Kısa cevap: Türkiye’de tezin kaç sayfa olacağını belirleyen ulusal bir kural yoktur. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nin tam metninde “sayfa” sözcüğü hiç geçmez. Yönetmelik, tezin nasıl yazılacağını üniversitenin senatosuna bırakır; sayfa sayısı da bu nedenle enstitüden enstitüye, hatta anabilim dalından anabilim dalına değişir.
Bu yazı, sayfa sayısının neden bir hedef değil bir sonuç olduğunu, ulusal düzenlemenin gerçekte neyi ölçtüğünü ve tezinizin uzunluğunu hangi kararların belirlediğini anlatır.
Ulusal düzenleme sayfa değil, üç başka şey ölçüyor
20 Nisan 2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, lisansüstü programların çerçevesini çizer. Ölçtüğü şeyler şunlardır:
Kredi ve AKTS. Tezli yüksek lisans programı, toplam yirmi bir krediden az olmamak koşuluyla en az yedi ders, bir seminer dersi ve tez çalışmasından oluşur. Seminer ve tez çalışması kredisizdir ve başarılı/başarısız olarak değerlendirilir. Tezsiz yüksek lisans ise toplam otuz krediden ve 90 AKTS’den az olmamak kaydıyla en az on ders ile dönem projesi dersinden oluşur.
Süre. Tezli yüksek lisans programının süresi dört yarıyıldır ve program en çok altı yarıyılda tamamlanır. Doktorada süre, tezli yüksek lisans derecesiyle kabul edilenler için sekiz yarıyıl, azami tamamlama süresi on iki yarıyıldır; lisans derecesiyle kabul edilenler için on yarıyıl, azami on dört yarıyıldır.
Süreç. Öğrenci elde ettiği sonuçları senato tarafından belirlenen yazım kurallarına uygun biçimde yazar ve tezini jüri önünde sözlü olarak savunur. Enstitü, savunmadan önce teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu alır.
Bu üç ölçünün hiçbiri sayfa sayısı değildir. Yönetmeliğin sayfa sayısına dair tek dolaylı ifadesi, yazım kurallarının belirlenmesini senatoya bırakan hükümdür.
Sayfa sayısını gerçekte kim belirliyor?
Cevap: enstitünüzün tez yazım kılavuzu. Ancak kılavuzların çoğu da doğrudan bir sayfa sayısı yazmaz. Bunun yerine sayfa sayısını dolaylı olarak belirleyen biçim kurallarını koyar:
- Yazı tipi ve punto büyüklüğü
- Satır aralığı
- Kenar boşlukları
- Başlık düzeyleri ve başlıklardan önce/sonra bırakılacak boşluklar
- Tablo ve şekillerin yerleşimi ve numaralandırılması
- Ön sayfalar, ekler ve özgeçmişin nasıl düzenleneceği
Bu kurallar, aynı içeriğin kaç sayfa tuttuğunu doğrudan değiştirir. 1,5 satır aralığıyla yazılmış 60 sayfalık bir metin, tek satır aralığında 40 sayfaya iner. Yani “kaç sayfa” sorusunun cevabı, biçim kurallarını bilmeden verilemez.
Kılavuz genellikle bir şablonla birlikte gelir
Türkiye’deki enstitülerin önemli bir kısmı, kuralları anlatmakla yetinmeyip kuralların uygulanmış hâlini şablon olarak dağıtır. Somut bir örnek: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, tez şablonunu hem Word (.docx) hem de LaTeX biçiminde yayımlar; bu şablonla hazırlanan taslakların başına imzalanmış bir “Tez Şablonu Onay Formu” eklenmesini ister ve ayrıca bir tez kontrol formu ile örnek sayfalar sunar. Enstitü ayrıca doktora tezlerindeki özgeçmişte doğum yeri, doğum tarihi, medeni durum, telefon ve e-posta gibi kişisel bilgilerin kişisel verilerin korunması açısından yer almaması gerektiğini belirtir.
Buradan çıkan pratik sonuç şudur: şablonu tezin başında indirin. Şablonla yazılan bir tezde biçim kaynaklı sayfa sürprizi olmaz, çünkü biçim zaten kuralın kendisidir.
Sayfa sayısı bir hedef değil, üç kararın sonucudur
Tezin uzunluğunu belirleyen şey sayfa hedefi değil, üç yapısal karardır.
Birinci karar: araştırma sorusunun genişliği. “Türkiye’de dijital pazarlama” gibi geniş bir soru, kapsamı gereği uzun bir literatür bölümü ister. “Bir ilçedeki KOBİ’lerin sosyal medya reklam bütçesi kararları” gibi dar bir soru, aynı işi çok daha az sayfada yapar ve daha savunulabilir olur.
İkinci karar: yöntem. Nicel bir çalışmada bulgular bölümü tablolarla ilerler ve görece kompakttır. Nitel bir çalışmada aynı bölüm alıntılarla ilerler ve doğal olarak uzar. Karma yöntemde iki bölüm birden yazılır.
Üçüncü karar: ek yönetimi. Ölçek formları, izin yazıları, görüşme soruları ve ham tablolar eklerde yer alır. Eklerin ana metinde mi ekte mi duracağı, toplam sayfa sayısını on sayfalarca değiştirir.
Yani sayfa sayısı, tez tasarımınızın bir çıktısıdır. Baştan bir sayfa hedefi koymak, tasarımı bozar: metni gereksiz yere şişirmeye veya asıl tartışmayı kısaltmaya yol açar.
“Kısa tez zayıf tezdir” doğru mu?
Hayır. Jüri sayfa saymaz; iddianın kanıtla desteklenip desteklenmediğine bakar. Uzunluğun kendisi bir kalite göstergesi değildir ve şişirilmiş bir metin savunmada dezavantaj yaratır, çünkü her fazla sayfa yeni soru yüzeyi açar.
Pratik ölçüt şudur: metinde savunamayacağınız hiçbir cümle kalmasın. Bir paragrafı neden yazdığınızı açıklayamıyorsanız o paragraf sayfa sayısını artırır ama tezi güçlendirmez.
Yine de bir aralık isterseniz
Kesin bir sayı vermek yanlış olur, ama alan ve tez türü arasındaki farkın nereden geldiğini bilmek işinize yarar. Sosyal bilimlerde ve eğitim alanında tezler genellikle uzun literatür bölümleri taşır; mühendislikte ise metin kısalır, çünkü yükün önemli bir kısmını şekiller, denklemler ve tablolar üstlenir. Doktora tezleri yüksek lisans tezlerinden uzundur, çünkü doktorada özgün katkının gerekçelendirilmesi daha geniş bir tartışma gerektirir.
Doğru soru “kaç sayfa yazmalıyım” değil, “kendi enstitümde son iki yılda kabul edilmiş tezler kaç sayfa” sorusudur. Bunun cevabına ulaşmak mümkündür: YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde kendi üniversitenizin ve anabilim dalınızın tezlerini tarayıp birkaç tezin künyesine bakmak, size gerçek bir aralık verir. Aramayı nasıl yapacağınızı Ulusal Tez Merkezi rehberimizde anlattık.
Teslim ederken sayfa değil, dosya önemlidir
Tez tamamlandığında merkezî sistemin ilgilendiği ölçü sayfa değil dosyadır. Ulusal Tez Merkezi’nin kendi açıklamalarına göre tezin tam metni PDF uzantılı bir dosya olmalıdır; ayrıca ek dosyası hazırlanmışsa Ek.RAR biçiminde verilir. Sisteme yüklenebilecek üst sınır 200 MB’tır ve dosya büyüdükçe yükleme zorlaşır.
Bu, çok sayıda yüksek çözünürlüklü görsel içeren tezlerde pratik bir kısıt yaratır. Görselleri sıkıştırmadan bırakmak, 80 sayfalık bir tezi yüklenemez hâle getirebilir. Sayfa sayısını değil dosya boyutunu kontrol edin.
Sayfa sayısını yapay olarak artırmanın maliyeti
Metni uzatmak için başvurulan üç yöntem, hepsi de savunmada aleyhinize işler.
Literatürü genişletmek. İlgisiz çalışmaları literatür bölümüne eklemek sayfa kazandırır ama “bu çalışma sizin sorunuzla nasıl ilişkili” sorusunu davet eder.
Tanım yığmak. Alanın herkesçe bilinen kavramlarını uzun uzun tanımlamak, giriş bölümünü şişirir ve okuru asıl katkıdan uzaklaştırır.
Tabloyu bölmek. Tek tabloda verilebilecek bulguyu üç tabloya yaymak, bulgular bölümünü okunmaz hâle getirir.
Bu üç yöntemin ortak sorunu şudur: sayfa sayısını artırırken metnin yoğunluğunu düşürürler. Jüri yoğunluğu ölçer, hacmi değil.
Benzerlik oranı ile sayfa sayısı arasındaki ilişki
Uzun tezlerde benzerlik raporu genellikle daha yüksek çıkar; çünkü metin uzadıkça standart ifadeler, ölçek maddeleri ve kaynakça satırları artar. Bu, tezin kötü olduğu anlamına gelmez. Önemli olan toplam yüzde değil, hangi bloğun neden eşleştiğidir. Bu ayrımı benzerlik oranı yazımızda ayrıntılı olarak açıkladık.
Pratik sonuç: sayfa sayısını azaltmak benzerlik oranını düşürmenin yolu değildir. Doğru yol, alıntıları doğru biçimde göstermek ve kendi cümlelerinizle yazmaktır.
Planlama: sayfa yerine bölüm hedefi koyun
Sayfa hedefi yerine bölüm hedefi koymak, hem daha ölçülebilir hem de daha gerçekçidir. Örneğin “bu hafta 20 sayfa yazacağım” yerine “bu hafta yöntem bölümünün örneklem ve veri toplama alt başlıklarını bitireceğim” demek, ilerlemeyi görünür kılar.
Bu yaklaşımın avantajı şudur: bölüm bittiğinde gerçekten bitmiştir, oysa sayfa hedefi tutturulduğunda metnin kullanılabilir olup olmadığı belirsiz kalır. Bölüm bazlı planlamayı tez takvimi rehberimizde ayrıntılandırdık.
Bölümler arasında yeri nasıl paylaştırırsınız?
Toplam sayfa sayısı belirsiz olsa bile, bölümler arasındaki oran üzerinde düşünmek metni dengeler. Aşağıdaki dağılım bir kural değil, planlama için kullanışlı bir başlangıç noktasıdır.
Giriş. Metnin küçük bir bölümüdür ve tek işi vardır: problemi, amacı, önemi ve sınırlılıkları netleştirmek. Girişin uzaması, çoğunlukla literatür bölümüne ait malzemenin buraya taşınmasından kaynaklanır.
Literatür. Genellikle en uzun ikinci bölümdür. Uzunluğu kaynak sayısından değil, kaynaklar arasında kurduğunuz tartışmadan gelmelidir.
Yöntem. Görece kısadır ama en sıkı yazılması gereken bölümdür. Ölçüt tekrar edilebilirliktir: okur çalışmanızı yeniden yapabilmelidir.
Bulgular. Uzunluğu doğrudan yönteminize bağlıdır. Nicel çalışmalarda tablolarla kısalır, nitel çalışmalarda alıntılarla uzar.
Tartışma ve sonuç. Tezin özgün katkısının görünür olduğu yerdir ve kısa tutulduğunda en çok soru alan bölümdür. Bulguları tekrar anlatmak değil, literatürle ilişkilendirmek gerekir.
Bu dağılıma bakarak kendi taslağınızı ölçün: bir bölüm ötekilerin toplamına yaklaşıyorsa, orada ya kapsam sorunu ya da yanlış yere konmuş malzeme vardır.
Lisans bitirme projesinde durum farklı mı?
Farklıdır. Bitirme projesi lisans düzeyinde bir çalışmadır ve lisansüstü tezlerin tabi olduğu yönetmelik hükümlerine tabi değildir; kuralları tamamen bölümünüz veya fakülteniz belirler. Bu yüzden bitirme projelerinde sayfa beklentisi genellikle daha düşüktür ve bölüm bazlı şablonlar daha esnektir.
İki çalışma arasındaki farkların tamamını tez ile bitirme projesi karşılaştırmamızda bulabilirsiniz. Hangi kategoride olduğunuzu bilmek, hangi kılavuzu okumanız gerektiğini de belirler.
Metniniz kısa kaldıysa gerçek sebep nedir?
Tez beklediğinizden kısa çıkıyorsa sebep genellikle sayfa değil, kapsam eksikliğidir. Üç kontrol sorusu bunu hızlıca ortaya çıkarır.
Birincisi: literatür bölümünde tartışma var mı, yoksa yalnızca özet mi? Çalışmaları arka arkaya özetlemek kısa metin üretir; onları birbiriyle karşılaştırmak hem daha uzun hem daha değerlidir.
İkincisi: yöntem bölümü tekrar edilebilir mi? Bir okur sizin çalışmanızı yeniden yapabilecek kadar ayrıntı buluyor mu? Bulmuyorsa yöntem bölümü eksiktir.
Üçüncüsü: tartışma bölümü bulguları literatürle ilişkilendiriyor mu? Bulguları yeniden anlatmak değil, ne anlama geldiklerini tartışmak gerekir.
Bu üç soruya verilen dürüst cevaplar, sayfa sayısını zaten kendiliğinden yükseltir ve yükselen sayfalar bu kez gerçek içerik taşır.
Bölümleri sırayla ilerletmek için
Sayfa sayısı sorusunun arkasında çoğu zaman başka bir soru durur: “yeterince yazdım mı?” Bu sorunun cevabı, bölümlerin tamamlanma durumuna bakıldığında netleşir.
Tesify ile tezinizin bölümlerini oluşturup ilerlemenizi bölüm bazında takip edebilirsiniz. Yazdığınız her bölüm sizin metniniz olarak kalır; araç yalnızca yapıyı ve ritmi korumanıza yardımcı olur.
Sık sorulan sorular
Yüksek lisans tezi kaç sayfa olmalı?
Ulusal bir sayı yoktur. Enstitünüzün yazım kılavuzundaki biçim kuralları ve tezinizin kapsamı belirler. Kendi anabilim dalınızda kabul edilmiş tezlere bakmak en gerçekçi ölçüdür.
Doktora tezi kaç sayfa olmalı?
Yine ulusal bir sayı yoktur. Doktora tezleri genellikle daha uzundur, çünkü özgün katkının gerekçelendirilmesi daha geniş bir tartışma gerektirir.
Yönetmelikte sayfa sayısı geçiyor mu?
Hayır. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nin metninde “sayfa” sözcüğü geçmez; yazım kurallarının belirlenmesi senatoya bırakılmıştır.
Kaynakça ve ekler sayfa sayısına dâhil mi?
Bu tamamen enstitünüzün kılavuzuna bağlıdır. Bazı kılavuzlar yalnızca ana metni sayar, bazıları tüm belgeyi. Kılavuzu kontrol edin.
Tez kısa olursa reddedilir mi?
Uzunluk tek başına ret sebebi değildir. Ret gerekçeleri genellikle yöntem eksikliği, kaynak yetersizliği veya bulguların tartışılmamış olmasıdır.
Satır aralığı sayfa sayısını değiştirir mi?
Evet, doğrudan değiştirir. Bu yüzden sayfa sayısı biçim kuralları bilinmeden anlamlı bir ölçü değildir.
Tez dosyası için bir boyut sınırı var mı?
Ulusal Tez Merkezi’nin açıklamalarına göre sisteme 200 MB’a kadar tez yüklenebilir; tam metin PDF, varsa ekler Ek.RAR biçiminde olmalıdır.
Sayfa sayısını artırmak için literatürü genişletebilir miyim?
Genişletebilirsiniz ama ilgisiz çalışmalar eklemek savunmada size soru olarak döner. Literatür, araştırma sorunuzla ilişkili olduğu ölçüde değerlidir.
Enstitüm bir sayfa aralığı veriyorsa ne yapmalıyım?
Kılavuzda açık bir aralık varsa o bağlayıcıdır. Bu durumda kapsamınızı o aralığa göre planlayın.
Haftalık kaç sayfa yazmayı hedeflemeliyim?
Sayfa yerine bölüm hedefi koymak daha güvenilirdir. “Bu hafta yöntem bölümünün örneklem başlığını bitireceğim” ölçülebilir bir hedeftir.