Aktarma fiili, kaynağın söylediğini sizin metninize taşıyan yüklemdir ve seçtiğiniz fiil o kaynağa karşı aldığınız duruşu ilan eder. Belirtmektedir tarafsızdır. Göstermiştir kanıtı onaylar. İleri sürmektedir mesafe koyar. İddia etmektedir Türkçede neredeyse her zaman kuşku taşır. Fiil seçimi bir üslup tercihi değil, bir değerlendirmedir.
Aşağıda dört duruş grubu, her grup için uyarlanabilir örnek cümleler, kip farkının ne anlattığı, fiilden önce gelen ek yapısının nasıl seçildiği, atıf biçiminin fiil seçimini nasıl değiştirdiği, alanlara göre yerleşik kullanımlar ve otuz fiillik bir hızlı başvuru listesi yer alıyor.
Aktarma fiili tam olarak neyi belirler?
Bir cümlede iki bilgi vardır: kaynağın ne dediği ve sizin bu konuda ne düşündüğünüz. İkincisini ayrı bir cümlede yazmazsanız, onu tek başına aktarma fiili taşır. Aynı bulgu, dört farklı fiille dört farklı şey söyler:
“Yılmaz (2023), uzaktan çalışmanın iş doyumunu artırdığını belirtmektedir.” — Nötr. Ne katılıyorum ne katılmıyorum.
“Yılmaz (2023), uzaktan çalışmanın iş doyumunu artırdığını göstermiştir.” — Bu bir bulgudur ve ben de öyle sayıyorum.
“Yılmaz (2023), uzaktan çalışmanın iş doyumunu artırdığını ileri sürmektedir.” — Bu bir önermedir, henüz yerleşik değildir.
“Yılmaz (2023), uzaktan çalışmanın iş doyumunu artırdığını iddia etmektedir.” — Buna kuşkuyla bakıyorum.
Dördüncü cümleyi, kaynağı eleştirmeye niyetiniz olmadan yazdıysanız, farkında olmadan bir konum almışsınızdır. Danışmanların “alanyazına haksızlık ediyorsun” ya da tersine “kaynağa fazla güveniyorsun” şeklindeki notları çoğu zaman tam olarak bu seçimden çıkar.
Dört duruş grubu ve fiil bankası
| Grup | Fiiller | Ne sinyali verir | Ne zaman meşru |
|---|---|---|---|
| Tarafsız bildirme | belirtmektedir, ifade etmektedir, tanımlamaktadır, ele almaktadır, incelemektedir, aktarmaktadır, betimlemektedir | Kaynağın ne dediğini bildirir, değerlendirmez | Alanyazını haritalarken varsayılan seçim |
| Kanıta dayalı onaylama | göstermiştir, ortaya koymuştur, saptamıştır, bulmuştur, doğrulamıştır, belirlemiştir | Bunu yerleşik bilgi sayıyorum | Kaynak gerçekten veriyle konuşuyorsa |
| Önerme ve yorum | ileri sürmektedir, öne sürmektedir, önermektedir, savunmaktadır, yorumlamaktadır, değerlendirmektedir | Bu bir görüştür, henüz yerleşmemiştir | Kuramsal tartışma ve model önerileri |
| Mesafe ve eleştiri | iddia etmektedir, varsaymaktadır, ima etmektedir, sorgulamaktadır, karşı çıkmaktadır, eleştirmektedir, tartışmaya açmaktadır | Bu konuda çekincem var | Yalnızca gerekçesini de yazacaksanız |
Bankayı ezberlemek gerekmez; gereken, bir fiili yazarken hangi sütunda olduğunu bilmektir.
Türkçeye özgü üç ayrım
İddia etmektedir nötr değildir. İngilizce claims fiili çeviri yoluyla “iddia etmektedir” olarak Türkçeye taşındığında sertleşir. Türkçe akademik metinde bu fiil, arkasından bir çekince gelmesini bekletir. Eleştirmeyecekseniz “ileri sürmektedir” kullanın.
Kanıtlamıştır fiili sosyal bilimlerde neredeyse hiç doğru değildir. Tek bir çalışma destekler, gösterir ya da işaret eder; kanıtlamaz. Bir kaynağa “kanıtlamıştır” demek, o kaynağın kendisinin iddia etmediği bir kesinliği ona yüklemektir ve savunmada “yazar bunu gerçekten kanıtladı mı?” sorusunu doğrudan davet eder.
Savunmaktadır fiilinin yeri alana göre değişir. Hukuk ve felsefe metinlerinde bu fiil tamamen yerleşiktir ve olumsuz bir çağrışım taşımaz; ampirik bir çalışmanın bulgusunu “savunmaktadır” ile aktarmak ise bulguyu görüşe indirger. Alan bazlı bölüm yapısı için hukuk tezinde bölümler nasıl kurulur yazısına bakabilirsiniz.
Kip, fiilin duruşunu nasıl değiştirir?
Aynı fiil, kipiyle birlikte iki farklı şey söyler.
- Geçmiş zaman (“belirtmiştir”, “bulmuştur”): O yazarın belirli bir çalışmada yaptığı tek bir işlemi anlatır. Bulguyu o çalışmanın içine hapseder.
- Geniş zaman (“belirtmektedir”, “bulmaktadır”): Hâlâ geçerli sayılan bir görüşü anlatır. Bulguyu alanın bugünkü bilgisine bağlar.
Pratik kural: bir çalışmanın yaptığı işi anlatıyorsanız geçmiş zaman, o çalışmanın hâlâ savunulan görüşünü anlatıyorsanız geniş zaman. Alanyazın bölümünde geniş zaman baskındır; yöntem ve bulgular bölümlerinde geçmiş zaman. Bölüm içi kip tutarlılığı ayrı bir konudur ve dil ve anlatım yazımızda ele alınmıştı.
Fiilden önce gelen yapı: -dığını mı, -ması gerektiğini mi?
Türkçede aktarma fiilinden önce gelen ek, aktardığınız şeyin türünü belirler ve yanlış seçildiğinde cümle kaynağın söylemediğini söyler.
| Yapı | Ne aktarır | Örnek |
|---|---|---|
| -dığını / -diğini | Olmuş bitmiş bir olgu ya da bulgu | “… farkın anlamlı olduğunu göstermiştir.” |
| -acağını / -eceğini | Bir öngörü ya da beklenti | “… etkinin süreklilik kazanacağını öngörmektedir.” |
| -ması / -mesi gerektiğini | Bir norm ya da öneri | “… ölçeğin yeniden uyarlanması gerektiğini önermektedir.” |
| -abileceğini / -ebileceğini | Bir olasılık, temkinli aktarım | “… ilişkinin kıdemle değişebileceğini ileri sürmektedir.” |
En sık yapılan karışıklık, bir öneriyi olgu gibi aktarmaktır: kaynak “yapılmalıdır” demişken siz “yapıldığını belirtmektedir” yazarsanız, olmamış bir şeyi olmuş gibi göstermiş olursunuz. Bu, kaynağı yanlış aktarma sayılır ve savunmada jürinin metnin karşısına kaynağı koymasıyla ortaya çıkar.
Yazar-odaklı mı, bilgi-odaklı mı?
Atıfın nereye konduğu, fiilin ne kadar görünür olacağını belirler.
Yazar-odaklı: “Yılmaz (2023), örgütsel bağlılığın kıdemle arttığını ileri sürmektedir.”
Bilgi-odaklı: “Örgütsel bağlılığın kıdemle arttığı ileri sürülmüştür (Yılmaz, 2023).”
Yazar-odaklı kurulum yazarı sahneye çıkarır; o kişinin görüşünü tartışacaksanız doğru seçimdir. Bilgi-odaklı kurulum bulguyu öne alır; kaynağı yalnızca dayanak olarak gösterip geçecekseniz doğru seçimdir.
Yaygın bir kusur, alanyazın bölümünde arka arkaya beş yazar-odaklı cümle kurmaktır: metin bir isim listesine döner ve hiçbir cümle sizin argümanınızı taşımaz. Ölçü basittir — yazarı, onunla bir şey yapacaksanız öne alın. Metin içi atıfların biçimsel kuralları için APA 7 kaynakça rehberimize bakın.
Birden çok kaynağı aktarmanın iki yolu
Aynı yöne işaret eden kaynaklar. Tek fiille toplayın, parantezde sıralayın:
“Kıdem ile iş doyumu arasındaki pozitif ilişki farklı örneklemlerde tekrar tekrar gösterilmiştir (Yılmaz, 2021; Demir ve Kaya, 2022; Aslan, 2024).”
Ayrışan kaynaklar. Asla tek fiille toplamayın. Ayrışma, alanyazın bölümünüzün en değerli bilgisidir ve karşıtlık kuran ayrı bir cümle gerektirir:
“Yılmaz (2021) bu ilişkiyi doğrusal olarak modellemiştir. Buna karşın Demir (2022), aynı ilişkinin on yıl kıdemden sonra tersine döndüğünü ileri sürmektedir.”
Ayrışmayı gösteren bu ikinci kalıp, aynı zamanda alanyazın boşluğunu kurmanın standart yoludur; taramanın tamamı için literatür taraması rehberimize bakabilirsiniz.
Kendi bulgunuzu aktarırken hangi fiil?
Bulgular bölümünde artık bir kaynağı değil kendi verinizi aktarırsınız ve fiil bankası daralır. Kabul gören kalıplar şunlardır: “bulunmuştur”, “saptanmıştır”, “gözlenmiştir”, “anlamlı bulunmuştur”, “fark bulunmamıştır”.
Bulgular bölümünde “göstermektedir” ve “kanıtlamaktadır” fiilleri yorum taşıdıkları için erken kalır; bunların yeri tartışma bölümüdür. Analiz sonuçlarını cümleye dökmenin biçimsel kuralları SPSS sonuçlarının APA 7 raporlaması yazısında.
Otuz fiillik hızlı başvuru listesi
Yazarken elinizin altında dursun diye, dört grubun genişletilmiş hâli aşağıda. Her fiilin yanında, o fiili yazdığınızda okurun ne varsaydığı belirtiliyor.
- belirtmektedir — kaynak bunu söyledi, ben yorum yapmıyorum
- ifade etmektedir — aynı, biraz daha sözlü aktarıma yakın
- aktarmaktadır — kaynak başkasından naklediyor
- tanımlamaktadır — kaynak bir kavramın sınırını çiziyor
- ele almaktadır — kaynak konuyu inceliyor, sonuç bildirmiyorum
- incelemektedir — kaynağın kapsamını bildiriyorum
- betimlemektedir — kaynak durumu tasvir ediyor, açıklamıyor
- vurgulamaktadır — kaynak bu noktaya özellikle ağırlık veriyor
- göstermiştir — veriye dayalı bir sonuç, ben de kabul ediyorum
- ortaya koymuştur — aynı, biraz daha güçlü
- bulmuştur — ampirik bir sonuç bildiriyorum
- saptamıştır — ölçüme dayalı bir tespit
- belirlemiştir — bir değeri ya da sınırı ölçmüş
- doğrulamıştır — önceki bir bulguyu tekrar üretmiş
- desteklemektedir — başka bir iddiaya kanıt ekliyor
- ileri sürmektedir — meşru ama henüz yerleşmemiş bir önerme
- öne sürmektedir — aynı, biraz daha iddialı
- önermektedir — bir çözüm ya da model teklif ediyor
- savunmaktadır — bir konumu gerekçelendiriyor
- yorumlamaktadır — veriden anlam çıkarıyor
- değerlendirmektedir — bir ölçüte göre yargı veriyor
- öngörmektedir — gelecekteki bir durum için tahminde bulunuyor
- varsaymaktadır — sınamadan kabul ediyor, bu bir çekincedir
- ima etmektedir — açıkça söylemiyor, ben okuyorum
- iddia etmektedir — kuşkuluyum, gerekçesini yazacağım
- sorgulamaktadır — yerleşik bir görüşe soru yöneltiyor
- karşı çıkmaktadır — açıkça bir görüşü reddediyor
- eleştirmektedir — kusur gösteriyor
- tartışmaya açmaktadır — sonuca bağlamadan gündeme getiriyor
- sınırlılık olarak anmaktadır — kaynağın kendi çekincesini aktarıyorum
Alanınızın yerleşik kullanımını nasıl ölçersiniz?
Genel kurallardan daha güvenilir bir ölçü var ve on dakika sürüyor:
- Kendi alanınızdaki üç güncel ve hakemli makale seçin, tercihen tezinizin kaynakçasında zaten bulunanlardan.
- Her makalenin giriş ve alanyazın bölümündeki ilk on atıf cümlesini işaretleyin.
- Kullanılan fiilleri bir listeye çıkarın ve yukarıdaki dört gruba dağıtın.
- En sık kullanılan üç fiil, sizin varsayılan fiilleriniz olsun.
- Hiç kullanılmayan bir fiili teze sokmayın; alanın okurları onu yabancı bulur.
Bu ölçüm alanlar arasındaki gerçek farkı ortaya çıkarır: fen ve sağlık alanlarında kanıta dayalı grup baskındır, sosyal bilimlerde önerme grubu, hukukta tartışma fiilleri. Genel bir liste bu farkı gösteremez.
Sık yapılan altı hata
- Çeşitlilik için fiil değiştirmek. Farklı fiil farklı duruş demektir. Eş anlamlı sandığınız bir fiile geçtiğinizde tutumunuzu değiştirmiş olursunuz.
- Eleştiri fiilini gerekçesiz kullanmak. “Sorgulamaktadır” ya da “iddia etmektedir” yazdıysanız, bir sonraki cümlede neden öyle düşündüğünüzü yazmanız beklenir.
- Kaynağın söylemediğini onaylamak. Kuramsal bir makaleyi “göstermiştir” ile aktarmak, o makaleye olmayan bir veri atfeder.
- Öneriyi olgu gibi aktarmak. Kaynak “gerekmektedir” demişken “yapıldığını belirtmektedir” yazmak yanlış aktarımdır.
- Doğrudan alıntıyı fiilsiz bırakmak. Tırnak içindeki cümle, onu çerçeveleyen bir fiil olmadan metne yapıştırılmış görünür.
- Tek paragrafta beş yazar-odaklı atıf. Metin isim listesine döner; hiçbir cümle sizin argümanınızı taşımaz.
Fiil seçimi, hipotezinize kadar uzanır
Alanyazın bölümünde hangi fiili kullandığınız, hipotezinizi nasıl kurabileceğinizi de belirler. Bir ilişkiyi “gösterilmiştir” diye aktardıysanız, hipotezinizi yönlü kurmanın gerekçesi hazır demektir; “ileri sürülmüştür” diye aktardıysanız yönsüz hipotez daha savunulabilir olur. Bu bağın ayrıntısı tez hipotezi rehberimizde.
Aynı bağ savunmada da görünür: jüri, alanyazını nasıl aktardığınıza bakarak hipotezinizin gerekçesini sorar. Savunma soru bankamızda bu soruların bölüm bölüm karşılıkları var.
Alanyazın bölümünüzü cümle cümle kurarken duruşunuzu tutarlı tutmak istiyorsanız tezinizi Tesify ile yazmaya başlayabilirsiniz: bölümlerinizi kurarken atıf cümlelerinizi görür, fiilleri siz seçer, her öneriyi tek tek kabul ya da reddedersiniz. Kaynaklara karşı aldığınız duruşun sorumluluğu sizindir.
Sık sorulan sorular
Aktarma fiili nedir?
Başka bir kaynağın söylediğini kendi metninize taşıyan yüklemdir: belirtmektedir, göstermiştir, ileri sürmektedir gibi. Bu fiil yalnızca aktarmaz; aynı zamanda o kaynağa karşı aldığınız duruşu ilan eder. Fiil seçimi bu yüzden bir üslup tercihi değil, bir değerlendirmedir.
Hangi aktarma fiili tarafsızdır?
Belirtmektedir, ifade etmektedir, tanımlamaktadır, ele almaktadır ve incelemektedir tarafsız gruptadır. Kaynağın ne dediğini bildirir, doğru ya da yanlış olduğuna dair bir sinyal vermez. Alanyazını haritalarken varsayılan seçim bunlar olmalıdır.
Bir bulguya katıldığımı nasıl gösteririm?
Kanıta dayalı fiilleri kullanın: göstermiştir, ortaya koymuştur, saptamıştır, bulmuştur. Bu fiiller kaynağın söylediğini yerleşik bilgi gibi sunar. Kullanmanın koşulu, kaynağın gerçekten veriyle konuşuyor olmasıdır; kuramsal bir tartışma için uygun değildir.
Kanıtlamıştır fiilini kullanmalı mıyım?
Neredeyse hiç. Sosyal bilimlerde tek bir çalışma bir şeyi kanıtlamaz; destekler, gösterir ya da işaret eder. Kanıtlamıştır fiilini bir kaynağa atfetmek, o kaynağın iddia etmediği bir kesinliği ona yüklemek olur ve savunmada ilk sorulan yerlerden biridir.
İleri sürmektedir ile iddia etmektedir aynı şey mi?
Değil. İleri sürmektedir, kanıtlanmamış ama meşru bir önermeyi bildirir ve nötre yakındır. İddia etmektedir ise Türkçe akademik metinde neredeyse her zaman kuşku sinyali taşır. Eleştirmek istemiyorsanız iddia etmektedir fiilini kullanmayın.
Belirtmiştir ile belirtmektedir arasındaki fark nedir?
Geçmiş zaman, o kaynağın belirli bir çalışmada söylediği tek bir şeye işaret eder. Geniş zaman ise hâlâ geçerli sayılan bir görüşe işaret eder. Alanyazın bölümünde geniş zaman, yöntem ve bulgular bölümünde geçmiş zaman yaygındır.
Fiilden önce hangi ek gelmeli?
Aktardığınız şeyin türüne bağlıdır: olgu için -dığını, öngörü için -acağını, norm için -ması gerektiğini, olasılık için -abileceğini. En sık hata, kaynağın önerisini olgu gibi aktarmaktır ve bu yanlış aktarım sayılır.
Yazar-odaklı atıf mı yoksa bilgi-odaklı atıf mı kullanmalıyım?
Yazar ile onun görüşünü tartışacaksanız yazar-odaklı kurun: Yılmaz (2023) ileri sürmektedir. Sadece bulguyu bildirip geçecekseniz bilgi-odaklı kurun: bulgunun şu yönde olduğu görülmüştür (Yılmaz, 2023). Aynı paragrafta beş kez yazar-odaklı atıf metni isim listesine çevirir.
Aynı fiili tekrar tekrar kullanmak kusur mu?
Kusur değildir ama okuma yorgunluğu yaratır. Asıl sorun, çeşitlilik için fiil değiştirmektir: farklı bir fiil farklı bir duruş demektir. Eş anlamlı sandığınız bir fiile geçtiğinizde kaynağa karşı tutumunuzu farkında olmadan değiştirmiş olabilirsiniz.
Birden çok kaynağı tek cümlede nasıl aktarırım?
Aynı yöne işaret eden kaynakları tek fiille toplayın ve parantez içinde sıralayın. Ayrışan kaynakları asla tek fiille toplamayın; ayrışma zaten anlatmak istediğiniz şeydir ve karşıtlık kuran ayrı bir cümle gerektirir.
Aktarma fiili alanlara göre değişir mi?
Değişir. Fen ve sağlık alanlarında kanıta dayalı fiiller baskındır; sosyal bilimlerde yorum fiilleri daha sık kullanılır; hukukta savunmaktadır ve karşı çıkmaktadır gibi tartışma fiilleri yerleşiktir. Kendi alanınızdaki üç güncel makaleye bakmak en güvenilir ölçüdür.
Bir kaynağı eleştirirken hangi fiiller kullanılır?
Sorgulamaktadır, karşı çıkmaktadır, eleştirmektedir ve tartışmaya açmaktadır. Bu fiiller yalnızca gerekçeyle birlikte kullanılır: eleştiri fiilini kullanıp gerekçesini yazmamak, savunmada en hızlı soruya dönüşen yerdir.
Doğrudan alıntıda da aktarma fiili gerekir mi?
Gerekir ve orada daha da önemlidir. Tırnak içindeki cümleyi çerçeveleyen fiil, okura o alıntıyı neden gösterdiğinizi söyler. Alıntıyı fiilsiz bırakmak, cümleyi metne yapıştırmak anlamına gelir ve jüri bunu işaretler.