Türkiye’de tezlerde hangi araştırma yöntemleri kullanılıyor? (2026 ölçümü)

Ulusal Tez Merkezi üzerinde 12 Ağustos 2026 tarihinde yapılan ölçüme göre, “nitel araştırma” terimi 24.225 kayıtta geçerken “nicel araştırma” 12.724 kayıtta geçiyor; tek tek yöntem adları arasında en yüksek sayıya 21.512 kayıtla “içerik analizi” sahip. Aşağıdaki tablo ölçümün tamamını, kaynağı ve tarihiyle birlikte veriyor.

Ölçüm sonuçları

Bu sayılar tam olarak neyi ölçüyor?

Rakamları kullanmadan önce ne olduklarını doğru anlamak gerekir, çünkü yanlış okunduklarında tezinizde savunulamayacak bir cümleye dönüşürler.

Ölçüm, Merkezin arama kutusuna terimi yazıp arattığınızda çalışan varsayılan “Tümü” aramasıyla yapılmıştır. Bu arama, terimi dizinlenen bütün alanlarda arar. Dolayısıyla her sayı, terimin herhangi bir alanda geçtiği kayıt sayısıdır; “o yöntemi kullanan tez sayısı” değildir. Özetinde “nitel araştırma yöntemleri kullanılmamıştır” yazan bir tez de bu sayıya dahildir.

İkinci önemli nokta, sayıların birbirinden bağımsız olmamasıdır. Karma yöntemle yapılmış bir çalışmanın özetinde hem “nitel araştırma” hem “nicel araştırma” geçebilir; içerik analizi kullanan bir tez aynı zamanda durum çalışması olabilir. Bu nedenle tablodaki sayılar toplanamaz. Toplamları alıp “Türkiye’de şu kadar metodolojik çalışma var” demek, aynı tezi birden çok kez saymak anlamına gelir.

Üçüncü nokta ise en sık düşülen tuzaktır. Sistem, bulunan toplam kayıt sayısını ve bunlardan kaçının ekranda gösterildiğini ayrı ayrı bildirir; gösterim üst sınırı 2.000 kayıttır. Yani listeyi açıp satır sayarak ulaşacağınız en büyük sayı 2.000’dir ve bu bir toplam değildir. Yukarıdaki tabloda yer alan rakamlar, sistemin bildirdiği bulunan kayıt sayılarıdır, ekranda sayılan satırlar değil.

Nitel çalışmalar nicel çalışmaların yaklaşık iki katı

Tablodaki en belirgin bulgu, nitel ile nicel arasındaki farktır: 24.225’e karşı 12.724, yani yaklaşık iki kat. Bu oran, Türkiye’deki lisansüstü çalışmanın ağırlık merkezi hakkında fikir verir; özellikle eğitim bilimleri, sosyal bilimler ve sağlık bilimlerinde nitel desenlerin yaygınlığı bu tabloya yansımaktadır.

Buna karşılık “karma yöntem” 7.604 kayıtla üçüncü sırada yer alıyor. Karma desenin nicel çalışmaların yarısından fazlasına ulaşmış olması, son yıllarda tek desenle yetinmeyen çalışmaların arttığını düşündürür. Ancak bunun bir eğilim olduğunu iddia etmek için yıl bazında ayrı ölçüm yapmak gerekir; tek bir kesit bunu kanıtlamaz.

Bu ayrım, danışmanınızla yapacağınız ilk konuşmayı da etkiler. Nitel desen seçtiğinizde jürinin beklentisi derinlik ve geçerlik güvencesi olur; nicel desen seçtiğinizde beklenti örneklem büyüklüğü ve ölçüm araçlarının güvenilirliğine kayar. İki dünyanın değerlendirme ölçütleri farklıdır ve seçiminizi yaparken hangi ölçütlerle sınanacağınızı bilmek işinizi kolaylaştırır.

İçerik analizi neden bu kadar öne çıkıyor?

Tek bir teknik adı olarak 21.512 kayıtla içerik analizi, “nicel araştırma” teriminden bile daha fazla kayıtta geçiyor. Bunun iki nedeni olabilir. Birincisi gerçekten yaygın kullanılıyor olması; ikincisi terimin geniş bir teknik ailesini kapsaması ve doküman incelemesinden görüşme çözümlemesine kadar farklı işlerin aynı adla anılması.

Tez yazan bir öğrenci açısından pratik sonucu şudur: içerik analizi yapacaksanız, hangi türünü uyguladığınızı ve hangi kaynağı izlediğinizi açıkça yazmanız beklenir. Bu kadar kalabalık bir alanda “içerik analizi kullanılmıştır” cümlesi tek başına yöntem bölümünüzü savunmaya yetmez.

Az çalışılmış yöntemler nerede?

Tablonun alt ucu, tez konusu arayan öğrenciler için en ilginç kısmıdır. Sistematik derleme 336, bibliyometrik analiz 526, meta-analiz 954 kayıtta geçiyor. Bu üç yöntem, uluslararası literatürde çok yaygın olmasına rağmen Türkiye’de yazılmış tezlerde görece az temsil ediliyor.

Bu boşluk gerçek bir fırsattır çünkü üç yöntemin de ortak bir avantajı vardır: birincil veri toplamayı gerektirmezler. Etik kurul süreci, saha izni, katılımcı bulma ve veri toplama aylarını ortadan kaldıran bir desen, süre baskısı altındaki bir öğrenci için ciddi bir kolaylıktır. Mevcut yayınlar üzerinde çalışırsınız ve kaynak sorununuz olmaz.

Aynı mantık “ölçek geliştirme” için de kısmen geçerlidir. 1.944 kayıtla bu terim, alanın büyüklüğüne göre düşük sayılır. Alanınızda Türkçeye uyarlanmamış geçerli bir ölçek varsa, uyarlama çalışması hem özgün hem de yöntemsel olarak net bir tez konusu oluşturur.

Bu düşük sayıların bir kısmı, yöntemlerin görece yeni olmasıyla da açıklanabilir. Bibliyometrik analiz ve sistematik derleme, Türkiye’deki lisansüstü programlarda son yıllarda yaygınlaşan yaklaşımlardır; veri tabanı ise onlarca yıllık birikimi barındırır. Dolayısıyla düşük sayı, kısmen yöntemin yaşıyla ilgilidir ve alanın önümüzdeki yıllarda büyümesi beklenebilir. Erken davranan bir tez, bu büyüme eğrisinin başında yer alma avantajını taşır.

Yüksek sayı da düşük sayı da tek başına karar vermez

Ölçümü yorumlarken iki uç da yanıltıcı olabilir. Çok yüksek bir sayı, konunun tükendiği anlamına gelmez; çoğu zaman terimin geniş olduğunu gösterir. Örneğin alan adı düzeyinde bir ölçüm olan “hemşirelik” araması aynı gün 20.110 kayıt döndürmüştür. Bu, hemşirelikte yazacak konu kalmadığını değil, terimin bir alanın tamamını kapsadığını gösterir. Konuyu daraltmadan yapılan hiçbir ölçüm karar vermenize yardımcı olmaz.

Çok düşük bir sayı da otomatik olarak fırsat değildir. Bir terim yalnızca yerleşik bir adlandırma olmadığı için düşük çıkabilir; alan aynı işi başka bir adla yapıyor olabilir. Bu yüzden düşük sayı gördüğünüzde ikinci bir adım gerekir: eş anlamlı terimlerle aramayı tekrarlamak. Sayı hâlâ düşükse boşluk gerçektir; yükseliyorsa yalnızca adlandırma farkıyla karşılaşmışsınız demektir.

Bu ölçümü kendi konunuz için nasıl tekrarlarsınız?

Yukarıdaki tablo genel bir manzara sunar; asıl işe yarayan ise kendi konunuzda yapacağınız ölçümdür. Adımlar şöyledir:

1. Merkezin arama kutusuna konunuzun ana terimini yazın ve bulunan kayıt sayısını not edin.
2. Aynı aramayı konu ile yöntemi birleştirerek tekrarlayın, örneğin “öğretmen motivasyonu ölçek geliştirme”.
3. İki sayı arasındaki farkı yorumlayın. Konu kalabalık ama yöntem birleşimi seyrekse, boşluk yöntem düzeyindedir.
4. Son beş yıla daraltarak ölçümü yineleyin ve alanın hâlâ hareketli olup olmadığını görün.
5. Her ölçümün tarihini ve kullandığınız arama türünü yazın.

Arama ekranının ayrıntılı kullanımını, filtreleri ve erişime kapalı tezlere ulaşma yolunu Ulusal Tez Merkezi arama rehberimizde adım adım anlattık.

Sayıyı tezinizde nasıl yazmalısınız?

Bir veri tabanı sayısını tezde kullanmanın kabul edilebilir biçimi, ölçümü yeniden üretilebilir kılmaktır. Şu dört bilgi cümlede veya dipnotta yer almalıdır: veri tabanının adı, arama terimi, arama türü ve tarama tarihi.

Örnek bir kullanım şöyle olabilir: “Ulusal Tez Merkezi’nde 12 Ağustos 2026 tarihinde varsayılan arama seçeneğiyle yapılan taramada ‘sistematik derleme’ terimi 336 kayıtta geçmektedir.” Bu cümle, okuyucunun aynı ölçümü tekrarlamasına imkân verir ve rakamı savunulabilir kılar.

Kaçınmanız gereken kullanım ise şudur: “Türkiye’de 336 sistematik derleme tezi yazılmıştır.” Bu cümle ölçümün ne olduğunu yanlış aktarır, çünkü sayı yöntemi kullanan tezleri değil, terimin geçtiği kayıtları sayar.

Hangi çalışmalar bu veri tabanında yer alır?

Ölçümün kapsamını belirleyen şey, veri tabanının neyi topladığıdır. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun Ek 40. maddesi, lisansüstü tezlerin yetkili kurumlarca gizlilik kararı alınmadıkça Ulusal Tez Merkezi tarafından elektronik ortamda erişime açılacağını düzenler. Bu madde, 6 Mart 2018 tarihli ve 30352 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7100 sayılı Kanun’un 10. maddesiyle eklenmiştir.

Dolayısıyla veri tabanı yüksek lisans ve doktora tezlerini kapsar; lisans düzeyindeki bitirme projeleri bu kapsamda değildir. Bu ayrımın ayrıntılarını tez ile bitirme projesi farkını ele aldığımız yazıda bulabilirsiniz. Ölçümlerinizi yorumlarken bunu akılda tutun: sayılar yalnızca lisansüstü üretimi yansıtır.

Ölçümün sınırları

Dürüst bir veri sunumu, verinin ne söylemediğini de söyler. Bu ölçümün üç açık sınırı vardır.

Birincisi, terim tabanlı olmasıdır. Bir tez, yöntemini “içerik çözümlemesi” diye adlandırdıysa “içerik analizi” aramasında çıkmayabilir. Eş anlamlı adlandırmalar sayıları sistematik olarak eksiltir.

İkincisi, dil sınırıdır. İngilizce yazılmış tezlerde yöntem adı İngilizce geçiyorsa Türkçe terimle yapılan arama bunları yakalamaz. Alanınızda İngilizce tez oranı yüksekse ölçümü İngilizce terimle de tekrarlayın.

Üçüncüsü, zaman sınırıdır. Veri tabanına sürekli yeni tez eklenir; bu tablo 12 Ağustos 2026 tarihli bir kesittir ve aylar sonra tekrarlandığında farklı sayılar verecektir. Tarihi belirtmeden bu rakamları aktarmak, aktarımı doğrulanamaz hâle getirir.

Yöntem seçiminden yazıma geçerken

Yöntemine karar vermiş bir öğrenci için sıradaki iş, kararı yazıya dökmektir: desenin gerekçesi, veri kaynağı, örneklem ve çözümleme adımları. Bu bölümü boş sayfadan başlatmak yerine yapılandırılmış bir taslakla kurmak isterseniz, Tesify ile tezinizin yöntem bölümünü oluşturmaya başlayabilirsiniz. Yöntem kararı ve metnin sorumluluğu size aittir.

Sık sorulan sorular

Bu sayılar nereden alındı?

Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanında 12 Ağustos 2026 tarihinde yapılan aramalardan alınmıştır.

Hangi arama seçeneği kullanıldı?

Arama kutusuna terim yazılıp arandığında çalışan varsayılan “Tümü” seçeneği kullanılmıştır.

Sayılar toplanabilir mi?

Hayır. Aynı tez birden fazla terimde sayılabildiği için toplama işlemi mükerrer sayıma yol açar.

“Bulunan kayıt” ile “gösterilen kayıt” arasındaki fark nedir?

Bulunan kayıt, aramanın eşleştirdiği toplam sayıdır. Gösterilen kayıt, ekranda listelenen sayıdır ve üst sınırı 2.000’dir.

En çok hangi yöntem terimi geçiyor?

Ölçümde en yüksek sayı 24.225 ile “nitel araştırma”, tek teknik adı olarak ise 21.512 ile “içerik analizi” oldu.

En az hangi yöntem terimi geçiyor?

Ölçülen terimler arasında en düşük sayı 336 ile “sistematik derleme” oldu.

Az çalışılmış bir yöntem seçmek avantaj mı?

Konu özgünlüğü açısından avantaj sağlayabilir, ancak yöntemi doğru uygulayabilmeniz şartıyla. Ayrıca derleme temelli desenler birincil veri toplama yükünü ortadan kaldırır.

Bu tablo alanıma özgü mü?

Hayır, veri tabanının tamamı üzerinden alınmıştır. Kendi alanınız için terimi alan adıyla birleştirerek ölçümü tekrarlamanız gerekir.

Düşük sayı her zaman literatür boşluğu mudur?

Hayır. Terim yerleşik bir adlandırma olmayabilir. Eş anlamlılarla aramayı tekrarlamadan boşluk olduğuna karar vermeyin.

Lisans bitirme projeleri bu sayılara dahil mi?

Hayır. Veri tabanı lisansüstü tezleri kapsar.

İngilizce yazılmış tezler sayılara giriyor mu?

Terim Türkçe arandığı için yalnızca Türkçe metinlerde eşleşme olur. İngilizce yazılmış tezleri görmek için aramayı İngilizce terimle tekrarlamak gerekir.

Sayılar ne sıklıkla değişir?

Enstitüler tez yükledikçe sürekli artar. Bu nedenle her ölçümün tarihiyle birlikte aktarılması gerekir.

Bu veriyi tezimde kaynak gösterebilir miyim?

Evet, ancak veri tabanı adını, arama terimini, arama türünü ve tarama tarihini birlikte belirtmeniz koşuluyla.