Ücretsiz bir intihal kontrol programı, enstitünüzün alacağı raporu size önceden gösteremez. Bunun sebebi programların kötü olması değil, ölçtükleri şeyin farklı olmasıdır: enstitünüz raporu ulusal lisansla sunulan kurumsal bir hizmetten alır, sizin denediğiniz araç ise bambaşka bir kaynak havuzuna ve bambaşka ayarlara sahiptir.
Bu yazı, ücretsiz araçların gerçekten ne işe yaradığını, neden kurumsal raporu tahmin edemediklerini ve teslimden önce yapmanız gereken denetimi anlatır.
Raporu kim alıyor? Cevap mevzuatta yazılı
Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne göre yüksek lisans tezinde de doktora tezinde de aynı işleyiş vardır: öğrenci tezini tamamlayıp danışmanına sunar, danışman tezin savunulabilir olduğuna ilişkin görüşüyle tezi enstitüye teslim eder ve enstitü söz konusu teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu alarak danışmana ve jüri üyelerine gönderir.
Bu tek cümle, sürecin sahibini belirler. Rapor sizin aldığınız bir belge değildir; enstitü tarafından alınır ve jüriye gönderilir. Dolayısıyla ölçüm, sizin seçtiğiniz bir araçla değil, kurumun kullandığı hizmetle yapılır.
Kurumlar hangi hizmetleri kullanıyor?
Türkiye’de benzerlik denetimi hizmetleri, TÜBİTAK ULAKBİM’in EKUAL programı kapsamında ulusal lisansla sunulur. Yayımlanan listede üç hizmet yer alır: iThenticate, Turnitin ve İntihal.net.
Bunun iki sonucu vardır. Birincisi, hangi hizmetin kullanılacağı kurumun tercihine bağlıdır; ikincisi, bu hizmetler bireysel abonelikle değil kurumsal lisansla çalışır. Erişim yapısının ayrıntılarını EKUAL veri tabanları yazımızda, iki kurumsal aracın farkını ise Turnitin ile iThenticate karşılaştırmamızda anlattık.
Ücretsiz bir araç neden aynı sonucu vermez?
Dört yapısal fark vardır ve dördü de ayarla veya çabayla kapatılamaz.
Birinci fark: karşılaştırma havuzu. Bir benzerlik raporu, metninizi bir kaynak havuzuyla karşılaştırır. Kurumsal hizmetlerin havuzu, ücretsiz bir aracın erişebildiği havuzdan farklıdır. Aynı metin, iki farklı havuzda iki farklı oran üretir; bu, araçlardan birinin hatalı olduğu anlamına gelmez.
İkinci fark: ayarlar. Kaynakçanın hariç tutulup tutulmayacağı, tırnak içindeki alıntıların sayılıp sayılmayacağı ve kaç kelimeden kısa eşleşmelerin göz ardı edileceği ayarlarla belirlenir. Bu ayarları kurum seçer. Aynı metin, aynı araçta, farklı ayarlarla farklı oran verir.
Üçüncü fark: sürüm ve kapsam. Kurumsal sürüm ile herkese açık deneme sürümü aynı ürün olsa bile aynı kapsamda çalışmayabilir.
Dördüncü fark: metnin kendisi. Ücretsiz araçların çoğu belge boyutunu sınırlar; tezin tamamı yerine bir bölümünü yüklersiniz. Bölüm bazlı ölçüm, bütünün oranını vermez, çünkü oran bir orandır: paydası metnin uzunluğudur.
“Ücretsiz” kelimesinin üç farklı anlamı
Araç ararken karşınıza çıkan “ücretsiz” ifadesi üç ayrı şeyi anlatabilir ve üçü de farklı sınırlar taşır.
Deneme sürümü. Ürünün tamamı belirli bir süre veya belirli sayıda tarama için açılır. Sonuçlar ürünün gerçek sonuçlarıdır ama tarama hakkınız bitince erişim kapanır.
Kısıtlı ücretsiz katman. Ürün kalıcı olarak ücretsizdir ama belge boyutu, aylık tarama sayısı veya rapor ayrıntısı sınırlanır. Tez gibi uzun bir metinde ilk çarpacağınız duvar belge boyutudur.
Kurumunuz üzerinden ücretsiz. Bu, sizin için ücretsizdir çünkü lisansı kurum ödemiştir. Türkiye’de tez benzerlik hizmetleri bu kategoridedir ve gerçek karşılığı olan tek “ücretsiz” budur.
Üçünü ayırt etmek pratik bir sonuç doğurur: ilk iki kategoriye tezin tamamını yüklemeye çalışmak zaman kaybıdır; üçüncü kategoriye ise zaten enstitü üzerinden ulaşırsınız.
Öyleyse ücretsiz araçlar işe yaramaz mı?
Yarar, ama başka bir iş için. Doğru kullanıldığında üç somut fayda sağlarlar.
Alıntılama alışkanlığınızı denetlemek. Yazdığınız bir bölümü tarayıp hangi cümlelerin eşleştiğine bakmak, “farkında olmadan kopyalama” alışkanlığınızı erken gösterir. Burada bakılacak şey oran değil, işaretlenen cümlelerin kendisidir.
Notlardan metne geçişteki hataları yakalamak. Okuma notlarını kaynak metnin cümleleriyle almak, sonradan tezde birebir cümlelerin kalmasına yol açar. Bir bölümü erkenden taramak bu hatayı ortaya çıkarır.
Kaynakçayı kontrol etmek. Eşleşen bir bloğun kaynakçada karşılığı yoksa, orada eksik bir atıf var demektir.
Üç kullanımın da ortak yanı şudur: araç size bir sayı değil, bir liste verir ve asıl değerli olan listedir.
Yanlış soru: “oranı nasıl düşürürüm?”
Oranı düşürmeye çalışmak, yanlış hedefi optimize etmektir ve genellikle metni bozar. Kelimeleri eş anlamlılarıyla değiştirerek eşleşmeyi kırmak, cümleyi bozar ve anlamı belirsizleştirir; alıntıyı tırnaktan çıkarıp cümleye yedirmek ise atfı gizlemiş olur.
Doğru soru şudur: bu blok neden eşleşiyor ve doğru gösterilmiş mi? Eşleşmelerin bir kısmı tamamen meşrudur: doğru gösterilmiş alıntılar, ölçek maddeleri, mevzuat metinleri, standart yöntem ifadeleri ve kaynakça satırları.
Toplam yüzdenin neden tek başına anlamlı olmadığını ve neye bakılması gerektiğini benzerlik oranı yazımızda ayrıntılı olarak açıkladık.
Uzun tezlerde oran neden yükselir?
Metin uzadıkça standart ifadelerin, ölçek maddelerinin ve kaynakça satırlarının toplam içindeki payı artar. Bu, tezin kalitesiyle ilgili değildir; metnin yapısıyla ilgilidir.
Buradan çıkan pratik sonuç şudur: farklı uzunluktaki iki tezin oranlarını karşılaştırmak anlamsızdır. Aynı gerekçeyle, arkadaşınızın aldığı oranı kendi tezinizin hedefi hâline getirmek de yanlıştır. Metin uzunluğunun etkisini tez kaç sayfa olmalı yazımızda ayrıca ele aldık.
Yapay zekâ tespiti ile benzerlik denetimi aynı şey değildir
İki farklı ölçüm, iki farklı soru cevaplar. Benzerlik denetimi, metninizin başka metinlerle örtüşüp örtüşmediğini ölçer. Yapay zekâ ile ilgili analizler ise metnin nasıl üretildiğine dair bir değerlendirme yapmaya çalışır.
Turnitin’in kendi ürün sayfasında bu ayrım görünür hâldedir: benzerlik için ayrı, yapay zekâ kullanımını anlamaya yönelik ayrı ürünler listelenir. Yani “benzerlik raporum temiz çıktı” cümlesi, yapay zekâ kullanımına ilişkin bir kanıt değildir.
Bu, tam olarak YÖK’ün etik rehberinin işaret ettiği noktadır: kullanım beyan edilmelidir, çünkü denetimden geçmemiş olmak kurallara uygun olmak anlamına gelmez. Rehberin hükümlerini YÖK etik rehberi yazımızda madde madde ele aldık.
Ücretsiz bir aracı kullanacaksanız: güvenlik kontrol listesi
Tez metnini internetteki bir siteye yüklemek, göründüğünden daha ciddi bir karardır. Yüklemeden önce dört soruyu cevaplayın.
Metniniz nerede saklanıyor? Bazı hizmetler yüklenen belgeleri kendi karşılaştırma havuzlarına ekler. Bu, tezinizin bir sonraki taramada “başka bir kaynakla eşleşen” bir metin hâline gelmesi anlamına gelebilir. Kullanım şartlarında bu maddeyi arayın.
Belgede kişisel veri var mı? Görüşme dökümleri, katılımcı listeleri ve izin yazıları kişisel veri içerir. Bunları içeren bir dosyayı hiçbir çevrimiçi araca yüklemeyin; taramayı ana metin üzerinde yapın.
Çalışmanız gizlilik kararı kapsamında mı? Bazı tezler için gizlilik kararı alınır. Böyle bir durumda metnin üçüncü taraf bir hizmete yüklenmesi ayrıca sorun yaratır.
Yayımlanmamış özgün fikirleriniz var mı? Henüz yayımlanmamış bir yöntem veya bulgu, yüklendiği anda sizin denetiminizden çıkar.
Bu dört soru, YÖK’ün etik rehberinin çevrimiçi sistemlere veri girme konusundaki uyarısıyla aynı mantığı taşır: kullanılan sistemin kullanım şartları ve politika dokümanları okunmalı, kişisel veriler anonimleştirilmeden girilmemelidir.
Rapor beklerken zamanınızı nasıl kullanırsınız?
Rapor kurumdan geldiğinde düzeltme yapmak için elinizde çoğunlukla kısa bir süre olur. Bu süreyi kısaltmanın yolu, raporu beklerken yapılabilecek işleri önceden bitirmektir.
Alıntı envanteri çıkarın. Metninizdeki birebir alıntıları tek bir listede toplayın: hangi sayfada, hangi kaynaktan, kaç kelime. Bu liste, rapordaki her eşleşmeyi saniyeler içinde eşleştirmenizi sağlar.
Standart bölümleri işaretleyin. Ölçek maddeleri, mevzuat alıntıları, yöntem tanımları ve etik kurul metinleri raporda mutlaka görünür. Bunları önceden işaretlerseniz, raporu okurken “beklenen eşleşme” ile “beklenmeyen eşleşme” ayrımını hemen yaparsınız.
Kaynakça denetimini tamamlayın. Rapor geldikten sonra kaynakça düzeltmek için vakit kalmaz; bu işi önceden bitirin.
Bu üç hazırlık, rapordan sonraki düzeltme süresini günlerden saatlere indirir ve düzeltmelerin metni bozmasını engeller.
Aracın raporunu okurken bakılacak üç şey
Bir rapor elinize geçtiğinde, ister ücretsiz bir araçtan ister kurumdan gelmiş olsun, sırayla üç şeye bakın.
En uzun blok. Toplam yüzde yerine, tek parça hâlinde eşleşen en uzun metin bloğunu bulun. Bir sayfalık kesintisiz eşleşme, dağınık on cümlelik eşleşmeden çok daha ciddidir.
Eşleşmenin kaynağı. Kaynak bir mevzuat metni, bir ölçek formu veya sizin daha önce yayımladığınız bir çalışma mı? Üçünün de cevabı farklıdır ve üçü de meşru olabilir.
Kendi metninizle eşleşme. Daha önce bir dergide yayımladığınız veya bir arşive yüklediğiniz metin, kendi tezinizle eşleşebilir. Bu durumun nasıl gösterileceğini danışmanınıza sorun; kendi çalışmanıza da atıf yapılır.
Teslimden önce yapılacak dört adımlık denetim
Ücretsiz bir araç kullanın ya da kullanmayın, aşağıdaki dört adım oranınızı değil, tezinizin savunulabilirliğini güvenceye alır.
Birinci adım: alıntıları işaretleyin. Metninizde birebir alıntı olan her cümlenin tırnak içinde ve sayfa numarasıyla gösterildiğinden emin olun. Birebir alıntı sayısı fazlaysa, sorun oran değil yazım tercihidir.
İkinci adım: parafrazları kontrol edin. Bir cümleyi kendi cümlenizle yazmak, kelimeleri değiştirmek değil, fikri kendi cümle yapınızla yeniden kurmaktır. Yeniden kurulmuş bir cümle de atıf ister.
Üçüncü adım: kaynakça eşleşmesini doğrulayın. Metindeki her atıf kaynakçada, kaynakçadaki her künye metinde olmalıdır.
Dördüncü adım: enstitünüzün eşiğini öğrenin. Türkiye’de ulusal bir yüzde sınırı yoktur; eşik varsa enstitü düzeyinde belirlenir. Kendi enstitünüzün yönergesini okuyun veya danışmanınıza sorun.
Bir kelime: “temiz rapor” diye bir hedef yoktur
Sıfıra yakın bir oran, iyi bir tezin işareti değildir. Literatüre yaslanan her tez, alıntı ve atıf içerir; bunların bir kısmı raporda görünür. Amaç sıfır değil, her eşleşmenin açıklanabilir olmasıdır.
Savunmada sorulan soru “oranınız kaçtı” değil, “bu bölüm neden bu kadar benziyor” biçimindedir. Cevabı hazır olan bir öğrenci için yüksek bir oran bile sorun değildir; cevabı olmayan için düşük bir oran da yeterli olmaz.
Metin sizin olduğunda denetim kolaydır
Bütün bu denetimlerin en ucuz yolu, metni baştan kendi cümlelerinizle yazmaktır. Kendi cümlelerinizle yazılmış bir bölümde eşleşme zaten yalnızca alıntılarda ve standart ifadelerde çıkar.
Tesify ile tezinizin bölümlerini oluşturmaya başlayabilirsiniz ve her bölümü kendi ifadelerinizle ilerletebilirsiniz. Kaynak seçimi, alıntı kararları ve son metin size aittir; kullandığınız desteği yöntem bölümünüzde beyan etmeyi unutmayın.
Sık sorulan sorular
Ücretsiz intihal programı enstitümün raporunu verir mi?
Hayır. Kaynak havuzu, ayarlar, sürüm ve yüklenen metnin kapsamı farklıdır. Çıkan oran farklı olur.
Enstitü raporu kim alıyor?
Yönetmeliğe göre enstitü alır ve danışman ile jüri üyelerine gönderir. Bu, hem yüksek lisans hem doktora tezleri için geçerlidir.
Türkiye’de ulusal bir benzerlik yüzdesi sınırı var mı?
Ulusal düzenlemede bir yüzde belirlenmemiştir. Varsa eşik enstitü düzeyinde konur; kendi yönergenizi kontrol edin.
Kurumlar hangi programları kullanıyor?
EKUAL kapsamında iThenticate, Turnitin ve İntihal.net ulusal lisansla sunulur. Hangisinin kullanıldığı kuruma göre değişir.
Ücretsiz araçları hiç kullanmayayım mı?
Kullanın ama oran için değil, liste için. Hangi cümlelerin eşleştiğini görmek alıntılama alışkanlığınızı düzeltir.
Oranımı düşürmek için kelimeleri değiştirebilir miyim?
Bu, metni bozar ve asıl sorunu çözmez. Doğru yaklaşım, eşleşen bloğun neden eşleştiğine bakıp atfı doğru göstermektir.
Kaynakça orana dâhil mi?
Ayarlara bağlıdır ve ayarları kurum seçer. Bu yüzden aynı metin farklı ayarlarda farklı oran verir.
Benzerlik raporu yapay zekâ kullanımını gösterir mi?
Hayır. Benzerlik denetimi metin örtüşmesini ölçer; yapay zekâ ile ilgili değerlendirmeler ayrı ürünlerle yapılır.
Kendi yayımladığım makaleyle eşleşme çıkarsa ne olur?
Bu durum olağandır. Kendi çalışmanıza da atıf yapılır; nasıl gösterileceğini danışmanınıza sorun.
Sıfır oran hedeflemeli miyim?
Hayır. Literatüre yaslanan her tez eşleşme üretir. Amaç, her eşleşmenin açıklanabilir olmasıdır.