopi hizmeti tamamen durdurulmuştur, dolayısıyla Ankara’ya gidip belge talep etmek gibi bir seçenek bulunmuyor.
Tezlerin erişime açılmasının yasal dayanağı 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun Ek 40. maddesidir. Bu madde, 6 Mart 2018 tarihli ve 30352 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7100 sayılı Kanun’un 10. maddesiyle eklenmiştir ve lisansüstü tezlerin, yetkili kurumlarca gizlilik kararı alınmadıkça bilime katkı sağlamak amacıyla elektronik ortamda erişime açılacağını düzenler. Hangi çalışmaların bu kapsama girdiğini tez ile bitirme projesi arasındaki farkı ele aldığımız yazıda ayrıntılı olarak açıkladık.
Adım 9: Kaydı kaynakçanıza doğru biçimde geçirin
Bir tezi kaynak gösterirken yazar, yıl, tez başlığı, tez türü, üniversite ve enstitü bilgisi gerekir. Tez numarasını da not almanız önerilir: aynı başlıkla birden fazla çalışma bulunabildiği için, numara kaydı tekilleştiren en güvenilir bilgidir.
Kayıtları toplarken künye bilgilerini o anda kopyalayın. Tarama bittikten haftalar sonra “bu fikri hangi tezden almıştım” sorusuyla yüzlerce kaydı yeniden açmak, tez yazarken en sık tekrarlanan zaman kayıplarından biridir.
Taramanızı yöntem bölümünde nasıl raporlarsınız?
Jüri, hangi kaynakları bulduğunuz kadar bunları nasıl bulduğunuzla da ilgilenir. Tarama sürecini yeniden üretilebilir biçimde anlatmak, yöntem bölümünüzün en kolay puan aldığı yerlerden biridir. Not almanız gereken beş bilgi şudur:
- Kullandığınız veri tabanı ve tarama tarihi.
- Arattığınız terimlerin tam listesi ve eş anlamlı denemeleri.
- Seçtiğiniz arama türü, örneğin Tümü veya Tez Adı.
- Uyguladığınız filtreler, özellikle yıl aralığı ve tez türü.
- Her elemeden sonra kalan kayıt sayısı.
Bu beş satırı tarama sırasında bir kenara yazarsanız, yöntem bölümünüzün ilgili paragrafı kendiliğinden ortaya çıkar. Sonradan hatırlamaya çalışmak ise neredeyse her zaman taramanın baştan tekrarlanmasıyla sonuçlanır.
Sık yapılan dört arama hatası
Tek kelimeyle arayıp sonucu alan hacmi sanmak. Geniş bir terim binlerce kayıt döndürür ve bu sayı konunuz hakkında neredeyse hiçbir şey söylemez. Ölçüm ancak terim daraldıkça anlam kazanır.
Yalnızca Türkçe terimle aramak. Türkiye’de yazılmış tezlerin önemli bir bölümü İngilizce başlık ve özet taşır. Kavramın İngilizce karşılığını da ayrıca aratmadan taramanın tamamlandığını varsaymayın.
Ekrandaki satırları saymak. Gösterim sınırı nedeniyle bu sayım sistematik olarak eksik çıkar ve tezinizde savunulamaz bir rakam üretir.
Tarama tarihini kaydetmemek. Veri tabanına sürekli yeni tez eklenir. Tarihsiz bir tarama, aylar sonra tekrarlandığında farklı sonuç verir ve bu fark açıklanamaz hâle gelir.
Aramayı literatür boşluğu bulmak için nasıl kullanırsınız?
Veri tabanı yalnızca kaynak bulmak için değil, konunuzun ne kadar çalışıldığını ölçmek için de kullanılır. İşleyen bir yöntem şudur:
- Geniş terimle arayın ve toplam kayıt sayısını not edin.
- Terimi daraltarak sayının nasıl düştüğünü izleyin.
- Konu ile yöntemi birleştirin: “öğretmen motivasyonu” ile “öğretmen motivasyonu ölçek geliştirme” arasındaki fark, yöntem düzeyinde bir boşluk olup olmadığını gösterir.
- Son beş yıla daraltın. Toplamda çok, son yıllarda az çalışılmış bir konu, güncelleme değeri taşıyan iyi bir tez konusudur.
Bu ölçümleri yaparken her adımda kullandığınız arama türünü ve tarihi kaydedin. Tez öneriniz reddedilirse en sık gelen gerekçe konunun çalışılmış olmasıdır; elinizde tarihli ve yöntemi belli bir tarama varsa bu itiraza somut yanıt verebilirsiniz.
Topladığınız kaynakları düzenli bir taslağa dönüştürme aşamasında tıkanırsanız, Tesify ile tezinizin bölümlerini oluşturmaya başlayabilirsiniz. Kaynakları siz seçersiniz, metnin sorumluluğu size aittir.
Sık sorulan sorular
Ulusal Tez Merkezi’ne üye olmak zorunlu mu?
Hayır. Araştırma yapmak ve tezlere tam metin erişim için üye girişi zorunlu değildir.
Tez indirmek ücretli mi?
Hayır. Tez indirmek için herhangi bir ücret ödenmez.
E-Devlet girişi ne zaman gerekir?
Tez Veri Giriş Formu doldurmak için üye girişi gereklidir; sisteme e-Devlet şifresiyle girilir ve ayrıca bir üyelik açılmaz.
Yabancı uyrukluysam nasıl giriş yaparım?
Yabancı kimlik numaranızla PTT şubelerine giderek e-Devlet şifresi alabilir ve sisteme giriş yapabilirsiniz.
Arama en az kaç karakter ister?
Arama kutusu en az üç karakter girilmesini ister.
Neden 20.000 sonuç bulunduğu yazıyor ama listede o kadar kayıt yok?
Sistem bulunan toplam kayıt sayısını ayrı, ekranda gösterilen kayıt sayısını ayrı bildirir. Görüntüleme üst sınırı 2.000 kayıttır; bu bir toplam değil, bir gösterim sınırıdır.
Sayfa başına kaç kayıt gösterilebilir?
Gösterim menüsü 30, 40, 50 ve 100 seçeneklerini sunar.
Hangi yıllar arasında arama yapabilirim?
Başlangıç ve bitiş yılı menüleri 1900’lü yıllardan içinde bulunulan yıla kadar seçim yapmanıza izin verir.
Danışman adına göre arama yapabilir miyim?
Evet. Arama türü menüsünde Danışman seçeneği bulunur ve bir öğretim üyesinin yönettiği tezleri listelemenizi sağlar.
Erişime kapalı bir tezin tam metnini nasıl okurum?
Merkez üzerinden erişim imkânı yoktur. Basılı kopyaya kendi üniversite kütüphaneniz aracılığıyla, TÜBESS üzerinden ulaşabilirsiniz.
Merkezden fotokopi isteyebilir miyim?
Hayır. Fotokopi hizmeti tamamen durdurulmuştur; hizmetler internet üzerinden verilmektedir.
Kendi tezim sistemde görünmüyor, ne yapmalıyım?
Tezleri sisteme enstitüler yükler. Teziniz görünmüyorsa enstitünüze başvurarak yükleme ve form gönderme işlemlerinin yapılmasını sağlamalısınız.
Tezimi sonradan tam metin erişime açtırabilir miyim?
Evet. Tezinizin yeniden tam metin hizmete açılması için Merkezin belirttiği kurumsal e-posta adresine veya telefon numarasına başvurmanız gerekir.