Bu sorunun Türkiye’deki cevabı iki parçalıdır ve çoğu öğrenci yanlış parçadan başlar. Bağlayıcı olan taraf künye değil, beyandır: YÖK’ün 2024 tarihli etik rehberi, üretken yapay zekâ kullanıldığında bunun eserde bildirilmesini bekler ve bildirmemeyi doğrudan bir etik sorun kaynağı olarak sayar. Aynı rehber hiçbir atıf biçimi önermez ve hiçbir stil kılavuzunu adres göstermez.
Dolayısıyla önce beyanı yazarsınız; künye ancak bir çıktıyı gerçekten aktardığınızda gündeme gelir ve çoğu tezde hiç gerekmez. Rehberin kendi hükümleri, hangi kullanımın kabul edildiği ve etik kurul boyutu için sitemizdeki tezde yapay zekâ kullanmanın serbest olup olmadığını YÖK’ün etik rehberi üzerinden ele alan yazı ayrıntılı bir kaynaktır; burada tekrar edilmiyor. Bu yazı, o rehberin bıraktığı boşluğu dolduruyor: biçim.
Türkiye’de durum: mevzuat yok, rehber var
YÖK’ün rehberi kendi kapanış bölümünde açıkça şunu söyler: ülkemizde henüz yapay zekâ ile doğrudan ilgili bir mevzuat bulunmamaktadır. Rehber, bunun yerine dikkate alınmasını önerdiği beş düzenlemeyi sayar: 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, Lisansüstü Eğitim-Öğretim ve Sınav Yönetmeliği ve Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi.
Bu tabloda bağlayıcı olan, kendi enstitünüzün yönergesidir. Rehber bir çerçevedir; kuralı enstitü koyar. Bu yüzden ilk hamle, kendi enstitünüzün tez yazım yönergesinde ve etik beyan sayfasında yapay zekâ ile ilgili bir hüküm olup olmadığını kontrol etmektir.
Önce beyan: ne yazılır, nereye yazılır?
Beyan, kullanımı görünür kılar. İyi bir beyan dört bilgiyi taşır:
- Hangi araç. Ürün adı ve kullandığınız sürüm ya da tarih.
- Hangi aşamada. Dil ve yazım kontrolü, çeviri, kaynak düzenleme, kod yazımı, veri analizi — hangisi ise.
- Ne ölçüde. Aracın çıktısını olduğu gibi mi kullandınız, yeniden mi yazdınız.
- Sorumluluk. Metnin doğruluğundan ve içeriğinden yazarın sorumlu olduğu.
Yeri konusunda yerleşik bir ayrım vardır ve savunmada işinize yarar: araç bir yazım yardımcısı olarak kullanıldıysa beyan girişte ya da etik beyan sayfasında yer alır; araç bir araştırma aracı olarak kullanıldıysa (analiz, kodlama, veri işleme) yöntem bölümüne yazılır ve kullanılan komutlar ile çıktılar kayıt altına alınır, gerekirse eke konur.
Beyan metni şablonları
Yazım yardımcısı olarak kullanım: “Bu tezin hazırlanması sırasında [araç adı, sürüm] yalnızca dil ve anlatım denetimi amacıyla kullanılmıştır. Araç tarafından önerilen düzeltmeler tarafımca gözden geçirilmiş ve metnin tamamı yazar tarafından yazılmıştır. Metnin içeriğinden ve doğruluğundan yazar sorumludur.”
Araştırma aracı olarak kullanım: “Veri analizinde [araç adı, sürüm], [hangi işlem için] kullanılmıştır. Kullanılan komutlar ve alınan çıktılar Ek [X]’te verilmiştir. Aracın ürettiği bütün çıktılar tarafımca kontrol edilmiş, doğrulanabilir kaynaklarla karşılaştırılmış ve gerekli düzeltmeler yapılmıştır. Analiz kararlarından ve yorumlardan yazar sorumludur.”
Kullanılmadıysa: “Bu tezin hazırlanmasında üretken yapay zekâ araçları kullanılmamıştır.” Enstitünüz bir beyan formu istiyorsa bu cümleyi de yazın; boş bırakmayın.
Künye ne zaman gerekir, ne zaman gerekmez?
Bu ayrım yazının en pratik kısmıdır:
| Durum | Ne yapılır |
|---|---|
| Araç dil denetimi ya da çeviri için kullanıldı | Yalnızca beyan. Künye gerekmez. |
| Araç fikir üretimi ya da taslak yapılandırma için kullanıldı | Yalnızca beyan. Künye gerekmez. |
| Aracın verdiği bilgi metinde kullanıldı | Aracı değil, o bilginin gerçek kaynağını bulun ve ona atıf yapın. |
| Aracın ürettiği çıktı metinde aktarıldı ya da incelemenin konusu | Künye + beyan. |
Üçüncü satır en önemlisidir. Bir dil modeli bir bilgi kaynağı değildir; bir metin üreticisidir. Size verdiği bir bilgiyi kullanacaksanız o bilginin asıl kaynağını açıp okumanız ve ona atıf yapmanız gerekir. Rehberin saydığı risklerden biri de tam olarak budur: aracın yanlış ya da yanıltıcı bilgi üretmesi ve araştırmacının bu veriyi kullanması. Bir sayıyı ya da hükmü nasıl doğrulayacağınız için kaynak ve mevzuat doğrulama rehberimize bakın.
APA 7 tarafında durum: geçici bir rehber var, kesin kural yok
Burada tarihleri doğru vermek önemli, çünkü bu alandaki bilgi hızla eskiyor. 9 Eylül 2025 tarihinde APA Style uzmanları üç blog yazısında geçici bir rehber (voorlopige richtlijn) yayımladı (McAdoo, Denneny ve Lee). Bu, Yayın Kılavuzu’nun kendi metnine işlenmiş nihai bir kural değildir; adı üstünde geçicidir ve güncellenmesi beklenmektedir.
Aşağıdaki künye düzeni, bu geçici rehberi temel alan ve ögeleri tek tek numaralandıran bir kaynaktan alınmıştır: Werkgroep APA’nın hazırladığı “De APA-richtlijnen uitgelegd: Generatieve AI”, Versie 2.0. Öge sırasını bu kaynağa atfediyoruz, çünkü farklı üniversite kütüphanelerinin rehberleri aynı kuralları benimserken öge sırasında ve sürüm bilgisinin yerinde birbirinden ayrılıyor. Enstitünüz farklı bir düzen isterse onun düzeni geçerlidir.
Üzerinde uzlaşılmış kurallar
Kaynaklar arasında değişmeyen, güvenle uygulayabileceğiniz kurallar şunlardır:
- Yazar, aracı geliştiren şirkettir — modelin adı değil. Metin içi gösterim de şirket adıyla yapılır.
- Aracın adı italik yazılır.
- Tür bilgisi köşeli parantez içinde verilir.
- Erişim tarihi yazılmaz.
- Aracın verdiği bilgi için asıl kaynağa atıf yapılır, araca değil.
Künye biçimleri
Yalnızca araç (beş öge):
Geliştirici. (yıl). Aracın adı [Üretken yapay zekâ]. URL
Yıl, aracın kendi belirttiği yıldır; belirtilmemişse içinde bulunulan yıl yazılır. URL erişim tarihi olmadan verilir.
Belirli bir oturum (altı öge):
Geliştirici. (yıl, gün ay). Oturumun başlığı [Üretken yapay zekâ oturumu]. Aracın adı. URL
Başlık, aracın verdiği başlıktır; vermiyorsa oturuma kendiniz bir başlık verirsiniz. Metin içi gösterim her iki biçimde de (Geliştirici, yıl) ya da Geliştirici (yıl) şeklindedir.
Yapay zekâ ile üretilmiş tablo ve şekiller
Görsel bir çıktı kullanıyorsanız iki kural işinize yarar. Birincisi, açıklama notunda hangi kaynakların ve hangi aracın kullanıldığı yazılır. İkincisi ve sık atlanan: yapay zekâ ile üretilmiş tablo ve şekillerde telif (copyright) bildirimi yer almaz; bu, diğer alıntılanmış görsellerden ayrıldığı noktadır. Görsel, var olan bir modele dayanıyorsa o modeli anlatan kaynağı da kaynakçaya eklersiniz.
Üç uyarı daha:
- Model adını yazar yerine koymayın. Yazar şirkettir; model adı eser adı ve sürüm bilgisi olarak künyenin içinde yer alır.
- Çıktı tekrar üretilebilir değildir. Aynı komut aynı yanıtı vermez; komutu ve yanıtı eke koyun.
- Bu düzen APA’nın nihai kuralı değildir. Geçici rehbere dayanan bir uyarlamadır ve enstitü yönergeniz onun önüne geçer.
Künyeyi kaynakçaya koyacaksanız genel kaynakça düzeniyle uyumlu olmalıdır; künye ögelerinin sırası ve noktalaması için Türkçe kaynaklar için APA 7 kaynakça rehberimize, metin içi gösterim için APA 7 metin içi atıf rehberimize bakın.
Tarihsiz kaynakların nasıl gösterildiği burada özellikle işinize yarar, çünkü bazı yapay zekâ araçları bir yayım tarihi taşımaz. APA’nın kendi kanalının bu kuralı anlattığı kısa video aşağıda; İngilizcedir ve normun sahibinin kendi açıklamasıdır.
Rehberin çizdiği sınır: neyi araca devredemezsiniz?
YÖK’ün rehberi aracın kullanım kapsamını belirli işlerle sınırlar ve üst düzey beceri gerektiren aşamaların dışarıda kalmasını bekler: hipotez geliştirme, tartışma, yorumlama ve uygulama. Rehberin ölçütü nettir — kullanım, araştırmacının katkısını ortadan kaldırıyorsa etik sorun ortaya çıkar.
Bu ölçüt pratikte iyi çalışır. Kendinize şunu sorun: bu metni ben yazmış olsaydım aynı kararı verir miydim, ve verdiğim kararı savunabiliyor muyum? Savunamadığınız bir cümle, kim yazmış olursa olsun tezinizde kalmamalıdır.
Rehber ayrıca kişisel veri boyutunu ayrıca uyarır. Görüşme kayıtlarınızı, katılımcı verilerinizi ya da kimlik içeren belgeleri bir araca yüklemek, veri koruma yükümlülüklerinizi devretmez. Ham veriyle çalışan araçlar kullanacaksanız bunu etik kurul başvurunuzda belirtin; etik kurul izninin nasıl alındığını anlatan yazımız süreci veriyor.
Benzerlik raporu ve yapay zekâ tespiti
Beyan ile benzerlik raporu iki ayrı şeydir ve karıştırılmamalıdır. Benzerlik raporu metninizin başka metinlerle örtüşmesini ölçer; yapay zekâ tespiti ayrı bir iddiadır ve tespit araçlarının güvenilirliği tartışmalıdır. Beyan yazmanız, raporun sonucunu değiştirmez — ama beyanın yokluğu, rapor bir soru işareti ürettiğinde sizi savunmasız bırakır. Enstitülerin benzerlik eşikleri ve raporun nasıl okunacağı için sitemizde tezde benzerlik oranının kaç olması gerektiğini ele alan yazı var.
Beş adımda uygulama
- Enstitü yönergenizde ve etik beyan sayfanızda yapay zekâ hükmü var mı, kontrol edin.
- Aracı hangi aşamada kullandığınızı yazın; yazım yardımcısı mı, araştırma aracı mı?
- Buna göre beyanı girişe ya da yöntem bölümüne yerleştirin.
- Araçtan aldığınız her bilginin asıl kaynağını bulup ona atıf yapın.
- Yalnızca bir çıktıyı gerçekten aktarıyorsanız künye yazın; komutu ve yanıtı eke koyun.
En sık yapılan beş hata
- Kullanımı hiç bildirmemek. Rehberin ilk saydığı etik sorun kaynağı budur.
- Aracı bilgi kaynağı gibi göstermek. Bilginin asıl kaynağını bulup ona atıf yapılır.
- Model adını yazar yapmak. Yazar, aracı geliştiren şirkettir.
- Aracın ürettiği kaynakçayı doğrulamadan kullanmak. Var olmayan künyeler üretilebilir; her künyeyi açıp kontrol edin.
- Katılımcı verisini araca yüklemek. Kişisel veri yükümlülüğü devredilmez.
Teslimden önce altı maddelik kontrol
- Enstitü yönergenizin yapay zekâ hükmü okundu mu?
- Beyan yazıldı ve doğru bölüme yerleştirildi mi?
- Beyanda araç, aşama, kapsam ve sorumluluk bilgisi var mı?
- Araçtan gelen her bilgi asıl kaynağından doğrulandı mı?
- Kaynakçadaki her künye açılıp kontrol edildi mi?
- Ham veri hiçbir araca yüklenmedi, ya da yüklendiyse etik kurulda bildirildi mi?
Kural belli, metin sizin kalsın
Yapay zekâ araçlarının tezde meşru bir yeri var — ama tezin yazarı ve sorumlusu her zaman sizsiniz. Tesify ile tezinizi bölüm bölüm yapılandırarak yazmaya başlayabilirsiniz — akış ve kaynak düzeni hazır gelir, iddialar ve kaynaklar baştan sona sizin kalır. Dürüst kullanımın sınırları için yapay zekâ ile tez yazmada dürüst kullanım rehberimize bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
ChatGPT’yi tezimde kaynak gösterebilir miyim?
Bir çıktıyı gerçekten aktarıyorsanız ya da çıktının kendisi incelemenizin konusuysa evet. Araçtan öğrendiğiniz bir bilgiyi kullanıyorsanız hayır: o bilginin asıl kaynağını bulup ona atıf yapmanız gerekir.
APA’nın yapay zekâ için resmî bir kuralı var mı?
Kesinleşmiş bir kuralı henüz yok. 9 Eylül 2025’te APA Style uzmanları üç blog yazısında geçici bir rehber yayımladı; bu rehber Yayın Kılavuzu’na işlenmiş nihai bir kural değildir ve güncellenmesi beklenmektedir.
YÖK yapay zekâ kullanımı için bir atıf biçimi belirledi mi?
Hayır. 2024 tarihli etik rehber kullanımın eserde bildirilmesini bekler ve bildirmemeyi bir etik sorun kaynağı olarak sayar, ancak hiçbir atıf biçimi önermez ve bir stil kılavuzu adres göstermez.
Türkiye’de yapay zekâyı düzenleyen bir kanun var mı?
YÖK’ün rehberi, ülkemizde henüz yapay zekâ ile doğrudan ilgili bir mevzuat bulunmadığını yazar ve bunun yerine dikkate alınmasını önerdiği beş düzenlemeyi sayar.
Beyanı tezin neresine yazmalıyım?
Araç yazım yardımcısı olarak kullanıldıysa girişte ya da etik beyan sayfasında; araştırma aracı olarak kullanıldıysa yöntem bölümünde. Enstitünüzün bir beyan formu varsa onu da doldurun.
Künyede yazar olarak ne yazılır?
Aracı geliştiren şirketin adı. Model adı yazar değildir; künyenin içinde eser adı ve sürüm bilgisi olarak yer alır.
Künyede erişim tarihi yazılır mı?
Hayır. Hem araç künyesinde hem de oturum künyesinde erişim tarihi verilmez.
Yapay zekâ ile ürettiğim tabloya telif notu koymalı mıyım?
Hayır. Diğer alıntılanmış görsellerin aksine, yapay zekâ ile üretilmiş tablo ve şekillerde telif bildirimi yer almaz. Açıklama notunda hangi aracın ve hangi kaynakların kullanıldığını yazarsınız.
Aldığım çıktıyı ekte vermek zorunda mıyım?
Araç araştırma aşamasında kullanıldıysa evet; komutu ve yanıtı kayıt altına almak, tekrarlanabilirliğin tek yoludur. Yazım yardımcısı kullanımında gerekmez.
Aracın verdiği kaynakçayı kullanabilir miyim?
Her künyeyi açıp doğrulamadan kullanmayın. Üretilen künyeler gerçek görünen ama var olmayan kaynaklara işaret edebilir; bu, yakalandığında en ağır sonuçları olan hatalardan biridir.
Çeviri için kullanmak beyan gerektirir mi?
Rehber çeviriyi araca yaptırılabilecek işler arasında sayar ve bu işlerin yazar tarafından gözden geçirilmesini ister. Bildirim yükümlülüğü sürer; beyanınızda çeviri amacıyla kullandığınızı yazın.
Beyan yazmam benzerlik oranımı etkiler mi?
Hayır. Beyan ile benzerlik raporu ayrı şeylerdir. Beyan, raporun sonucunu değiştirmez; ama yokluğu, rapor bir soru işareti ürettiğinde sizi savunmasız bırakır.
Enstitümün kuralı rehberden farklıysa hangisi geçerli?
Enstitünüzün kuralı. Rehber bir çerçeve sunar; bağlayıcı hükmü kayıtlı olduğunuz enstitü koyar.
Görüşme kayıtlarımı bir yazıya dökme aracına yükleyebilir miyim?
Kişisel veri yükümlülüğünüz devam eder. Aracın verinizi nerede işlediğini ve sakladığını kontrol edin, etik kurul başvurunuzda bu kullanımı belirtin ve katılımcı onam metninizde kaydın nasıl işleneceğini yazın.