Yöntem bölümü, tezinizin “nasıl yaptım” bölümüdür ve altı alt başlıktan oluşur: araştırma modeli, evren ve örneklem, veri toplama araçları, verilerin toplanması, verilerin analizi, geçerlik-güvenirlik ve etik. Ölçütü tektir: sizi hiç tanımayan biri bu bölümü okuyup çalışmanızı baştan yapabilmelidir.
Bu rehber, altı alt başlığı sırasıyla ele alır. Her adımın sonunda doğrudan uyarlayabileceğiniz bir örnek cümle vardır. Her bölüm kendi başına okunabilir; hangi alt başlıkta takıldıysanız oradan başlayabilirsiniz.
Yöntem bölümü tam olarak neyi kanıtlamak zorunda?
Tezin diğer bölümleri bir iddia kurar; yöntem bölümü o iddianın nasıl üretildiğini gösterir. Jüri bu bölümü okurken tek bir soruyu yanıtlamaya çalışır: bu bulgular, anlatılan işlemlerden gerçekten çıkar mı?
Bu yüzden bölümün dili anlatı değil, kayıt dilidir. Yaptığınız işleri geçmiş zamanla yazarsınız (“uygulandı”, “hesaplandı”), planladıklarınızı değil. Enstitülerin çoğu edilgen çatı bekler, bir kısmı birinci çoğul şahsa izin verir; bu tercih size değil kendi enstitünüzün tez yazım kılavuzuna aittir ve yazmaya başlamadan önce bakılması gereken ilk belge odur.
Pratik bir kendi kendine test: bölümü bitirdiğinizde, bir cümlenin sonuna “peki bunu tam olarak nasıl yaptınız?” sorusunu ekleyin. Yanıt aynı bölümün içinde yoksa, o cümle eksik demektir.
Altı alt başlık hangi sırayla gelir?
| Sıra | Alt başlık | Yanıtladığı soru |
|---|---|---|
| 1 | Araştırma modeli (deseni) | Bu soruyu hangi mantıkla yanıtlıyorsunuz? |
| 2 | Evren ve örneklem / çalışma grubu | Kimden, kaç kişiden veri topladınız ve neden onlardan? |
| 3 | Veri toplama araçları | Neyle ölçtünüz ve o araç güvenilir mi? |
| 4 | Verilerin toplanması (işlem yolu) | Ne zaman, nerede, hangi sırayla uyguladınız? |
| 5 | Verilerin analizi | Hangi analizi hangi yazılımla yaptınız ve neden? |
| 6 | Geçerlik, güvenirlik ve etik | Bu sonuçlara neden güvenilmeli ve izinler alındı mı? |
Bazı enstitüler altıncı başlığı ikiye böler, bazıları “sınırlılıklar”ı buraya alır, bazıları giriş bölümüne koyar. Başlık adları enstitünüzün kılavuzundan alınır; içerik değişmez.
1. Araştırma modelini nasıl yazarsınız?
Burada üç şeyi arka arkaya söylersiniz: yaklaşım (nicel, nitel, karma), desen (tarama, deneysel, olgubilim, durum çalışması…) ve bu desenin araştırma sorunuza neden uygun olduğu. Üçüncüsü çoğu tezde atlanır ve savunmada ilk sorulan yer orasıdır.
Desen adını “kulağa iyi geldiği” için değil, sorunuzun biçimine göre seçersiniz. Bir ilişkiyi ölçüyorsanız ilişkisel tarama, bir müdahalenin etkisini ölçüyorsanız deneysel, bir deneyimin anlamını arıyorsanız olgubilim uygundur. Türkiye’de tezlerin hangi desen adlarını ne sıklıkta andığını merak ediyorsanız, araştırma yöntemleri sayıları yazımızda ölçülmüş bir döküm var.
Uyarlanabilir örnek cümle:
“Bu araştırmada, … ile … arasındaki ilişkiyi var olan hâliyle betimlemek amaçlandığı için nicel araştırma yaklaşımlarından ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Model, değişkenlere müdahale edilmeden mevcut durumun ölçülmesine olanak tanıdığı için araştırma sorusuna uygun görülmüştür.”
2. Evren ve örneklemi nasıl yazarsınız?
Bu alt başlıkta dört bilgi bulunmalıdır: evrenin tanımı ve büyüklüğü, örnekleme yöntemi, örneklem büyüklüğü ve katılımcıların demografik dağılımı. Nitel çalışmalarda “evren-örneklem” yerine çalışma grubu denir ve büyüklük yerine seçim ölçütü anlatılır.
En sık yapılan hata, örnekleme yönteminin adını yazıp uygulamasını yazmamaktır. “Basit seçkisiz örnekleme kullanılmıştır” cümlesi tek başına eksiktir; seçkiyi neyle yaptığınızı da söylemeniz gerekir.
“Araştırmanın evrenini 2025-2026 öğretim yılında … ilinde görev yapan … öğretmen oluşturmaktadır. Örneklem, tabakalı seçkisiz örnekleme ile belirlenmiş ve … kişiden oluşmuştur. Katılımcıların …’i kadın, …’i erkektir; kıdem ortalaması … yıldır.”
3. Veri toplama araçlarını nasıl yazarsınız?
Her araç için beş bilgi verilir: aracın adı ve kim tarafından geliştirildiği, kaç maddeden ve kaç alt boyuttan oluştuğu, derecelendirme türü, özgün çalışmada bildirilen güvenirlik değeri ve sizin verinizde hesapladığınız değer. Son madde en sık atlanandır ve en çok soru getirendir.
Bir ölçeği kullanmak için geliştiricisinden yazılı izin almanız beklenir; uyarlama yaptıysanız uyarlama sürecini de anlatmanız gerekir. İzin yazışmasını eklerde saklayın.
Kendi geliştirdiğiniz bir form varsa (görüşme formu, açık uçlu anket), kaç uzman görüşüne başvurduğunuzu, pilot uygulamayı kaç kişiyle yaptığınızı ve pilot sonrası hangi maddeleri değiştirdiğinizi yazın. Araçların künyelerini kaynakçaya işlerken biçim için APA 7 kaynakça rehberimize bakabilirsiniz.
“Veriler, … tarafından geliştirilen ve … maddeden oluşan … Ölçeği ile toplanmıştır. Ölçek beşli Likert tipindedir ve … alt boyuttan oluşmaktadır. Özgün çalışmada bildirilen Cronbach alfa katsayısı …; bu araştırmanın verilerinde hesaplanan katsayı …’dir. Ölçeğin kullanımı için geliştiricisinden e-posta yoluyla izin alınmıştır.”
4. Verilerin toplanmasını (işlem yolu) nasıl yazarsınız?
Burası tekrarlanabilirliğin fiilen sınandığı yerdir ve genellikle en kısa yazılan, en çok soru alan alt başlıktır. Zaman aralığı, ortam, uygulama biçimi (yüz yüze, çevrimiçi), ortalama süre, dönüş oranı ve elenen veri mutlaka yazılır.
Elenen veriyi gizlemek yerine sayısını ve gerekçesini yazmak, tezinizi zayıflatmaz; güçlendirir. Eksik doldurulmuş 14 formu attığınızı yazan bir öğrenci, dönüş sayısıyla analiz sayısı arasındaki farkı savunmada açıklamak zorunda kalmaz.
“Veriler … ile … tarihleri arasında çevrimiçi form aracılığıyla toplanmıştır. Toplam … forma ulaşılmış, eksik doldurulan … form analiz dışı bırakılmış ve analizler … form üzerinden yürütülmüştür. Uygulama ortalama … dakika sürmüştür.”
5. Verilerin analizini nasıl yazarsınız?
Üç şeyi söylersiniz: hangi yazılımı hangi sürümüyle kullandığınız, hangi analizleri hangi araştırma sorusu için yaptığınız ve varsayım kontrollerini. Yazılım adı ve sürümü olmadan yazılmış bir analiz alt başlığı eksik sayılır.
Nicel bir çalışmada, hangi testi seçtiğinizi varsayımların sonucuna bağlayarak yazmalısınız — testi önce seçip varsayımı sonra kontrol etmiş gibi görünmek en yaygın kusurdur. Nitel bir çalışmada ise analiz türünü (içerik analizi, betimsel analiz, tematik analiz), kodlama sürecini ve kodlayıcı sayısını yazarsınız.
Anlamlılık düzeyini de burada bildirirsiniz. Analiz sonuçlarının kendisi bu bölüme değil, bulgular bölümüne girer; yöntem bölümü yalnızca yolu anlatır.
“Veriler … (sürüm …) paket programı ile çözümlenmiştir. Verilerin normal dağılıma uygunluğu … testi ile incelenmiş, dağılımın normal olmadığı görüldüğünden gruplar arası karşılaştırmalarda parametrik olmayan … testi kullanılmıştır. Anlamlılık düzeyi .05 olarak alınmıştır.”
6. Geçerlik, güvenirlik ve etik izinleri nasıl yazarsınız?
Nicel çalışmalarda bu başlık ölçme araçlarının geçerlik ve güvenirlik kanıtlarını toplar. Nitel çalışmalarda karşılığı inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık ve teyit edilebilirliktir; bunları hangi somut işlemlerle sağladığınızı (uzman incelemesi, katılımcı teyidi, ayrıntılı betimleme) yazmanız beklenir.
Etik kısmında üç şey bulunur: etik kurul izninin kurum adı, tarih ve karar numarası; varsa uygulama izni veren kurumun onayı; ve katılımcılardan alınan gönüllü katılım onamı. İnsan katılımcı içeren çalışmalarda etik kurul izni tarihinin veri toplamaya başlamadan önce olması gerekir — sonradan alınmış bir izin, alınmamış izinden daha büyük bir sorundur.
Yapay zekâ desteği kullandıysanız, beyanın yeri de büyük ölçüde burasıdır; kapsamı ve nasıl yazılacağı için YÖK etik rehberi yazımıza bakın.
Bu bölüme kesinlikle girmemesi gerekenler
- Yöntem ders kitabı anlatımı. “Tarama modeli, Karasar’a göre…” diye başlayan üç paragraflık tanımlar. Deseni adlandırın, tek cümleyle gerekçelendirin, geçin.
- Bulgular. Tek bir katsayı bile buraya girmez; tek istisna ölçeklerin güvenirlik değerleridir.
- Tartışma cümleleri. “Bu sonuç literatürle uyumludur” cümlesinin yeri burası değildir.
- Yapmayı planlayıp yapmadığınız işler. Öneri aşamasındaki metni geçmiş zamana çevirip bırakmak en kolay yakalanan hatadır.
- Ölçeğin tam metni. Eklere konur, bölüme değil.
Öneri metninizden yöntem bölümüne nasıl geçersiniz?
Tez öneriniz zaten bir yöntem taslağı içerir, ama iki farkla: öneri gelecek zamanla ve tahminlerle yazılır. Geçiş üç işlemden ibarettir.
- Zamanı çevirin. “Uygulanacaktır” → “uygulanmıştır”. Bu mekanik adımdan sonra metni baştan sona okuyun; çevrilmemiş tek bir gelecek zaman kipi bile bölümün güvenilirliğini düşürür.
- Tahmini gerçekle değiştirin. Hedeflediğiniz örneklem sayısı ile ulaştığınız sayı neredeyse hiçbir zaman aynı olmaz. Gerçek sayıyı yazın; fark büyükse nedenini bir cümleyle açıklayın.
- Sapmaları ekleyin. Planda olmayan ama yaptığınız her şey (ek bir pilot uygulama, değiştirilen bir ölçek, uzatılan bir veri toplama süresi) bölüme girer. Sapmayı yazmak kusur değildir; yazmamak kusurdur.
Bu geçişi takviminizde ayrı bir iş olarak planlamak işe yarar; tez takvimi rehberimiz revizyon turlarını nasıl yerleştireceğinizi anlatıyor. Literatür taramanızın kendisini de bu bölümde raporlamanız gerekiyorsa, literatür taraması rehberimizdeki raporlama adımlarını kullanabilirsiniz.
Teslimden önce dokuz maddelik kontrol
- Altı alt başlığın hepsi var mı ve enstitü kılavuzundaki adlarla mı yazılmış?
- Desen adı verilmiş ve gerekçelendirilmiş mi?
- Örnekleme yönteminin adı ve uygulaması yazılı mı?
- Her ölçek için özgün ve kendi güvenirlik değeriniz birlikte verilmiş mi?
- Ölçek kullanım izni alındığı belirtilmiş mi?
- Veri toplama tarih aralığı, dönüş sayısı ve elenen form sayısı yazılı mı?
- Yazılımın adı ve sürümü var mı?
- Etik kurul kararının kurumu, tarihi ve numarası yazılı mı; tarih veri toplamadan önce mi?
- Bölümde tek bir bulgu ya da yorum cümlesi kalmış mı?
Dokuz maddeyi de geçen bir yöntem bölümü, savunmada tartışılan değil, referans alınan bir bölüm olur. Bölümdeki her mevzuat hükmünü ve her sayıyı kaynağından doğrulamak için kaynak ve mevzuat doğrulama rehberimiz kullanılabilir.
Adımlar belli, cümleler kurulmuyorsa
Yöntem bölümünün zorluğu bilgi eksikliği değildir: ne yaptığınızı zaten bilirsiniz. Zorluk, yaptığınız işi akademik kayıt diline çevirmek ve altı alt başlığın tamamını tutarlı bir sırada tutmaktır. Tesify ile tezinizi yazmaya başlayabilir, elinizdeki notlardan bir yöntem bölümü taslağı üretip üzerinde kendiniz çalışabilirsiniz. Deseni siz seçer, verileri siz toplar, metnin sorumluluğunu siz taşırsınız.
Sık sorulan sorular
Yöntem bölümü kaç sayfa olmalı?
Ulusal bir kural yoktur. Uygulamada çoğu yüksek lisans tezinde 8-15 sayfa arasındadır, ama ölçüt sayfa değil eksiksizliktir: altı alt başlık tamamsa kısa bir bölüm de yeterlidir.
Nitel tezde “evren ve örneklem” yazmalı mıyım?
Hayır. Nitel çalışmalarda “çalışma grubu” veya “katılımcılar” başlığı kullanılır; temsil değil, seçim ölçütü ve derinlik anlatılır.
Yöntem bölümünü ne zaman yazmalıyım?
Taslağını veri toplarken yazın, son hâlini analiz bittikten sonra verin. Uygulama sırasında tuttuğunuz notlar bu bölümün ham maddesidir ve sonradan hatırlanmaz.
Etik kurul izni her tez için zorunlu mu?
İnsan katılımcıdan veri toplayan çalışmalarda beklenir; yalnızca ikincil veri veya belge analizi yapan çalışmalarda uygulama farklılaşır. Kararı enstitünüz verir, önce ona sorun.
Ölçek sahibinden izin alamazsam ne yapmalıyım?
Başvurunuzu ve yanıtsız kaldığını belgeleyip danışmanınıza danışın. İzinsiz kullanmak yerine açık erişimli bir alternatif ölçek aramak genellikle daha güvenli bir yoldur.
Pilot uygulamayı yöntem bölümüne mi yazmalıyım?
Evet, veri toplama araçları alt başlığına. Kaç kişiyle yaptığınızı ve sonrasında neyi değiştirdiğinizi belirtin.
Yazılımın sürümünü bilmiyorum, ne yapayım?
Programın “Hakkında” ekranından öğrenip yazın. Sürüm bilgisi analizin tekrarlanabilirliği için gereklidir ve sonradan bulunması güçtür.
Sınırlılıklar yöntem bölümüne mi girer?
Enstitüye göre değişir; bazı kılavuzlar giriş bölümüne, bazıları yöntem sonuna, bazıları tartışmaya koydurur. Kendi kılavuzunuzun şablonuna bakın.
Analiz sonuçlarını da buraya yazabilir miyim?
Hayır. Yöntem bölümü hangi analizin yapıldığını söyler, sonucunu söylemez. Tek istisna ölçeklerin güvenirlik katsayılarıdır.
Karma yöntem kullandıysam bölümü nasıl kurarım?
Önce karma desen türünü ve iki aşamanın sırasını açıklayın, sonra nicel ve nitel aşamaları kendi alt başlıklarıyla ayrı ayrı yazın. Bütünleştirmenin hangi aşamada yapıldığını mutlaka belirtin.
Danışmanım desen adını değiştirmemi istedi, ne yapmalıyım?
Desen adı değişirse gerekçe cümlesi ve çoğu zaman analiz alt başlığı da değişir. Değişikliği tek başına başlıkta bırakmayın; bölümü baştan sona bir kez okuyup tutarlılığı yeniden kurun.
İngilizce yazılmış bir tezde bölüm adları nasıl olmalı?
Enstitünüzün İngilizce şablonundaki adlar geçerlidir. Türkçe kılavuzdaki başlıkları birebir çevirmek yerine kurumun kendi İngilizce şablonunu kullanın.