Araştırma Modeli Nasıl Çizilir? Aracı ve Düzenleyici Değişkenli Hipotez Şeması (2026)

Danışmanınız “araştırma modelini çiz” dediğinde iki farklı şeyi kastediyor olabilir ve çoğu öğrenci bunu ancak taslak geri döndüğünde fark ediyor. Bu yazı, hem yöntem bölümündeki “araştırma modeli” başlığını hem de hipotezleri gösteren model şemasını, aracı ve düzenleyici değişkenli örneklerle adım adım kurmanız için hazırlandı. Teslim tarihine kadar tek bir akşamda modelinizi çizip hipotezlerinizle eşleştirebilirsiniz.

“Araştırma modeli” Türkçe tezlerde iki farklı anlama gelir

Birinci anlam, yöntem bölümünde yer alan “Araştırmanın Modeli” alt başlığıdır: Bu başlık altında çalışmanın deseni (ilişkisel tarama modeli, betimsel tarama modeli, deneysel desen gibi) adlandırılır ve gerekçelendirilir. Bu kullanımın Türkçe yazındaki örneklerinden biri, Bekman’ın (2022) Meriç Uluslararası Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi’nde (6(16), 238-258) yayımlanan, halkla ilişkiler uygulamalarında nicel araştırma yöntemi olarak ilişkisel tarama modelini ele alan çalışmasıdır; başlıktaki “ilişkisel tarama modeli” ifadesi, deseni “model” olarak adlandırma geleneğini gösterir.

İkinci anlam, değişkenler arasındaki ilişkileri kutular ve oklarla gösteren kavramsal model ya da hipotez şemasıdır. Bu şema genellikle kuramsal çerçeveden sonra, hipotezlerle birlikte verilir. Danışmanınızın hangisini istediğini sorun; çoğu tezde ikisi de gerekir: Yöntemde desenin adı, kuramsal bölümde ya da yöntemde ise model şeması. Bu yazının geri kalanı, ikinci anlama, yani şemanın nasıl çizileceğine odaklanıyor.

Adım 1: Değişken listesini kuramsal çerçeveden çıkarın

Modelinizdeki her kutunun bir kuramsal gerekçesi olmalıdır. Kutuları kuramsal çerçeve bölümünden türetin: Hangi kuram hangi değişkeni öneriyor? Kuramdan değişkene ve hipoteze giden zinciri nasıl yazacağınız için kuramsal çerçeve yazısındaki gerekçe paragrafına bakabilirsiniz. Değişkenleri listeleyin ve her birinin yanına hangi ölçekle ölçüleceğini yazın; ölçeği olmayan bir değişkeni modele koymayın.

Adım 2: Her değişkene bir rol verin

Model çizimindeki en önemli karar, değişkenlerin rolüdür. Beş rol vardır: bağımsız, bağımlı, aracı, düzenleyici ve kontrol değişkeni. Roller arasındaki ayrımı örneklerle öğrenmek için değişken türleri yazısına bakın. Aracı ve düzenleyici ayrımının klasik kaynağı Baron ve Kenny’nin (1986) Journal of Personality and Social Psychology’de (51(6), 1173-1182) yayımlanan “The moderator–mediator variable distinction in social psychological research” makalesidir; çok aracılı modellerde dolaylı etkilerin değerlendirilmesi için Preacher ve Hayes’in (2008) Behavior Research Methods’taki (40(3), 879-891) çalışması yaygın olarak anılır.

Aracı ile düzenleyici arasındaki fark, hipotez cümlesine de yansır: Aracı için “X, M aracılığıyla Y’yi etkiler”, düzenleyici için “X ile Y arasındaki ilişki W düzeyine göre değişir” yazarsınız. İki cümleyi karıştırmak, modeli de analizi de bozar.

Adım 3: Okları hipotezlerle numaralandırın

Şemadaki her ok bir hipotezi temsil etmeli ve ok üzerinde hipotez numarası (H1, H2…) bulunmalıdır. Okun üzerinde yön işareti (+ ya da −) yalnızca hipotezinizin yönlü olduğu ve kaynağının bulunduğu durumlarda kullanılır. Şemada ok olup hipotezde karşılığı olmayan ilişki, okurun “bu neydi” diye sorduğu yerdir; hipotezi olup şemada oku olmayan ilişki ise tezin tutarlılığını zedeler. İki listeyi yan yana koyup birebir eşleştirin. Hipotezlerin yazımı için tez hipotezi rehberine bakabilirsiniz.

Adım 4: Çizim kurallarını belirleyin

• Tutarlı şekiller: Aynı türden değişkenler için aynı şekli kullanın. Yapısal denklem modeli çiziyorsanız yaygın gelenek, gizil değişkenler için oval, gözlenen değişkenler için dikdörtgen kullanmaktır; seçtiğiniz geleneği şekil açıklamasında belirtin.
• Soldan sağa akış: Okuma yönüne göre bağımsız solda, bağımlı sağda olsun.
• Sade etiketler: Kutuların içine değişkenin kısa adını yazın; ölçek ayrıntısı metne aittir.
• Tek sayfa: Model bir sayfaya sığmıyorsa değişken sayısı fazla demektir; modeli sadeleştirin.

Çizimi hangi programla yapacağınız önemli değildir; PowerPoint, çizim programları ya da SmartPLS ve AMOS gibi analiz programlarının kendi çizim araçları kullanılabilir. Program seçimi için AMOS ve SmartPLS karşılaştırmasına bakabilirsiniz.

Adım 5: Şekle numara ve başlık verin

Şekil numarası ve başlığının yeri enstitüden enstitüye değişir: APA 7 şekil numarasını ve başlığı şeklin üstüne yazar; bazı enstitü kılavuzları ise başlığı şeklin altına ister. Kendi enstitünüzün kılavuzuna bakın; şekil ve tablo sunumunun ayrıntıları için tablo mu, şekil mi yazısına göz atabilirsiniz. Şekilden önce metinde ona atıf yapın (“Şekil 1’de gösterildiği gibi”) ve şekli, atıfın hemen ardından yerleştirin.

Üç örnek model: kurgusal ama savunulabilir

Tablodaki örnekler kurgusaldır; kendi değişkenlerinizle değiştirin. Aracılık ve düzenleyicilik analizleri için Hayes’in (2013) Introduction to Mediation, Moderation, and Conditional Process Analysis kitabı sık başvurulan bir kaynaktır; analizi yapacağınız programın güncel kılavuzundan yöntemin ayrıntısını okuyun. Örnekteki değişkenlerin ölçekleri için örgütsel bağlılık tezi rehberine bakabilirsiniz.

Tesify‘ı 9.000’den fazla öğrenci kullandı ve 15.000’den fazla bölüm yazdı; Tesify tezinizi yapılandırmanıza yardım eder, metnin %100’ü ise sizin tarafınızdan yazılır.

Aracılı modeli adım adım çizin: kurgusal örnek

Aracılı bir model üç ok içerir: bağımsız değişkenden aracıya (a yolu), aracıdan bağımlıya (b yolu) ve bağımsız değişkenden bağımlıya doğrudan etki (c′ yolu). Bunları hipotezlerle şöyle eşleştirebilirsiniz; değişkenler kurgusaldır:

Dolaylı etkinin sınanması için hangi yöntemin kullanılacağı (örneğin önyükleme ile güven aralığı) analiz kısmındadır ve Preacher ve Hayes’in (2008) çalışması gibi kaynaklarda anlatılır; şemada dolaylı etki ayrı bir ok olarak değil, a ve b yollarının çarpımı olarak yazılır. Kısmi ya da tam aracılık gibi yorumları ancak analiz sonuçlarına baktıktan sonra yapın; modeli çizerken bunları öngörmeyin.

Düzenleyici modeli çizin: kurgusal örnek

Düzenleyici bir model, bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisinin bir üçüncü değişkenin düzeyine göre değiştiğini söyler. Şemada düzenleyici değişkenden, bağımsız ile bağımlı arasındaki okun ortasına bir ok çekilir. Hipotezde “etkileşim” sözcüğünü açıkça kullanın: “H2: İş-aile çatışması ile iş doyumu arasındaki ilişki, esnek çalışma algısı yükseldikçe zayıflar.” Bu tür bir hipotez yönlüdür; yönü gerekçelendirecek bir kaynağınız yoksa “farklılaşır” ifadesini kullanın.

Düzenleyici modellerde bağımsız ve düzenleyici değişkenin ortalamalarını merkezlemek gibi analiz kararları vardır; bunlar yöntem bölümünde yazılır, şemada gösterilmez. Şemada yalnızca kutular ve oklar bulunur; ayrıntıyı metne bırakın. Düzenleyici değişkeni sürekli mi, kategorik mi ele aldığınızı da yöntemde belirtin, çünkü analiz yolu buna göre değişir.

Yöntem bölümündeki “Araştırmanın Modeli” paragrafı nasıl yazılır?

Yöntem bölümündeki başlık, deseni adlandırır ve gerekçelendirir. Üç cümlelik bir kalıp işinizi görür; aşağıdaki örnek kurgusaldır:

Bu araştırma, değişkenler arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçladığı için nicel yaklaşımla desenlenmiş ilişkisel tarama modelindedir. Veriler tek bir zaman diliminde toplanmıştır; bu nedenle ilişkiler yön belirtmeden ele alınmıştır. Araştırmanın kavramsal modeli Şekil 1’de verilmiştir.

Örnekteki üç cümle şu işi yapar: deseni adlandırmak, deseni gerekçelendirmek ve sınırını söylemek, sonra şemaya yönlendirmek. Deseni adlandırırken enstitünüzün ve danışmanınızın kullandığı terimi kullanın; “ilişkisel tarama modeli”, “betimsel tarama modeli” ya da “deneysel desen” gibi adlandırmalar tezlerde farklı biçimlerde geçer ve tutarlılık, adlandırmanın kendisinden daha önemlidir.

Şemayı hangi tabloyla tamamlarsınız? Hipotez-değişken-ölçek tablosu

Şemanın yanına bir tablo koymak, hem jüriyi hem sizi korur. Tablonun sütunları şunlar olabilir: hipotez numarası, hipotez cümlesi, bağımsız değişken ve ölçeği, bağımlı değişken ve ölçeği, analiz yöntemi. Bu tablo, yöntem bölümünde bir kez verilir ve bulgular bölümünde her hipotezin sonucuna bağlanır.

Tablodaki “seçilen ölçek” hücrelerine kendi ölçeğinizin adını ve kaynağını yazın. Tablonun ve şemanın aynı değişken adlarını kullanmasına dikkat edin: Şemada “Liderlik” yazıp tabloda “Yönetici desteği” yazmak, okuru iki farklı değişken olduğunu düşünmeye yöneltir. Değişken adlarını bir kez belirleyin ve tezin tamamında aynı adı kullanın.

Modeli sadeleştirmek ne zaman gerekir?

Danışmanın ilk tepkisi çoğu zaman “çok kalabalık” olur. Modeli sadeleştirmenin üç yolu vardır. Birincisi, kuramsal gerekçesi zayıf değişkenleri çıkarmak. İkincisi, birden fazla bağımsız değişkeni tek bir değişkenin alt boyutları olarak ele almak. Üçüncüsü, çok aracılı bir modeli tek aracılı bir modele indirmek ve ikinci aracıyı ayrı bir çalışmaya bırakmak. Her sadeleştirme, araştırma sorularınızı da etkiler; sorularınızı ve hipotezlerinizi modelle birlikte güncelleyin.

Modelin sadeliği, analizin güvenilirliğini de artırır: Az değişkenli bir model daha küçük örneklemle sınanabilir ve sonuçları yorumlamak daha kolaydır. Teslim tarihi sıkışıkken bu, bir kalite kaybı değil, bir yönetim kararıdır; kapsamı daraltılmış ama savunulabilir bir model, kapsamı geniş ama savunulamayan bir modelden iyidir.

Modeli metinde nasıl anlatırsınız? Kurgusal bir paragraf

Araştırmanın modeli Şekil 1’de gösterilmiştir. Model, liderlik algısının örgütsel bağlılığı yordadığını (H1) ve bu ilişkide iş doyumunun aracı rol oynadığını (H2) öngörmektedir. Aracı değişken olarak iş doyumunun seçilmesinin gerekçesi kuramsal çerçeve bölümünde açıklanmıştır.

Paragraf üç şeyi yapar: şekle atıf, hipotezlerin numaralarıyla özeti ve gerekçeye yönlendirme. Şekli metinsiz bırakmak, okurun şemayı kendi başına yorumlamasını bekler; oysa şemanın ardından en az bir paragraf gerekir. Paragrafı yazarken şemadaki her oku tek tek sayın ve metindeki her ilişkiyi şemada bulun.

Modelden analize: eşleştirme kontrol listesi

1. Her ok için bir hipotez cümlesi var mı?
2. Her değişkenin bir ölçeği ve ölçüm düzeyi belli mi?
3. Aracı ve düzenleyici ayrımını hipotez cümlelerinde doğru kullandınız mı?
4. Örneklem büyüklüğünüz seçtiğiniz analiz yönteminin gerektirdiği büyüklükte mi?
5. Kontrol değişkenlerini şemada gösterdiniz mi?
6. Şekil numarası, başlığı ve metindeki atıf enstitü kılavuzuna uyuyor mu?

Örneklem büyüklüğü, aracılık ve düzenleyicilik gibi karmaşık modellerde daha önemli hâle gelir; basit bir korelasyon çalışmasına göre daha fazla katılımcı gerekebilir. Kesin sayıyı güç analizi ile hesaplayıp danışmanınızla doğrulayın.

Akşama kadar bitirmek için on dakikalık çizim yöntemi

1. Bir kâğıda tüm değişkenlerinizi kutu içinde, rastgele yazın.
2. Her kutunun rolünü köşesine küçük bir harfle yazın (B: bağımsız, Y: bağımlı, A: aracı, D: düzenleyici, K: kontrol).
3. Önce bağımsızdan bağımlıya ana oku çizin ve H1 yazın.
4. Aracı varsa oku ikiye bölüp aracıdan geçirin; düzenleyici varsa ana okun ortasına bir ok çekin.
5. Her oka bir hipotez numarası verin ve hipotez listenizle yan yana kontrol edin.
6. Kâğıttaki çizimi sunum programına ya da çizim aracına taşıyıp şekil numarası ve başlığı verin.

Bu yöntemin işe yarayan tarafı, çizimi kuramdan ve hipotezlerden ayrı başlatmamasıdır: Kâğıtta çizdiğiniz modelin her okunu bir hipotez cümlesine çevirebiliyorsanız model hazırdır; çeviremediğiniz ok ya modelden çıkmalı ya da hipotez listesine eklenmelidir. Çizimin dijital sürümü, kâğıttaki sürümden daha süslü olabilir ama daha doğru olmak zorunda değildir; önce doğruluğu, sonra görünümü düzeltin.

Şekle bir de metinsel açıklama yazmayı alışkanlık hâline getirin: Şeklin altına ya da metne, modelin kısa bir sözlü özetini ekleyin (“Model, X’in Y üzerindeki etkisini M aracılığıyla ve W düzeyine göre ele almaktadır.”). Bu cümle, görsel olarak şemayı okuyamayan okurlar için de modelin içeriğini erişilebilir kılar ve jüri üyesinin şemaya bakmadan bile modeli kavramasını sağlar.

Sık yapılan hatalar

• Aracı ile düzenleyici değişkeni birbirine karıştırmak.
• Şemada olup hipotezlerde olmayan okları bırakmak.
• Kuramsal gerekçesi olmayan değişkenleri modele eklemek.
• Modeli çok kalabalık yapıp tek sayfaya sığdırmamak.
• Şekli metinde yorumlamadan bırakmak.

Sık sorulan sorular

Araştırma modeli ile araştırma deseni aynı şey mi?

Türkçe tezlerde “araştırmanın modeli” başlığı çoğu zaman deseni (ilişkisel tarama gibi) adlandırır; model şeması ise değişkenler arasındaki ilişkileri gösteren çizimdir. Danışmanınıza hangisini istediğini sorun.

Model şeması tezin neresinde yer alır?

Genellikle kuramsal çerçeveden sonra ya da yöntem bölümünde, hipotezlerle birlikte verilir; yerine enstitü kılavuzuna ve danışmana göre karar verin.

Aracı değişken ile düzenleyici değişken farkı nedir?

Aracı ilişkinin nasıl işlediğini açıklar, düzenleyici ilişkinin ne zaman ya da kimde değiştiğini gösterir; klasik kaynak Baron ve Kenny’dir (1986).

Şemadaki her ok bir hipotez midir?

Olmalıdır. Her oku bir hipotezle eşleştirin ve hipotez numarasını okun üzerine yazın.

Kontrol değişkenlerini şemada göstermeli miyim?

Evet, göstermeniz önerilir; kontrol edilen değişkenleri sade bir kutuyla bağımlıya bağlayarak belirtin.

Şekil başlığı şeklin altına mı üstüne mi yazılır?

APA 7 şekil numarası ve başlığı şeklin üstüne yazar; bazı enstitü kılavuzları altını ister. Kendi kılavuzunuza bakın.

Hangi programla çizmeliyim?

Program önemli değildir; sunum programları ya da analiz programlarının çizim araçları kullanılabilir. Tutarlı şekiller ve okunaklı etiketler önemlidir.

Aracılık analizi için hangi kaynağa bakmalıyım?

Baron ve Kenny (1986), Preacher ve Hayes (2008) ve Hayes (2013) sık başvurulan kaynaklardır; analiz programınızın güncel kılavuzunu da okuyun.

Modelde kaç değişken olmalı?

Tek bir sayı yoktur. Veri toplama süresine, örneklem büyüklüğüne ve analiz yöntemine göre sınırlayın; tek sayfada okunabilen bir model hedefleyin.

Şemayı metinde anlatmak zorunda mıyım?

Evet. Şekle atıf yapın ve hipotezlerin numaralarıyla özetleyen bir paragraf yazın; şemayı yorumsuz bırakmayın.