İnsandan veri topluyorsanız — anket, görüşme, gözlem, test ya da deney — tezinizde büyük olasılıkla etik kurul izni istenir. Ancak bu talebin kaynağı ulusal bir yönetmelik değildir: Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nde “etik” sözcüğü hiç geçmez. Kararı, üniversitenizin kendi etik kurul yönergesi verir.
Bu yazı önce iznin nereden geldiğini gösterir, sonra hangi çalışmalarda beklendiğini, başvuru dosyasında ne bulunduğunu, sürecin takvimde ne kadar yer kapladığını ve izni tezin neresine yazacağınızı ele alır. Her bölüm tek başına okunabilir.
Etik kurul izni ulusal bir yönetmelikten mi geliyor?
Hayır. Lisansüstü eğitimin çerçeve metni olan Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nin özgün hâli (20 Nisan 2016, Resmî Gazete sayı 29690) 38 madde boyunca danışman atamasını, tez jürisini, süreleri, intihal yazılımı raporunu ve tezin YÖK’e gönderilmesini düzenler — ama “etik kurul” ifadesi metnin hiçbir yerinde geçmez. Metni baştan sona tarayıp “etik” kökünü arattığımızda tek bir eşleşme çıkmıyor.
Bu, izin gerekmediği anlamına gelmez. Yalnızca şu anlama gelir: “Türkiye’de her tez için etik kurul izni zorunludur” cümlesini dayandırabileceğiniz tek bir ulusal hüküm yoktur, ve enstitünüzün istediği şey ülke genelinde tek biçimli değildir.
Peki bu talep nereden geliyor?
İki kaynaktan. Birincisi, üniversitenizin kendi etik kurul yönergesidir. Türkiye’deki üniversitelerin büyük çoğunluğu senato kararıyla kurulmuş bir Sosyal ve Beşerî Bilimler Etik Kurulu ile sağlık alanları için ayrı kurullar işletir; hangi çalışmaların kurula geleceğini, başvuru takvimini ve dosya içeriğini bu yönerge belirler. Metin genellikle üniversitenin web sitesinde “Etik Kurul” başlığı altında yayımlanır ve enstitünüzün tez süreç yönergesinden farklı bir belgedir.
İkincisi, yayın tarafındaki standarttır. TÜBİTAK ULAKBİM’in yürüttüğü TR Dizin’in yürürlükteki kriterler metni (trdizin.gov.tr/kriterler, 19 Ağustos 2026’da doğrulandı) dergilerden şunu ister:
“Etik kurul izni gerektiren, tüm bilim dallarında yapılan araştırmalar için etik kurul onayı alınmış olmalı, bu onay makalede belirtilmeli ve belgelendirilmelidir. Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda, izinle ilgili bilgilere (kurul adı, tarih ve sayı no) yöntem bölümünde, ayrıca makalenin ilk/son sayfalarından birinde … yer verilmelidir.”
Aynı metin editörlerden “her bir araştırmanın, ilgili kurul ve komisyonlar tarafından araştırma öncesinde onaylandığından emin olmalarını” bekler. Bu kural biçimsel olarak dergileri bağlar, tezleri değil. Ama tezinden makale çıkaracak her öğrenciyi dolaylı olarak bağlar ve enstitülerin beklentisini fiilen bu metin şekillendirmiştir. Ayrımı bilmek işinize yarar: enstitünüz istemese bile, tezinizden makale çıkarmayı düşünüyorsanız izni yine de almanız gerekir.
Hangi çalışmalar için izin isteniyor?
Burada dürüst olmak gerekiyor: TR Dizin’in bugünkü kriterler sayfası “etik kurul izni gerektiren araştırmalar” diyor ama hangi araştırmaların bu kapsama girdiğini artık listelemiyor; kararı ilgili kurula bırakıyor. İnternette dolaşan madde madde listeler eski sürümlerden kalmadır ve kaynak gösterilerek aktarılmaya uygun değildir. Bu yüzden aşağıdaki tablo bir mevzuat özeti değil, uygulamada karşılaşılan beklentinin özetidir; kesin yanıtı kendi kurulunuzun yönergesi verir.
| Veriniz nereden geliyor? | Uygulamada tipik beklenti |
|---|---|
| Anket, ölçek, test uygulaması | İzin beklenir |
| Görüşme, odak grup, gözlem | İzin beklenir; ses/görüntü kaydı varsa ayrıca onam |
| Deneysel müdahale, eğitim programı uygulaması | İzin beklenir |
| Hasta/danışan verisi, biyolojik örnek, klinik uygulama | Sağlık alanına özgü kurul; ayrı ve daha ağır bir süreç |
| Kurum kayıtlarından geriye dönük veri | Değişir; kurul kararı + kurum izni birlikte sorulur |
| Kamuya açık, kişi tanımlanamayan veri seti | Genellikle izin aranmaz; kurula “gerekli değildir” yazısı sorulabilir |
| Belge, arşiv, alanyazın, derleme, meta-analiz | Genellikle izin aranmaz |
Pratik ayırt edici tek soru şudur: çalışmanız bir insandan, o insanın bilgisi ve rızası gerektiren bir veri alıyor mu? Yanıt evetse başvuru yapın. Yanıt hayırsa bile, kurula bir “izin gerekmediğine dair” başvuru yapmak çoğu enstitüde tez teslim aşamasında istenen belgeyi üretir ve maliyeti düşüktür. Birincil veri toplamayan desenlerin bu süreci tamamen atlamasının nasıl bir zaman kazancı sağladığını araştırma yöntemleri ölçümümüzde de tartışmıştık.
Başvuru dosyasında ne bulunur?
Yönergeler farklılaşsa da istenen belgeler büyük ölçüde ortaktır:
- Başvuru formu. Kurulun kendi şablonu; çalışmanın amacı, deseni, örneklemi ve süresi özetlenir.
- Araştırma önerisi veya özeti. Çoğu kurul öneri metninin kendisini ister; tez önerisi rehberimizde anlatılan yedi bölüm bu dosyayı doğrudan besler.
- Veri toplama araçlarının tam metni. Anketin, ölçeğin ya da görüşme formunun son hâli eklenir. Taslak gönderilip sonradan değiştirilen araç, iznin kapsamını geçersizleştirir.
- Ölçek kullanım izni. Başkasının geliştirdiği bir ölçek kullanıyorsanız geliştiricisinden aldığınız yazılı izin yazışması.
- Gönüllü katılım (aydınlatılmış onam) formu. Çalışmanın amacını, süresini, verinin nasıl saklanacağını ve katılımcının istediği anda çekilebileceğini sade bir dille anlatır.
- Danışman onayı. Başvuru genellikle öğrenci ve danışman imzasıyla birlikte yapılır.
- Varsa kurum izni. Veri toplanacak okul, hastane veya işletmenin yazısı.
Süreç takvimde ne kadar yer kaplar?
Bu, tez takviminin en yanlış tahmin edilen kalemidir. Çoğu kurul ayda bir toplanır; başvurunuz toplantı gününden önce belirli bir tarihe kadar sisteme girmiş olmalıdır. Eksik evrak nedeniyle dosya geri dönerse süre bir sonraki toplantıya kayar. Yani gecikme günlerle değil, toplantı periyoduyla ölçülür.
Bu yüzden başvuruyu yöntem bölümünüz netleştiği anda yapın, veri toplamaya hazır olduğunuzda değil. Takviminizi kurarken izin sürecini yazma işlerinden ayrı bir kalem olarak planlamanız gerekir; nasıl yerleştirileceği tez takvimi rehberimizde anlatılıyor. Konu seçiminde deseni belirlerken bu maliyeti hesaba katmak da mümkündür; tez konusu seçme rehberimiz yapılabilirlik testini bu açıdan ele alıyor.
Veri topladıktan sonra izin alınabilir mi?
Alınamaz — daha doğrusu, alınsa bile sorunu çözmez. İznin işlevi, çalışmanın başlamadan önce değerlendirilmiş olmasıdır. TR Dizin’in metni de editörlerden onayın “araştırma öncesinde” alındığından emin olmalarını ister. Veri toplama tarihinden sonraki bir karar numarası, jüriye ve hakeme sürecin tersten işletildiğini gösterir.
Bunun tezinizdeki somut karşılığı şudur: yöntem bölümünde etik kurul kararının tarihi, veri toplama tarih aralığından önce olmalıdır. Sonradan alınmış bir izin, alınmamış izinden daha büyük bir sorundur; çünkü belgeye bakan herkes sıralamayı görür.
İzni tezin neresine yazarsınız?
Üç bilgi birlikte verilir: kurulun adı, karar tarihi ve karar (sayı) numarası. Bunların yeri yöntem bölümünün etik başlığıdır; birçok enstitü ayrıca izin yazısının taranmış hâlini eklerde ister ve kapak sonrası sayfalardan birinde etik beyan sayfası tutar. Cümle şu kadar sade olabilir:
“Bu araştırma için … Üniversitesi … Etik Kurulu’nun …/…/2026 tarihli ve … sayılı kararı ile izin alınmıştır. Veriler … ile … tarihleri arasında toplanmıştır.”
Bölümün geri kalanının nasıl kurulduğu ve bu cümlenin hangi alt başlığa gireceği yöntem bölümü rehberimizde ayrıntılı olarak anlatılıyor.
Etik kurul izni tek başına yeter mi?
Çoğu zaman yetmez. Veriyi bir kurumun içinden toplayacaksanız — okul, hastane, belediye, şirket — o kurumun kendi izni ayrıca gerekir ve bu iki süreç birbirinden bağımsız işler. Devlet okullarında yapılacak çalışmalar için il veya ilçe millî eğitim müdürlüğü üzerinden yürüyen ayrı bir uygulama izni istenir; bu iznin güncel yönerge metnini bu yazıyı hazırlarken erişilebilir bir kaynaktan doğrulayamadık, bu yüzden koşullarını burada aktarmıyoruz. Başvuru yolunu enstitünüzden ve ilgili il millî eğitim müdürlüğünden teyit edin.
Genel kural olarak sıralama şudur: önce etik kurul kararı, sonra kurum izni. Birçok kurum, başvuru dosyasında etik kurul kararını görmek ister.
Katılımcı verisi ve onam
Onam formu bir imza toplama aracı değil, bir bilgilendirme metnidir. İçinde dört şey bulunmalıdır: çalışmanın amacı ve süresi, katılımın gönüllü olduğu ve istenildiği anda gerekçesiz bırakılabileceği, verinin nasıl saklanacağı ve kimlerin erişeceği, sonuçların nerede kullanılacağı. Katılımcı on sekiz yaşından küçükse veli veya vasi onayı da alınır.
Verinin kendisi konusunda en güvenli yol, kimlik bilgisini hiç toplamamaktır. Ad, T.C. kimlik numarası, telefon veya kurum-sınıf gibi kişiyi tanımlamaya yetecek alanlar araştırma sorunuz için gerekli değilse forma hiç konmaz. Toplanması gerekiyorsa kod verilerek ayrı bir dosyada tutulur. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin mevzuatın araştırma bağlamındaki kapsamı ve istisnaları ayrı bir inceleme konusudur; bu yazıda hukuki bir çerçeve sunmuyoruz, kendi kurulunuzun yönergesindeki veri saklama hükümlerini okuyun. Bir mevzuat hükmünü tezinizde kullanmadan önce kaynağından doğrulama yöntemi için doğrulama rehberimize bakabilirsiniz.
İzin süreci ilerlerken metin de ilerlesin
Etik kurul beklemek, tezin durması anlamına gelmek zorunda değil. Kurul toplantısını beklerken giriş, alanyazın ve yöntem bölümlerinin taslağı yazılabilir; hatta yazılmalıdır, çünkü başvuru dosyanız zaten bu metinlerin bir özetidir. Tesify ile tezinize başlayabilir, elinizdeki notlardan bölüm taslakları çıkarıp izin gelene kadar metni ilerletebilirsiniz. Başvuru sizin, veri sizin, metnin sorumluluğu sizindir.
Sık sorulan sorular
Her tez için etik kurul izni zorunlu mu?
Ulusal düzeyde böyle bir hüküm yok; Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nde “etik kurul” ifadesi geçmiyor. Zorunluluğu üniversitenizin etik kurul yönergesi belirler ve insan katılımcıdan veri toplayan çalışmalarda uygulamada beklenir.
Sadece anket uyguluyorum, yine de gerekir mi?
Uygulamada evet. Anket, insandan rızasıyla veri almaktır ve kurulların büyük çoğunluğu bu tür çalışmaları kapsamına alır.
İkincil veri veya kamuya açık veri setiyle çalışıyorum, ne yapmalıyım?
Kişi tanımlanamıyorsa çoğu kurul izin aramaz. Yine de kurula başvurup “izin gerekmediğine” dair yazı almak, tez teslim aşamasında istenebilecek belgeyi baştan üretir.
Etik kurul izni ne kadar sürer?
Kurumdan kuruma değişir. Belirleyici olan gün sayısı değil toplantı periyodudur: çoğu kurul ayda bir toplanır ve eksik evrak dosyayı bir sonraki toplantıya taşır.
Başvuruyu öğrenci mi danışman mı yapar?
Genellikle öğrenci hazırlar, danışman imzalar. Bazı kurumlarda başvuru danışman hesabından yapılır; yönergenizi kontrol edin.
Ölçek kullanım izni ile etik kurul izni aynı şey mi?
Hayır. Ölçek izni, ölçeği geliştiren kişiden alınan bir kullanım iznidir; etik kurul izni ise çalışmanın bütününe ilişkin kurumsal bir karardır. İkisi de gerekir.
Etik kurul kararı reddedilirse ne olur?
Ret çoğunlukla nihai değildir; kurul eksiklikleri belirtir ve düzeltilmiş dosya yeniden değerlendirilir. Sık gerekçeler: onam metninin eksikliği, veri toplama aracının dosyada bulunmaması ve saklama süresinin belirtilmemesi.
Verilerimi topladım ama izin almamışım, ne yapmalıyım?
Önce danışmanınıza, sonra enstitünüze durumu bildirin. Kararı kurumunuz verir; veriyi kullanıp kullanamayacağınız ve yeniden toplama gerekip gerekmediği kurumun değerlendirmesine bağlıdır.
İzin numarasını tezin neresine yazacağım?
Yöntem bölümünün etik başlığına kurul adı, tarih ve sayı numarası ile birlikte. Birçok enstitü ayrıca ayrı bir etik beyan sayfası ve eklerde izin yazısının kopyasını ister.
Yurt dışında veri toplayacağım, hangi kurula başvurmalıyım?
Kendi üniversitenizin kuruluna başvurmanız beklenir; ayrıca veri toplanacak ülkenin ve kurumun kendi koşulları uygulanabilir. Sırayı enstitünüze sorun.
Pilot uygulama için ayrı izin gerekir mi?
Pilot da insandan veri toplamaktır. Çoğu kurul pilotu ana başvurunun kapsamına dahil eder; kapsam dışında kaldıysa ayrı başvuru istenir. Başvuru formunda pilotu açıkça belirtin.
Etik kurul izni tezimin intihal raporunu etkiler mi?
Hayır. Bunlar birbirinden bağımsız iki denetimdir: biri araştırmanın yürütülüş biçimini, diğeri metnin özgünlüğünü değerlendirir.