Tez sürecinde kaybedilen zamanın büyük kısmı yazmakla değil, beklemekle geçer. Danışmandan dönen bölüm iki hafta sonra gelir, düzeltmeler bir hafta sürer, sonra sıradaki bölüm için aynı döngü baştan işler. Bu döngüyü hesaba katmayan her takvim, teslim tarihine yaklaştıkça çöker. Aşağıdaki plan, geri bildirim beklemesini bir sürpriz olmaktan çıkarıp takvimin içine yerleştirir.
Neden çoğu tez takvimi tutmaz?
Öğrencilerin çoğu takvimi kendi yazma hızına göre kurar: “bu bölümü on günde bitiririm, sonra diğerine geçerim”. Bu hesap, sürecin yalnızca sizin elinizde olan kısmını içerir.
Oysa tez, iki kişilik bir süreçtir. Her bölüm yazıldıktan sonra danışmana gider, orada bir süre bekler, geri döner ve düzeltilir. Gerçek süre, yazma süresi ile geri bildirim süresinin toplamıdır. Geri bildirim süresini sıfır varsayan bir takvim, daha ilk bölümde şaşar.
İkinci yaygın hata, düzeltmelerin tek turda biteceğini varsaymaktır. Uygulamada bir bölüm çoğu zaman birden fazla tur döner. Planınız tek tura göre kurulduysa, ikinci tur doğrudan teslim tarihinizden yer.
Geriye doğru planlama: tek işleyen yöntem
Doğru takvim ileriye değil geriye doğru kurulur. Başlangıç noktanız bugün değil, teslim tarihidir.
Geriye doğru şu sırayı yazın: teslim tarihi, savunma tarihi, intihal raporunun alınması, tezin enstitüye teslimi, danışmanın son onayı, son bölümün düzeltmesi, son bölümün yazımı. Her adımın önüne gerçekçi bir süre koyduğunuzda, yazmaya en geç ne zaman başlamanız gerektiğini görürsünüz.
Bu hesabın sonucu çoğu öğrenciyi şaşırtır, çünkü ortaya çıkan başlangıç tarihi genellikle sanılandan aylarca öncedir. Ama bu şaşkınlık erken yaşandığında düzeltilebilir bir sorundur; teslim tarihinden bir ay önce yaşandığında ise kaybedilmiş bir dönem anlamına gelir.
Mevzuatın takviminize koyduğu sabit noktalar
Takviminizi kurarken bazı tarihler size bağlı değildir. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği bunların bir kısmını doğrudan belirler.
Danışman ve konu takvimi bağlıdır. Yönetmeliğin 8. maddesine göre enstitü anabilim dalı başkanlığı, her öğrenci için tez danışmanını en geç birinci yarıyılın sonuna kadar; öğrencinin danışmanıyla birlikte belirlediği tez konusunu ise en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye önerir. Danışman ve konu, enstitü yönetim kurulu onayıyla kesinleşir.
Rapor aşaması da bağlıdır. Yönetmeliğin 9. maddesine göre savunmadan önce danışman tezi enstitüye teslim eder ve enstitü, teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu alarak danışmana ve jüri üyelerine gönderir. Yani rapor savunmadan önce üretilir; metnin o tarihten önce bitmiş olması gerekir.
Program süreleri de sabittir. Tezli yüksek lisansta program dört yarıyıl, azami tamamlama süresi altı yarıyıldır. Doktorada tezli yüksek lisans derecesiyle kabul edilenler için süre sekiz yarıyıl, azami süre on iki yarıyıl; lisans derecesiyle kabul edilenler için on yarıyıl, azami süre on dört yarıyıldır. Bu sürelerin ayrıntılarını tez ile bitirme projesi farkı yazımızda ele aldık.
Dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı daha vardır: tezli yüksek lisansta süre, her dönem için kayıt yaptırıp yaptırmadığınıza bakılmaksızın işler. Kayıt yenilemediğiniz dönemler de azami süreden düşer.
Bölüm bazında ilerleme kurun
Takvimi “tezi bitir” gibi tek bir hedefe bağlamak işe yaramaz, çünkü ilerlemeyi ölçemezsiniz. Bunun yerine her bölümü ayrı bir teslim kalemi hâline getirin.
Her bölüm için üç tarih belirleyin: yazımın biteceği tarih, danışmana gideceği tarih ve düzeltmenin tamamlanacağı tarih. Bu üçlü, bir bölümün gerçekten kapandığı anı net biçimde tanımlar.
Bölümleri sıralarken de bir mantık izleyin. Yöntem bölümü, veri toplamadan önce netleşmelidir; literatür bölümü, veri toplarken paralel ilerleyebilir; tartışma bölümü ancak bulgular kesinleştikten sonra yazılabilir. Yanlış sıralama, bir bölümün iki kez yazılmasına yol açar.
Geri bildirim beklemesini nasıl yönetirsiniz?
Danışmanınızın dönüş süresini kontrol edemezsiniz, ancak o süreyi boşa geçirmemeyi kontrol edebilirsiniz. İşleyen yöntem, aynı anda tek bir bölüm üzerinde çalışmamaktır.
Bir bölümü danışmana gönderdiğinizde beklemeye geçmeyin; sıradaki bölümün taslağına başlayın. Böylece geri bildirim geldiğinde iki iş birden ilerlemiş olur. Bu basit değişiklik, tipik bir tez sürecinden haftalar kazandırır.
İkinci yöntem, dönüş süresini baştan konuşmaktır. Danışmanınıza “bir bölümü ortalama ne kadar sürede dönebilirsiniz” diye sormak yersiz bir soru değildir; aksine planlama için gereken en önemli bilgidir. Aldığınız yanıtı takviminize yazın ve üzerine bir miktar pay ekleyin.
Revizyon turlarını takvime yazın
En sık yapılan planlama hatası, düzeltme için hiç süre ayırmamaktır. Her bölüm için en az iki tur öngörün.
Birinci tur genellikle yapıya ilişkindir: bölümün sırası, kapsamı ve eksikleri. İkinci tur ise ayrıntıya iner: ifade, kaynak ve biçim. Bu iki tur farklı türde emek ister ve aynı hafta içine sıkıştırılamaz.
Danışmanınız yapıya ilişkin bir eleştiri yaptıysa, cümleleri güzelleştirmeden önce yapıyı düzeltin. Yapı değişince o cümlelerin çoğu zaten gidecektir; ters sırada çalışmak iki kez yazmak demektir.
Geri bildirimi doğru okumak
Danışman notları çoğu zaman kısa olur ve öğrenciye belirsiz görünür. “Bu bölüm zayıf” gibi bir not, ne yapılacağını söylemez.
Bu durumda yapılacak şey tahmin etmek değil, netleştirmektir. Notu somut bir soruya çevirip geri sorun: eksik olan kaynak mı, tartışmanın derinliği mi, yoksa bölümün sırası mı? Tek bir netleştirme sorusu, yanlış yöne harcanacak bir haftayı önler.
Aldığınız her geri bildirimi de bir yerde biriktirin. Aynı uyarı iki farklı bölümde tekrarlanıyorsa, bu bir bölüm sorunu değil bir alışkanlık sorunudur ve kalan bütün bölümlerde aynı hatayı yapmadan düzeltebilirsiniz.
Haftalık ritim: takvimi ayakta tutan şey
Aylık hedefler motive eder ama ilerlemeyi taşımaz. Gerçek ilerleme haftalık ritimle gelir.
İşleyen bir düzen şudur: haftanın belirli günlerini yazmaya ayırın, her yazma oturumunu belirli bir alt başlığa bağlayın ve oturum sonunda ne kadar ilerlediğinizi tek satırla kaydedin. Bu kayıt, danışman görüşmelerinde de işinize yarar.
Hedefi süre değil çıktı olarak tanımlayın. “İki saat çalışacağım” ölçülemez bir hedeftir; “bu alt başlığın taslağını çıkaracağım” ölçülebilir bir hedeftir ve tamamlandığında gerçekten ilerlemiş olursunuz.
Takvim şaşarsa ne yapmalısınız?
Her takvim bir noktada şaşar. Önemli olan şaşmayı erken fark etmek ve planı sessizce sürüklemek yerine yeniden hesaplamaktır.
Üç seçeneğiniz vardır ve üçü de meşrudur. Kapsamı daraltabilirsiniz: örneklemi küçültmek veya bir alt soruyu çıkarmak, danışman onayıyla yapılabilecek en hızlı düzeltmedir. Sırayı değiştirebilirsiniz: veri beklerken yazılabilecek bölümleri öne alabilirsiniz. Ya da teslim dönemini gözden geçirebilirsiniz; bu, azami süreleriniz elverdiği ölçüde mümkündür.
Yapılmaması gereken tek şey, gecikmeyi danışmanınızdan saklamaktır. Erken haber verilen bir gecikme çözülebilir bir planlama sorunudur; savunma haftasında ortaya çıkan bir gecikme ise çoğu zaman bir dönem kaybıdır.
İzin ve veri toplama sürelerini unutmayın
Ampirik çalışma yapacaksanız takviminizin en riskli kalemi yazmak değil, izin beklemektir. Etik kurul başvurusu, kurum izni ve katılımcıya ulaşma süreçlerinin hiçbiri sizin çalışma hızınıza bağlı değildir.
Bu süreçler kurumlara göre çok farklı işler ve çoğu öğrenci bunları takvime hiç yazmaz. Oysa bir etik kurul başvurusunun değerlendirilmesi haftalar sürebilir ve eksik evrak nedeniyle geri dönerse süre baştan işlemeye başlar.
Doğru davranış, izin başvurusunu yöntem bölümü netleştiği anda yapmaktır. Literatür bölümünü izin beklerken yazabilirsiniz, ama veri toplamaya izinsiz başlayamazsınız. Bu iki işi paralel yürütmek, tipik bir tez takviminden en çok zaman kazandıran tek karardır.
Başvuru öncesinde ölçme aracınızın da hazır olması gerekir. Kullanacağınız ölçek başkasına aitse izin gerekebilir; bu izni istemek de zaman alır. Aracınızı ve izinlerini yöntem bölümüyle birlikte kesinleştirin.
Savunma haftasını ayrı bir iş olarak planlayın
Metni bitirmek ile savunmaya hazır olmak aynı şey değildir. Öğrencilerin çoğu son günü metne ayırır ve savunma sunumunu bir gecede hazırlar.
Savunma, tezin özetini değil savını anlatmayı gerektirir: hangi soruyu sordunuz, neden bu yöntemi seçtiniz, ne buldunuz ve bu bulgu alana ne katıyor. Bu dört soruyu net biçimde yanıtlayan bir sunum, uzun bir özetten çok daha etkilidir.
Hazırlığa en az bir hafta ayırın ve bu haftada üç iş yapın: sunumu kurun, tezinizin zayıf noktalarını kendiniz listeleyin ve bu noktalara vereceğiniz yanıtları hazırlayın. Jürinin soracağı soruların çoğu, sizin de zayıf bulduğunuz yerlerdir; önceden hazırlanmış bir yanıt, savunmanın tonunu tamamen değiştirir.
Son altı hafta için kontrol listesi
- Bütün bölümler en az bir tur düzeltmeden geçti mi?
- Kaynakça eksiksiz ve enstitünüzün istediği biçimde mi?
- Bütün künyeleri kaynağından doğruladınız mı?
- Biçim şablonu enstitü kılavuzuna uygun mu?
- İntihal raporunun ne zaman alınacağını biliyor musunuz?
- Rapordan sonra düzeltme yapacak süreniz var mı?
- Savunma sunumu için ayrı bir hafta ayırdınız mı?
Künye doğrulamasını nasıl yapacağınızı kaynak ve mevzuat doğrulama rehberimizde, rapor sürecinin işleyişini ise benzerlik oranı yazımızda anlattık.
Yazma hızınızı artırmanın meşru yolu
Takvimi kurtaran şey genellikle daha uzun saatler değil, boş sayfada geçirilen sürenin azalmasıdır. Çoğu öğrenci yazamadığı için değil, nereden başlayacağını bilmediği için bekler.
Bunun çözümü her bölüme bir iskeletle başlamaktır: alt başlıklar, her alt başlığın altına gelecek iddia ve o iddiayı destekleyecek kaynaklar. İskelet hazır olduğunda yazmak mekanik bir işe dönüşür.
Bu aşamada destek almak isterseniz Tesify ile tezinizin bölümlerini oluşturmaya başlayabilirsiniz. Bölüm yapısını kurar, ilerlemenizi sürdürmenizi kolaylaştırır; kaynak seçimi, iddialar ve son metin size ait kalır.
Sık sorulan sorular
Tez takvimini ne zaman kurmalıyım?
Konu kesinleştiği anda. Danışman ve konu, en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye önerilir; takvim bu netleşmenin hemen ardından kurulmalıdır.
Geriye doğru planlama tam olarak nedir?
Teslim tarihinden başlayıp her adımı geriye doğru yerleştirerek en geç ne zaman başlamanız gerektiğini hesaplamaktır.
Danışman geri bildirimi için ne kadar süre ayırmalıyım?
Danışmanınıza ortalama dönüş süresini sorun ve üzerine pay ekleyin. Sıfır varsayan bir takvim ilk bölümde şaşar.
Bir bölüm kaç tur döner?
Uygulamada çoğu bölüm birden fazla tur döner. Her bölüm için en az iki tur planlayın.
Beklerken ne yapmalıyım?
Sıradaki bölümün taslağına başlayın. Tek bölüm üzerinde beklemek, sürecin en büyük zaman kaybıdır.
Kayıt yenilemezsem süre durur mu?
Hayır. Tezli yüksek lisansta süre, kayıt yaptırıp yaptırmadığınıza bakılmaksızın işler.
Azami süre dolarsa ne olur?
Yönetmelik, azami süreler içinde tez çalışmasında başarısız olan veya savunmaya girmeyen öğrencinin kurumla ilişiğinin kesileceğini düzenler.
İntihal raporu takvimimi nasıl etkiler?
Rapor savunmadan önce enstitü tarafından alınır. Metnin o tarihten yeterince önce bitmesi, düzeltme yapabilmeniz için gereklidir.
Danışmanımın notunu anlamadım, ne yapmalıyım?
Tahmin etmeyin. Notu somut bir soruya çevirip netleştirin; bu, yanlış yöne harcanacak bir haftayı önler.
Takvim şaşarsa hangi seçeneklerim var?
Kapsamı daraltmak, bölüm sırasını değiştirmek veya teslim dönemini gözden geçirmek. Üçü de danışman bilgisiyle yapılmalıdır.
Gecikmeyi danışmanıma söylemeli miyim?
Evet ve erken söylemelisiniz. Erken bildirilen gecikme çözülebilir, geç bildirilen gecikme genellikle dönem kaybettirir.
Etik kurul başvurusunu ne zaman yapmalıyım?
Yöntem bölümü netleştiği anda. İzin süreçleri sizin çalışma hızınıza bağlı değildir ve eksik evrakla geri dönerse süre baştan işler.
İzin beklerken hangi bölümü yazabilirim?
Literatür bölümü izin beklerken paralel ilerletilebilir. Veri toplamaya ise izin çıkmadan başlayamazsınız.
Savunma hazırlığına ne kadar süre ayırmalıyım?
En az bir hafta. Bu sürede sunumu kurun, tezinizin zayıf noktalarını listeleyin ve bunlara vereceğiniz yanıtları hazırlayın.
Bölümleri hangi sırayla yazmalıyım?
Yöntem veri toplamadan önce netleşmeli, literatür paralel ilerleyebilir, tartışma ise ancak bulgular kesinleştikten sonra yazılabilir.
Günlük hedefi nasıl belirlemeliyim?
Süre yerine çıktı olarak. “Şu alt başlığın taslağını çıkaracağım” ölçülebilir, “iki saat çalışacağım” ölçülemez.