Türkiye’de tezler için ulusal düzeyde belirlenmiş tek bir benzerlik yüzdesi yoktur. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, enstitünün intihal yazılımı raporu almasını zorunlu tutar ancak herhangi bir oran belirtmez; düzenlemedeki ölçüt “gerçek bir intihalin tespiti”dir. Sayısal sınırlar her enstitünün kendi yönergesiyle konulur, bu nedenle sizi bağlayan oranı yalnızca kendi enstitünüzden öğrenebilirsiniz.
Yönetmelik tam olarak ne diyor?
20 Nisan 2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nin 9. maddesi, yüksek lisans tezinin sonuçlanması sürecini düzenler. İlgili hüküm şunu öngörür: savunmadan önce danışman, tezin savunulabilir olduğuna ilişkin görüşüyle birlikte tezi enstitüye teslim eder; enstitü söz konusu teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu alarak danışmana ve jüri üyelerine gönderir.
Aynı fıkra, raporun nasıl değerlendirileceğini de belirtir: rapordaki verilerde gerçek bir intihalin tespiti hâlinde, gerekçesiyle birlikte karar verilmek üzere tez enstitü yönetim kuruluna gönderilir.
Bu metinde dikkat edilmesi gereken şey, orada olmayan şeydir. Yönetmelik hiçbir yerde yüzde vermez. Karar ölçütü bir eşik değil, bir tespittir. Yani mesele “oran şu sayının altında mı” değil, “gerçek bir intihal var mı” sorusudur.
Öyleyse internette gördüğüm yüzdeler nereden geliyor?
Bu yüzdeler kurum düzeyindeki düzenlemelerden gelir. Üniversiteler ve enstitüler kendi yönergelerinde çalışma türüne göre üst sınırlar belirleyebilir ve bu sınırlar kurumdan kuruma farklılık gösterir.
Bu nedenle bir forumda ya da bir arkadaşınızdan duyduğunuz oran, sizin enstitünüzde geçerli olmayabilir. Aynı üniversitenin farklı enstitülerinde bile farklı sınırlar uygulanabilir; sosyal bilimler enstitüsü ile fen bilimleri enstitüsünün beklentileri aynı olmak zorunda değildir.
Yapmanız gereken tek doğru hareket şudur: enstitünüzün tez yazım yönergesini veya intihal ile ilgili yönergesini bulup okumak. Bulamıyorsanız enstitü sekreterliğine sormak. Bu bilgiyi savunma haftasında değil, yazmaya başlarken edinin.
Benzerlik oranı ile intihal aynı şey midir?
Hayır ve bu ayrım tezinizin kaderini belirleyebilir. Benzerlik oranı, metninizin veri tabanındaki başka metinlerle örtüşen kısmının ölçüsüdür. İntihal ise başkasının çalışmasını kaynak göstermeden kendinize mal etmenizdir.
Bu ikisi çoğu zaman örtüşmez. Kaynağını doğru göstererek yaptığınız uzun bir alıntı benzerlik oranını yükseltir ama intihal değildir. Buna karşılık, bir fikri kaynak göstermeden kendi cümlelerinizle yazmanız benzerlik oranını hiç yükseltmeyebilir ama intihaldir.
Yönetmeliğin ölçütünün bir yüzde değil “gerçek bir intihalin tespiti” olması tam olarak bundan kaynaklanır. Raporu okuyan danışman ve jüri, sayıya değil işaretlenen yerlerin niteliğine bakar.
Rapordaki eşleşme listesi nasıl okunur?
Benzerlik raporu tek bir sayıdan ibaret değildir. Raporun asıl bilgi taşıyan kısmı, metninizin hangi bölümünün hangi kaynakla eşleştiğini gösteren listedir. Toplam oran, bu listedeki bütün eşleşmelerin toplamıdır ve tek başına neredeyse hiçbir şey anlatmaz.
Listeyi okurken iki soruyu ayırın. Birincisi eşleşmenin büyüklüğü: tek bir kaynakla uzun ve kesintisiz bir örtüşme, aynı toplamı veren dağınık üç kelimelik eşleşmelerden çok daha ciddidir. İkincisi eşleşmenin kaynağı: eşleşme sizin kendi yayınınızla mı, bir mevzuat metniyle mi, yoksa alanınızdaki bir tezle mi?
Pratik bir kural: yüzde on beşlik bir toplam, tamamı tek bir tezle örtüşüyorsa ciddi bir sorundur; aynı toplam yüzlerce küçük terim eşleşmesinden oluşuyorsa büyük olasılıkla sorun değildir. Bu yüzden raporu açmadan sayı hakkında yorum yapmayın.
Benzerlik oranını neler yükseltir?
Yüksek bir oran çoğu zaman kopyadan değil, metnin yapısından kaynaklanır. En sık görülen kaynaklar şunlardır:
- Kaynakça. Onlarca künye, başka tezlerdeki künyelerle birebir örtüşür. Kaynakça rapora dahil edildiğinde oran ciddi biçimde yükselir.
- Doğrudan alıntılar. Tırnak içinde ve kaynağı verilmiş olsa bile eşleşme olarak sayılır.
- Yöntem bölümündeki standart ifadeler. Ölçek adları, istatistiksel test adları ve kalıplaşmış yöntem cümleleri kaçınılmaz olarak eşleşir.
- Mevzuat ve tanım metinleri. Kanun maddesi veya resmî tanım aktarıyorsanız metin birebir aynıdır.
- Kendi önceki çalışmanız. Daha önce yayımladığınız bir bildiri veya makale veri tabanındaysa kendi metninizle eşleşirsiniz.
- Kurumsal şablon. Kapak, onay sayfası ve etik beyan gibi bölümler bütün tezlerde ortaktır.
Bu nedenle raporu isterken kaynakçanın ve alıntıların hariç tutulup tutulmadığını mutlaka sorun. Aynı tez, ayarlara bağlı olarak çok farklı oranlar verebilir; ayarı bilmeden oranı yorumlamak anlamsızdır.
Düşük oran her zaman iyi midir?
Hayır. Çok düşük bir oran bazen bir uyarı işaretidir. Alanın yerleşik terminolojisini hiç kullanmayan, hiçbir tanımı aktarmayan ve hiç doğrudan alıntı yapmayan bir metin, literatürle yeterince temas kurmamış olabilir.
Ayrıca, oranı yapay biçimde düşürmek için yapılan müdahaleler ciddi risk taşır. Cümleleri anlamı bozacak biçimde eşanlamlılarla değiştirmek, araya gereksiz kelimeler sıkıştırmak veya karakter hileleri kullanmak, metnin kalitesini düşürür ve tespit edildiğinde etik ihlal olarak değerlendirilir. Amaç oranı düşürmek değil, metni dürüst biçimde kendi cümlelerinizle kurmaktır.
Rapor yüksek çıkarsa ne yapmalısınız?
Paniklemek yerine raporu sistematik biçimde okuyun. İşleyen bir sıra şudur:
- Ayarları doğrulayın. Kaynakça ve alıntılar dahil mi hariç mi? Küçük eşleşmeler için bir alt sınır uygulanmış mı?
- En büyük eşleşmeye bakın. Tek bir kaynakla yüksek oranda örtüşme, dağınık küçük eşleşmelerden çok daha ciddidir.
- İşaretli her bölümü sınıflandırın. Bu bir alıntı mı, standart terim mi, mevzuat metni mi, yoksa gerçekten atfı eksik bir aktarım mı?
- Yalnızca son gruba müdahale edin. Atfı eksik olan yerlere kaynak ekleyin veya ifadeyi gerçekten kendi cümlenize çevirin.
- Danışmanınıza raporla birlikte gidin. Sayıyı değil, sınıflandırmanızı gösterin. Bu, konuya hâkim olduğunuzu kanıtlar.
Danışmanınızla raporu nasıl konuşmalısınız?
Danışmanına yalnızca “oranım yüksek çıktı, ne yapayım” diye giden öğrenci, sorunu danışmanın çözmesini beklemiş olur. Bunun yerine hazırlıklı gitmek hem süreci hızlandırır hem de akademik olgunluk gösterir.
Götürmeniz gereken üç şey vardır: raporun kendisi, hangi ayarlarla alındığı bilgisi ve işaretli bölümleri sınıflandırdığınız kısa bir liste. Listede her eşleşmenin karşısına ne olduğunu yazın: alıntı, mevzuat, standart terim veya düzeltilmesi gereken aktarım.
Bu hazırlıkla yapılan görüşme genellikle birkaç dakika sürer ve somut bir eylem listesiyle biter. Hazırlıksız yapılan görüşme ise çoğu zaman “tezi baştan gözden geçir” gibi belirsiz bir talimatla sonuçlanır ve haftalarınızı alır.
Kendi metnimi kullanmam intihal sayılır mı?
Daha önce yayımlanmış kendi çalışmanızı kaynak göstermeden yeniden kullanmak, akademik etikte ayrı bir başlık altında değerlendirilir. Tezinizin bir bölümü daha önce bildiri veya makale olarak yayımlandıysa, bunu gizlemek yerine açıkça belirtmeniz beklenir.
Uygulamada çoğu enstitü, tezden üretilmiş yayınların tez içinde belirtilmesini ister. Bazı programlarda doktora tezinin yayınlardan hazırlanmasına ilişkin ayrı düzenlemeler bulunur. Bu nedenle kendi yayınlarınızı kullanacaksanız, kuralı enstitünüzün yönergesinden doğrulayın.
Yapay zekâ ile yazılan metin benzerlik raporunda çıkar mı?
Benzerlik raporu, metninizin başka metinlerle örtüşmesini ölçer. Yapay zekâ tarafından üretilmiş özgün bir cümle, veri tabanında birebir karşılığı yoksa benzerlik olarak işaretlenmeyebilir. Ancak bu, kullanımın sorunsuz olduğu anlamına gelmez.
İki ayrı konu vardır. Birincisi benzerlik, ikincisi ise yazarlık ve beyan. Tezin yazarı ve içeriğinden sorumlu kişi sizsiniz; kullandığınız araçları enstitünüzün kuralları çerçevesinde beyan etmeniz gerekebilir. Ayrıca yapay zekâ araçlarının ürettiği kaynakların gerçekten var olduğunu ve iddiayı desteklediğini doğrulamak tamamen size aittir. Var olmayan bir kaynağa atıf yapmak, benzerlik oranınız sıfır olsa bile ciddi bir bilimsel hata sayılır.
Rapor sürecinde takvim nasıl işler?
Yönetmeliğe göre rapor, savunma öncesinde enstitü tarafından alınır ve danışman ile jüri üyelerine gönderilir. Bu, raporun teslim tarihinden önce hazır olması gerektiği anlamına gelir.
Pratikte bunun sonucu şudur: metninizi savunma tarihinden yeterince önce tamamlamanız gerekir. Rapor yüksek çıkarsa düzeltme yapacak zamanınız kalmalıdır. Son gün teslim eden bir öğrenci, rapordaki bir sorunu düzeltme imkânını da kaybeder.
Süreleri planlarken azami süreleri de aklınızda tutun. Tezli yüksek lisansta program dört yarıyıl, azami tamamlama süresi altı yarıyıldır. Bu takvimin ayrıntılarını tez ile bitirme projesi farkını ele aldığımız yazıda bulabilirsiniz.
Oranı düşürmenin dürüst yolu nedir?
Tek sürdürülebilir yöntem, kaynakla ilişkinizi değiştirmektir. Bir fikri gerçekten anladığınızda onu kendi cümlelerinizle yazmak kolaylaşır; anlamadığınız bir pasajı ise ancak yeniden düzenleyerek aktarabilirsiniz ve benzerlik oradan doğar.
Uygulanabilir üç alışkanlık: kaynağı okuduktan sonra kapatıp notu kendi cümlelerinizle yazın; doğrudan alıntıyı yalnızca ifadenin kendisi önemliyse kullanın; her paragrafı bir iddiayla açıp kaynakları o iddiayı desteklemek için kullanın. Kaynakları düzenli tutmanın yolunu literatür taraması rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık.
Metni kendi cümlelerinizle kurmakta zorlanıyorsanız, taslağı bölüm bölüm oluşturup üzerinde çalışmak işi kolaylaştırır. Tesify ile tezinizin taslağını oluşturmaya başlayabilirsiniz; son metnin yazarı ve sorumlusu sizsiniz.
Sık sorulan sorular
Türkiye’de tezler için resmî bir benzerlik sınırı var mı?
Ulusal mevzuatta sayısal bir sınır yoktur. Yönetmelik intihal yazılımı raporunun alınmasını zorunlu tutar ve ölçütü “gerçek bir intihalin tespiti” olarak belirler.
Sınırı kim belirler?
Enstitüler kendi yönergeleriyle belirler. Bu nedenle bağlayıcı oran kurumdan kuruma değişir.
Kendi enstitümün sınırını nereden öğrenirim?
Enstitünüzün tez yazım yönergesinden veya intihal ile ilgili yönergesinden; bulamazsanız enstitü sekreterliğinden.
Raporu kim alır?
Yönetmeliğe göre raporu enstitü alır ve danışman ile jüri üyelerine gönderir.
Benzerlik oranı yüksek çıkarsa tezim reddedilir mi?
Otomatik bir ret yoktur. Rapordaki verilerde gerçek bir intihal tespit edilirse tez, karar verilmek üzere enstitü yönetim kuruluna gönderilir.
Kaynakça benzerlik oranına dahil edilir mi?
Ayarlara bağlıdır. Kaynakçanın hariç tutulup tutulmadığını bilmeden oranı yorumlamak yanıltıcıdır.
Doğru gösterilmiş alıntı benzerlik olarak sayılır mı?
Evet, eşleşme olarak görünebilir. Ancak kaynağı gösterilmiş alıntı intihal değildir.
Toplam oran mı yoksa tek eşleşme mi daha önemlidir?
Tek bir kaynakla uzun ve kesintisiz örtüşme, aynı toplamı veren dağınık küçük eşleşmelerden çok daha ciddidir.
Çok düşük bir oran sorun olabilir mi?
Olabilir. Alanın terminolojisiyle ve literatürle hiç temas etmeyen bir metin, içerik açısından zayıf sayılabilir.
Kendi yayımlanmış makalemi tezimde kullanabilir miyim?
Genellikle evet, ancak bunu belirtmeniz beklenir. Kuralı enstitünüzün yönergesinden doğrulayın.
Oranı düşürmek için cümleleri değiştirmek doğru mu?
Anlamı koruyarak gerçekten kendi cümlenize çevirmek doğrudur. Anlamı bozan yapay değişiklikler ve karakter hileleri etik ihlal riski taşır.
Yapay zekâ ile yazılmış metin raporda görünür mü?
Benzerlik raporu örtüşmeyi ölçer; özgün üretilmiş bir cümle işaretlenmeyebilir. Ancak yazarlık sorumluluğu ve beyan yükümlülüğü ayrı bir konudur.
Raporu savunmadan ne kadar önce almalıyım?
Düzeltme yapacak zamanınız kalacak kadar önce. Rapor savunma öncesinde alındığı için metnin erken tamamlanması gerekir.
Aynı tez için farklı oranlar çıkabilir mi?
Evet. Ayarlar, veri tabanı kapsamı ve hariç tutma seçenekleri değiştiğinde aynı metin farklı oranlar verebilir.