Türkiye’de yapay zekâyı doğrudan düzenleyen bir kanun veya yönetmelik yoktur; ancak ulusal düzeyde bir etik rehber vardır. Yükseköğretim Kurulu, Mayıs 2024’te “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber” başlıklı belgeyi yayımlamıştır. Bu rehber bir yasak listesi değildir; kullanımın hangi koşullarda kabul edilebilir olduğunu ve neyin bildirilmesi gerektiğini tanımlar.
Bu yazı, rehberin tez yazan bir öğrenciyi doğrudan ilgilendiren hükümlerini sırayla açıklar. Kurumunuzun kendi yönergesi bu rehberin üstüne ek kurallar koyabilir; bu yüzden rehberi okuduktan sonra enstitünüzün metnini de kontrol edin.
Rehberin kendisi ne diyor: mevzuat var mı?
Rehber, bu soruyu doğrudan cevaplar ve cevabı nettir: ülkemizde henüz yapay zekâ ile doğrudan ilgili bir mevzuat yoktur. Bunun yerine rehber, kullanımda dikkate alınması önerilen beş mevzuatı sayar:
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu
- 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu
- 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu
- Lisansüstü Eğitim-Öğretim ve Sınav Yönetmeliği
- Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
Yani yapay zekâ kullanımı hukuken boşlukta değildir; mevcut kurallar üzerinden değerlendirilir. Rehberin işlevi, bu kuralların yapay zekâ bağlamında nasıl uygulanacağını göstermektir.
Birinci hüküm: yapay zekâ yazar olamaz
Rehberin en kesin ifadelerinden biri budur: üretken yapay zekâ, bir çalışmanın nihai hâlinin sorumluluğunu bir araştırmacı gibi alamayacağı için bilimsel çalışmalarda yazar olarak yer alamaz. Çalışmalar, yazarın veya yazarların özgün görüş ve bulgularından oluşmalıdır.
Rehber bunu daha da ileri götürür ve bir makalenin tamamının yapay zekâya yazdırılmasının düşünülemeyeceğini belirtir. Bu ifade, “tezimi yapay zekâya yazdırabilir miyim” sorusuna verilmiş doğrudan bir cevaptır.
Pratik sonuç şudur: yapay zekâ bir araçtır ve aracın çıktısını kullanmanın sorumluluğu tümüyle size aittir. Rehber, yapay zekânın karar verme sürecinin bilinemez olmasının araştırmacının yasal ve etik sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını açıkça yazar.
İkinci hüküm: kullandıysanız yöntem bölümünde yazın
Rehberin tez yazarını en doğrudan bağlayan cümlesi budur: bilimsel araştırma ve yayın yazım aşamalarında yapay zekâ kullanılan bölümlerin yöntem kısmında açıklanması gereklidir. Rehber, bu hususların göz ardı edilmesinin şartları çerçevesinde disiplin sorumluluğuna yol açacağını da ekler.
Bu iki cümlenin birlikte söylediği şey önemlidir: sorun, yapay zekâ kullanmak değildir; kullandığını söylememektir. Şeffaflık, rehberin saydığı temel etik değerlerin ilkidir ve rehber bunu “yapay zekânın hangi fonksiyonlarının araştırmanın hangi aşamalarında ve ne boyutta kullanıldığının açık olarak ilan edilmesi” biçiminde tanımlar.
Yöntem bölümünde yazılacak beyanın nerede duracağı da bellidir: veri toplama ve analiz adımlarının anlatıldığı yerde, kullanılan diğer araçlarla birlikte.
Üçüncü hüküm: raporlamada dört bilgi
Rehber, yapay zekâ çıktılarının raporlanmasında nelere dikkat edilmesi gerektiğini de sıralar. Beyanınızda bulunması gereken bilgiler şunlardır:
- Hangi yapay zekâ aracının kullanıldığı
- Ne zaman kullanıldığı
- Çalışmanın hangi aşamasında veya yerinde kullanıldığı
- Kullanılan aracın versiyonu
Dördüncü madde çoğu öğrencinin atladığı maddedir ve teknik olarak en anlamlısıdır: aynı aracın farklı sürümleri farklı çıktı verir, dolayısıyla sürüm bilgisi olmadan yöntem tekrar edilebilir olmaz.
Rehber ayrıca içeriklerin akademik titizlikle gözden geçirilmesini, içerik kontrolü yapılarak raporlanmasını ve doğruluğun kullanıcının sorumluluğunda olduğunu belirtir.
Hangi kullanımlar rehber tarafından kabul ediliyor?
Rehberin soru-cevap bölümü, birkaç kullanımı açıkça değerlendirir.
Çeviri ve dil kontrolü. Kullanılabilir. Ancak çevirisi veya dil kontrolü yapılan içeriğin son hâlinin kullanıcı tarafından kontrol edilmesi esastır; ortaya çıkan metnin nihai sorumluluğu yazara aittir.
Literatür taraması. Kullanılabilir. Rehber burada dört riski ismen sayar: yapay zekânın uydurma kaynakları gerçekmiş gibi sunabilmesi, kaynakların bilimsel kalitesini değerlendirmekten uzak kalabilmesi, güncel kaynakların tarama dışında kalabilmesi ve taraflılık.
Veri etiketleme. Metin ve görsel etiketlemede kullanılabilir; ancak doğruluğun, aracı eğiten veri setinin tarafsızlığına ve kalitesine bağlı olduğu unutulmamalıdır.
Veri kalitesi değerlendirmesi. Kullanılabilir, ancak rehber tek aracın yapay zekâ olmamasını, onun kapsamlı bir değerlendirme stratejisinin parçası olarak konumlandırılmasını önerir.
Hangi kullanım açıkça reddediliyor?
Rehberin en net “hayır”ı anketlerle ilgilidir: gerçek katılımcılar yerine yapay zekâ kullanılması doğru değildir. Bu, tek cümlelik bir hükümdür ama tez tasarımı açısından ağırdır; veri toplama aşamasında insan katılımcının yerine geçen hiçbir üretim kabul edilemez.
Veri analizinde ise ayrım daha incedir: rehber, kullanıcının kendi eğittiği modeli veri analizinde kullanmasını etik olarak uygun bulur, hazır bir sistem kullanılıyorsa analiz yöntemlerinin etik sorun yaratabileceğine dikkat çeker.
Rehberin saydığı yedi risk durumu
Rehber, intihal, veri uydurma, veri sahteciliği, veri tahrifatı ile gizlilik ve mahremiyet ihlaline yol açabilecek başlıca durumları maddeler hâlinde sayar:
- İçerik üretiminde yapay zekâ kullanıldığını eserde bildirmemek
- Başkası tarafından üretilmiş içeriğin izinsiz kullanımı
- Literatürde var olan bilginin atıf yapılmadan, uygunsuz şekilde alıntılanması
- Aracın yanlış veya yanıltıcı veri üretmesi ve araştırmacının bu veriyi kullanması
- Tekrar edilemeyen, açıklanamayan araştırma yöntemiyle üretilmiş veri ve sonuçların literatüre girmesi
- Taraflı ve kısıtlı veri nedeniyle hassas grupların uğrayabileceği ayrımcılığın derinleşmesi
- Mevzuata aykırı olarak kişisel verilerin toplanması, depolanması, transferi ve kullanılması
Bu listenin birinci maddesi ile ikinci hüküm arasındaki bağ dikkat çekicidir: bildirmemek, tek başına bir risk durumu olarak sayılmıştır.
Rehberin risk gerekçesi: neden ihtiyat isteniyor?
Rehber, yasakçı bir dil kullanmaz; bunun yerine ihtiyatın teknik gerekçesini açıklar. İki gerekçe sayar.
Doğruluk sorunu. Rehbere göre üretken yapay zekâ sistemlerinin eğitiminde kullanılan veri kaynakları, eğitildiği modeller ve çalışma mantığı tamamen kontrole açık değildir. Bu nedenle üretilen bilginin yanlış olabileceği belirtilir ve çıktılar bilimsel geçerlilik açısından sınanmaya muhtaç sayılır. Rehber ayrıca çıktıların bilimsel kaynaklarda yer alışları açısından da teyide muhtaç olduğunu yazar.
Taraflılık sorunu. Rehberin ifadesiyle yapay zekâ ancak erişimi olan veri kadar tarafsız olabilir; temel aldığı veri taraflıysa çıktıların da taraflı olması kaçınılmazdır. Rehber, veri kaynaklarının gerçek dünyanın tam yansıması değil, belirli bir kısmının süzgeçlerden geçirilmiş simgeleri olduğunu belirtir.
Bu iki gerekçe, tez yazarı için tek bir pratik kurala indirgenebilir: aracın ürettiği hiçbir bilgi, siz kaynağına gidip doğrulamadan tezinize giremez. Rehberin dilindeki “sınanmaya muhtaç” ifadesi, tam olarak bunu söyler.
Rehber neyi araca devredilebilir sayıyor, neyi saymıyor?
Rehber, kullanımın amaç ve kapsamını tartışırken bir liste verir: araştırma hipotezi, yöntem, örneklem büyüklüğü tespiti, veri analizi, veri toplama, veri depolama ve paylaşımı, literatür taraması, kaynakların düzenlenmesi, dilbilgisi ve yazım kontrolü, çeviri gibi işlerin araca yaptırılması hâlinde, yaptırılan işlerin araştırmacı tarafından dikkat ve özenle gözden geçirilmesi gerekir.
Rehber bu gözden geçirmenin içeriğini de sayar: maddi hataların düzeltilmesi, taraflı ya da olgusal hataların tespit edilip giderilmesi, bağlamsal tutarlılığın sağlanması ve ortaya çıkan ürünün yasal ve etik açıdan sorumluluğunun alınması.
Buna karşılık rehber, bilimsel araştırma sürecinin ana bileşenlerinin belirlenmesi, yürütülmesi, doğruluğu ve gözetiminde aracın yetkili ve sorumlu tutulamayacağını belirtir. Ayrım şudur: araç bir işi yapabilir, o işin doğru yapıldığına karar veremez. Karar her aşamada sizde kalır.
Tez pratiğine çevrildiğinde bu, bölüm bazlı bir sınır çizer: aracın önerdiği bir örneklem büyüklüğü, siz hesabı kontrol edene kadar bir öneridir; aracın düzenlediği bir kaynak listesi, siz künyeleri açana kadar bir taslaktır.
Etik kurul başvurusunda ne yazmalısınız?
Rehber, etik kurul başvurusunda yapay zekâ kullanımı konusunda kurula gerekli bilginin verilmesi gerektiğini belirtir ve araştırma protokolünde kullanımın amacı, kapsamı ve niteliği hakkında bilgi verilebileceğini söyler.
Bunun pratik sonucu şudur: yapay zekâ kullanımını etik kurul başvurunuzdan sonra kararlaştırırsanız, protokolünüzle uygulamanız arasında fark oluşur. Kullanım planınızı başvurudan önce netleştirin.
Kişisel veri uyarısı
Rehber, sistemlere veri girerken iki uyarı yapar. Birincisi: kişisel veriler anonimleştirilmediği veya maskelenmediği sürece bu sistemlere girilmemelidir. İkincisi: kullanılan sistemlerin hizmet kapsamı, kullanım şartları ve politika dokümanları mutlaka okunmalıdır; çünkü özgün fikirlerin, yöntemlerin veya belgelerin bu sistemlere girilmesi istenmeyen sonuçlar doğurabilir.
Tez bağlamında bunun anlamı somuttur: görüşme kayıtlarınızı, katılımcı listelerinizi veya ham anket verilerinizi bir araca yapıştırmadan önce kimlik bilgilerini çıkarın. Bu, yalnızca bir öneri değil, kişisel verilerin korunması mevzuatının kapsamına giren bir konudur.
Rehberin temel değerleri: beyanınızı nasıl kurmalısınız?
Rehber, kullanımı beş temel değer üzerinden çerçeveler: şeffaflık, dürüstlük, özen, adalet ve saygı, gizlilik ve mahremiyetin korunması, hesap verebilirlik ve sorumluluk üstlenme.
Bu değerler bir beyan yazarken doğrudan kullanılabilir. İyi bir beyan üç şeyi söyler: hangi aşamada kullandığınızı, kullanmadığınız işleri ve bütün çıktıları kendinizin denetlediğini. Rehberin diliyle, çıktıların tarafsızlığının, güvenilirliğinin ve doğruluğunun test edilmesi araştırmacının sorumlulukları arasındadır.
Dürüst kullanımın günlük iş akışına nasıl yerleştiğini yapay zekâ ile tez yazma rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık; bu yazı ise rehberin metnine odaklanmaktadır.
Uydurma kaynak riski neden özel olarak sayılıyor?
Rehberin literatür taraması hakkındaki uyarısı, tez yazarını en çok etkileyen uyarıdır. Araçlar biçim olarak kusursuz görünen künyeler üretebilir ve bu künyelerin bir kısmı var olmayan çalışmalara aittir.
Bu hatanın tehlikesi, otomatik denetimlerden geçmesidir: benzerlik raporu metin örtüşmesini ölçer, var olmayan bir künye hiçbir metinle eşleşmez ve rapordan sorunsuz geçer. Benzerlik raporunun neyi ölçtüğünü benzerlik oranı yazımızda açıkladık.
Tek çözüm, her künyeyi kendiniz açıp doğrulamaktır. Doğrulama adımlarını kaynak ve mevzuat doğrulama rehberimizde, künyenin biçimini ise APA 7 kaynakça rehberimizde bulabilirsiniz.
Rehber ile enstitü yönergesi arasındaki ilişki
Rehber, yükseköğretim kurumlarını bilgilendirmek amacıyla hazırlanmıştır ve kurumların kendi etik iklimlerini oluşturmalarını, güncellenen etik rehberler ve etik uyum kontrol listeleri hazırlamalarını önerir.
Bu nedenle sıralama şudur: ulusal rehber çerçeveyi verir, enstitünüzün yönergesi ayrıntıyı belirler, danışmanınız uygulamayı netleştirir. Üçü arasında çelişki görürseniz en sıkı olanı uygulayın ve tercihinizi yazılı olarak kayda geçirin.
Kendi metninizi yazmaya devam edin
Rehberin bütün hükümleri tek bir noktada birleşir: metnin sahibi ve sorumlusu sizsiniz. Araç yapıyı kurmanıza ve ritmi korumanıza yardımcı olabilir; iddiaları siz kurarsınız.
Tesify ile tezinizin bölümlerini oluşturmaya başlayabilirsiniz ve kullandığınız desteği yöntem bölümünüzde açıkça beyan edebilirsiniz. Şeffaf kullanım, hem rehberin istediği hem de savunmada sizi rahatlatan kullanımdır.
Sık sorulan sorular
Türkiye’de yapay zekâ kullanımını düzenleyen bir kanun var mı?
YÖK’ün etik rehberi, ülkemizde henüz yapay zekâ ile doğrudan ilgili bir mevzuat bulunmadığını belirtir ve dikkate alınması gereken beş mevzuatı sayar.
Tezimde yapay zekâ kullandığımı belirtmek zorunda mıyım?
Rehber, yapay zekâ kullanılan bölümlerin yöntem kısmında açıklanmasını gerekli görür ve bunun göz ardı edilmesinin disiplin sorumluluğuna yol açabileceğini belirtir.
Beyanımda hangi bilgiler bulunmalı?
Hangi araç, ne zaman, hangi aşamada ve aracın hangi versiyonu kullanıldığı. Rehber bu dört bilgiyi sayar.
Yapay zekâ tezimde yazar olarak gösterilebilir mi?
Hayır. Rehbere göre yapay zekâ, çalışmanın nihai hâlinin sorumluluğunu alamayacağı için yazar olarak yer alamaz.
Çeviri için kullanabilir miyim?
Kullanabilirsiniz. Rehber, çeviri ve dil kontrolünü kabul eder; son hâlin kontrolü ve sorumluluğu yazara aittir.
Literatür taramasında kullanmak serbest mi?
Rehber kullanılabileceğini söyler ama uydurma kaynak, kalite değerlendirememe, güncel kaynakların dışarıda kalması ve taraflılık risklerine dikkat çeker.
Anket katılımcısı yerine yapay zekâ kullanılabilir mi?
Hayır. Rehber bunu açıkça doğru bulmaz.
Etik kurul başvurusunda bildirmem gerekir mi?
Evet. Rehber, etik kurula gerekli bilginin verilmesi gerektiğini ve protokolde kullanımın amacı, kapsamı ve niteliğinin belirtilebileceğini söyler.
Görüşme kayıtlarımı bir araca yükleyebilir miyim?
Kişisel veriler anonimleştirilmeden veya maskelenmeden bu sistemlere girilmemelidir. Kimlik bilgilerini çıkarmadan yükleme yapmayın.
Enstitümün kuralı rehberden farklıysa hangisi geçerli?
Kurumunuzun yönergesi ayrıntıyı belirler. Çelişki hâlinde en sıkı kuralı uygulayın ve tercihinizi yazılı olarak kaydedin.