Mimarlık tezi için literatür taraması yaparken çoğu öğrenci Google’da rastgele arama yapmakla başlıyor ve karşısına çıkan ilk on sonucu güvenilir kaynak sanıyor. Oysa Türkiye’de mimarlık, planlama ve tasarım alanında açık erişimli ve akademik olarak tanınan üç ayrı kaynak katmanı var: dergi barındırma platformu, ulusal indeks ve tez arşivi. Üçü aynı işi görmüyor — biri makalenin tam metnini barındırır, biri derginin nitelik denetiminden geçtiğini gösterir, biri de önceki tezlerin kaynakçasından size hazır bir başlangıç haritası verir. Bu yazı üçünü karşılaştırıyor ve üç örnek dergiyi kendi sayfalarından gösteriyor.
Karşılaştırma tablosu: hangi kaynak ne işe yarar?
| Kaynak | Ne barındırır | İşleten kurum | Mimarlık tezinde kullanım |
|---|---|---|---|
| DergiPark | Türkiye’de yayımlanan ve başvuru kurallarını karşılayan hakemli akademik dergiler | TÜBİTAK ULAKBİM | Yayımlanmış makaleye doğrudan erişim; her derginin kendi “Amaç ve Kapsam” sayfası konuyla uyumu gösterir |
| TR Dizin | Fen ve sosyal bilimler alanlarında seçilmiş dergilerin ulusal indeksi | TÜBİTAK ULAKBİM | Bir derginin “TR Dizin’de taranıyor” olup olmadığını, yani ulusal indeksin ölçütlerinden geçip geçmediğini doğrulamak |
| YÖK Ulusal Tez Merkezi | Türkiye’de savunulmuş yüksek lisans ve doktora tezleri | YÖK | Aynı konuda daha önce yazılmış tezleri bulmak, literatür boşluğunu görmek |
DergiPark: dergi barındırma platformu, indeks değil
DergiPark’ın kendi “Hakkında” sayfasında belirttiği gibi, platform Türkiye’de yayınlanan ve başvuru kurallarını yerine getiren akademik hakemli dergiler için “elektronik ortamda barındırma ve editoryal süreç yönetimi hizmeti”dir ve TÜBİTAK ULAKBİM tarafından sunulur. Önemli bir ayrım: DergiPark’ta olmak, TR Dizin’de taranmak anlamına gelmez. Bir dergi DergiPark’ta yayımlanabilir ama TR Dizin’in seçim kriterlerini henüz karşılamamış olabilir. Tez kaynakçanıza bir makale eklerken, derginin yalnızca DergiPark’ta bulunmasına değil, TR Dizin’de taranıp taranmadığına da ayrıca bakmanız gerekir — bazı danışmanlar ve kılavuzlar kaynak seçiminde bu ayrımı arar.
Aşağıdaki iki örnek, mimarlık ve planlama alanında DergiPark’ta yayımlanan dergiler, kendi sayfalarından okunmuş bilgilerle: GRID — Mimarlık, Planlama ve Tasarım Dergisi (Çankaya Üniversitesi tarafından yayımlanıyor; mimarlık, kentsel ve bölgesel planlama, iç mimarlık, peyzaj mimarlığı, kentsel tasarım, ürün ve endüstriyel tasarım ile bunların disiplinler arası alanlarını kapsıyor) ve İDEALKENT (İdeal Kent Yayınları tarafından 2010’dan beri yayımlanıyor; mimarlık, şehir ve bölge planlama, kent sosyolojisi/kent çalışmaları ve yerel yönetimler ekseninde, kentleşme ve mekân çalışmalarına odaklanıyor). Her iki derginin DergiPark sayfası da dizinler arasında TR Dizin’i gösteriyor.
DergiPark’taki bir dergi sayfası neden yanıltıcı olabilir?
DergiPark’ta bir dergi sayfası bulmak, o derginin bugün de orada yayın yaptığı anlamına gelmez. Örneğin ICONARP International Journal of Architecture and Planning‘in (Konya Teknik Üniversitesi) DergiPark sayfası, derginin 2013-2014 arşivinin DergiPark’ta yer aldığını, 2014’ten sonra orada yeni sayı yayımlanmadığını ve DergiPark üzerinden yeni makale başvurusu kabul edilmediğini söylüyor. İlk bakışta dergi kapanmış gibi görünür — oysa ICONARP yayınını üniversitenin kendi dergi sitesinde sürdürüyor: o sitedeki arşiv 2026 tarihli Cilt 14 Sayı 1’e kadar uzanıyor ve dergi kendi sayfasında TR Dizin, DOAJ ve Web of Science ESCI gibi dizinleri sayıyor. Ders şu: bir dergiyi kaynakçanıza eklemeden önce yalnızca DergiPark sayfasındaki son sayının tarihine değil, derginin bugün nerede yayımlandığına da bakın. Eski arşivdeki bir makale hâlâ geçerli bir kaynaktır; ama derginin güncel sayılarını ve kapsamını derginin şu anki sitesinden okumalısınız.
TR Dizin: bir derginin ulusal indekste olup olmadığını nasıl anlarsınız?
TR Dizin’in kendi “Hakkında” sayfasına göre, dizin fen bilimleri ve sosyal bilimler olmak üzere iki ana alanı; diş hekimliği, eczacılık, mühendislik, temel bilimler, sağlık bilimleri, veterinerlik ve sosyal ve beşeri bilimler gibi alt konu alanlarını kapsıyor. Dergiler, ULAKBİM TR Dizin uzmanları ile ilgili alanlardaki uzman ve akademisyenlerden oluşan komiteler tarafından Dergi Değerlendirme Kriterlerine göre seçiliyor ve dizin 2000 yılı Ağustos ayından beri web üzerinden taranabiliyor. Mimarlık tezinizde bir kaynağın “hakemli ve ulusal indekste” olduğunu göstermeniz gerekiyorsa, derginin adını TR Dizin’in kendi arama arayüzünde aratmak, yalnızca DergiPark’ta görmekten daha güçlü bir kanıttır. Derginin TR Dizin’de hangi yıllardan beri yer aldığını da not edin; bu bilgi, danışmanınıza “bu kaynak neden güvenilir” sorusuna kısa ve somut bir cevap vermenizi sağlar.
YÖK Ulusal Tez Merkezi: dergi değil, tez arşivi
YÖK Ulusal Tez Merkezi’nin kendi sayfasına göre, yazarlarının arşivlenmesine ve tam metin erişime açılmasına izin verdiği tezler açık erişime sunuluyor; başlık, yazar, danışman, konu, anahtar kelime ve özetten arama yapılabiliyor; yayınlanma izni olmayan tezlerin basılı kopyalarına ise üniversite kütüphaneleri aracılığıyla TÜBESS üzerinden erişilebiliyor. Mimarlık tezinizin konusuna en yakın önceki tezleri bulmak, hangi vaka çalışmalarının, hangi kentlerin veya hangi yapı tiplerinin zaten işlendiğini görmek için birincil kaynak burasıdır — YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde tez nasıl aranır ve indirilir yazımız arama arayüzünü adım adım anlatıyor; burada tekrar edilmiyor.
DergiPark’ta mimarlık alanında nasıl arama yaparsınız?
DergiPark’ın arama alanına doğrudan “mimarlık” yazmak, alakasız çok sayıda sonuç döndürebilir çünkü kelime pek çok dergi ve makale başlığında geçebilir. Daha isabetli bir yöntem, derginin adını biliyorsanız doğrudan o derginin sayfasına gitmek (ör. dergipark.org.tr/tr/pub/grid), bilmiyorsanız önce önceki tezlerin kaynakçalarından dergi adlarını çıkarıp bu adları TR Dizin’de doğrulamaktır — böylece yalnızca ulusal indeksin ölçütlerinden geçmiş dergilerle çalışmaya başlarsınız.
Üçünü bir arada nasıl kullanırsınız?
- Önce YÖK Tez Merkezi’nde arayın — konunuza en yakın tezleri bulup onların kaynakçalarını tarayın; bu, hangi derginin alanınızda aktif olduğunu gösteren hızlı bir yol. Tez başlıklarını tararken yalnızca “mimarlık” değil, alt disiplininizi de (iç mimarlık, peyzaj mimarlığı, kentsel tasarım, restorasyon) ayrı ayrı deneyin — GRID örneğinde görüldüğü gibi bazı dergiler bu alt disiplinleri tek bir kapsamda topluyor, bazıları ise yalnızca birine odaklanıyor.
- Bulduğunuz dergi adını TR Dizin’de doğrulayın — dergi taranıyor mu, hangi alanda? Yakın zamanda eklenmiş bir dergi, kısa bir taranma geçmişine sahip olabilir.
- Makalenin tam metnine DergiPark üzerinden ya da derginin kendi sitesinden ulaşın — birçok ulusal dergi tam metnini DergiPark’ta açık erişimle yayımlıyor; ICONARP örneğinde olduğu gibi, bazı dergilerin güncel sayıları ise kendi sitelerinde.
- Derginin kendi “Amaç ve Kapsam” sayfasını okuyun — GRID ve İDEALKENT örneğinde olduğu gibi, her derginin kapsamı farklı alt disiplinlere ağırlık verir; makalenizin gerçekten o derginin kapsamına girip girmediğini bu sayfadan teyit edin.
Varsayımsal bir örnek: konut sonrası kullanım değerlendirmesi
Sürecin nasıl işlediğini görmek için tamamen varsayımsal (ilüstratif) bir örnek kuralım — gerçek bir tez veya öğrenciden alınmamıştır. Diyelim ki tez konunuz “toplu konut projelerinde kullanım sonrası değerlendirme (KSD)”. Önce YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde “kullanım sonrası değerlendirme” ve “toplu konut” anahtar kelimeleriyle arama yaparsınız; bulduğunuz üç-dört tezin kaynakçasında aynı iki-üç dergi adının tekrar ettiğini fark edersiniz — bu, alanınızda aktif yayın yapan dergilerin ilk işareti. Ardından bu dergi adlarını TR Dizin’de tek tek aratırsınız: biri taranıyorsa doğrudan güçlü bir kaynak, taranmıyorsa danışmanınıza sorarsınız. Son olarak, taranan dergideki ilgili makalenin tam metnine DergiPark ya da derginin kendi sitesi üzerinden ulaşır, derginin “Amaç ve Kapsam” sayfasını okuyarak makalenin gerçekten o derginin editoryal önceliğine uyup uymadığını teyit edersiniz. Bu dört adım, rastgele Google aramasından çok daha hızlı bir şekilde sizi alanınızın çekirdek literatürüne götürür — çünkü her adım bir öncekinin ürettiği somut bir ipucuyla (dergi adı, kapsam, taranma durumu) ilerler, boş bir arama kutusuyla değil.
Arama sürecinizi nasıl kayıt altına alırsınız?
Üç katmanı birlikte kullandığınızda kısa sürede onlarca tez, dergi ve makale adı birikir; hangisini nerede bulduğunuzu not etmezseniz, birkaç hafta sonra aynı aramayı yeniden yapmak zorunda kalırsınız. Basit bir arama günlüğü bu sorunu çözer: her satırda aramayı yaptığınız kaynak (YÖK Tez Merkezi, TR Dizin, DergiPark ya da derginin kendi sitesi), kullandığınız anahtar kelimeler, aramanın tarihi, sonuç sayısı ve seçtiğiniz kayıtlar yer alsın. Bu günlüğün iki faydası var. Birincisi, literatür taramasının nasıl yapıldığını yöntem bölümünde birkaç cümleyle açıklamanız gerektiğinde elinizde hazır bir kayıt olur. İkincisi, danışmanınız “bu konuda başka çalışma yok mu?” diye sorduğunda hangi kaynaklarda, hangi kelimelerle aradığınızı somut olarak gösterebilirsiniz.
Kaynakçada nasıl gösterirsiniz?
Bir dergi makalesi ile bir tezin APA 7 künyesi farklı unsurlar taşır: makale künyesi yazar, yıl, makale başlığı, dergi adı (italik), cilt/sayı ve sayfa aralığını içerirken, tez künyesi yazar, yıl, tez başlığı (italik), tezin türü (yüksek lisans/doktora tezi) ve kurumu içerir; YÖK Tez Merkezi’nden erişilen bir tez için erişim bilgisi de eklenir. Bu unsurların tam sırası ve noktalama kuralları için APA 7’ye göre kaynakça nasıl yazılır yazımıza bakın; burada yalnızca hangi kaynak türünün hangi künye biçimini gerektirdiğini hatırlatıyoruz. Sık yapılan bir hata, bir tezden alınan bir bulguyu dergi makalesiymiş gibi kısaltarak künyelemek — tez, kendi başına farklı bir kaynak türüdür ve dergi adı yerine kurum ve tez türü bilgisini taşır; ikisini karıştırmak kaynakça listesinin biçim kontrolünde kolayca yakalanan hatalardan biridir.
Uluslararası kaynaklara nasıl erişirsiniz?
Ulusal kaynaklar yeterli değilse, üniversitenizin ULAKBİM EKUAL kapsamındaki erişimi üzerinden uluslararası akademik veritabanlarına ulaşabilirsiniz. Tez için hangi akademik veri tabanlarına erişebilirsiniz yazımız EKUAL’in kapsamını ve erişim adımlarını ayrıntılı anlatıyor; mimarlık alanında uluslararası taramaya ihtiyaç duyduğunuzda oraya bakın.
Derginin kaynak olarak güvenilirliğini nasıl değerlendirirsiniz?
TR Dizin’de taranmak tek başına bir derginin her makalesinin kusursuz olduğu anlamına gelmez, ama pratik bir eşik sunar: dergiler, uzman komitelerin uyguladığı Dergi Değerlendirme Kriterlerine göre seçilir. DergiPark’ta bir sayfaya sahip olmak ise bu seçimden geçildiğini tek başına göstermez. Mimarlık tezinizde bir kaynağın güvenilirliğini hızlıca değerlendirmek için üç soruya bakın: derginin editör kurulu ve danışma kurulu isimleri (ve bağlı oldukları kurumlar) sayfada açıkça listelenmiş mi? Hakemlik süreci (ör. çift kör hakemlik) tanımlanmış mı? Dergi son bir-iki yıl içinde düzenli sayı çıkarmış mı — ve çıkarıyorsa bunu nerede yapıyor? Üç sorunun cevabı olumluysa, kaynağınız “hakemli, nitelikli dergi” beklentisini büyük olasılıkla karşılar.
Sık yapılan üç hata
- DergiPark’ta bulunan her dergiyi otomatik olarak “taranan” saymak. DergiPark barındırma platformudur; taranma durumunu ayrıca TR Dizin’de doğrulayın.
- Derginin kapsamını okumadan makale seçmek. GRID tasarım disiplinlerine, İDEALKENT kent çalışmalarına daha yakın ağırlık verir — makaleniz konu olarak uysa bile derginin editoryal önceliği farklı olabilir.
- YÖK Tez Merkezi’ni yalnızca “örnek tez” bulmak için kullanmak. Asıl değeri, önceki tezlerin kaynakçasından alanınızdaki aktif dergileri ve yazarları keşfetmektir.
Kaynaklar bulundu, metin yarım kaldıysa
Tesify‘ı 9.000’den fazla öğrenci kullanıyor ve bu öğrenciler 15.000’den fazla bölümü onunla yapılandırdı; tezinizin metni ise %100 sizin tarafınızdan yazılır. Kaynakça biçimi için APA 7’ye göre kaynakça nasıl yazılır yazımıza, vaka incelemesi yönteminiz için mimarlık tezinde vaka incelemesi yazımıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
DergiPark ile TR Dizin arasındaki fark nedir?
DergiPark bir barındırma platformudur, TR Dizin ise bir indekstir. Bir dergi DergiPark’ta yayımlanabilir ama TR Dizin’in seçim kriterlerini henüz karşılamamış olabilir; tez kaynağı seçerken ikisini ayrı ayrı kontrol edin.
Mimarlık tezimde hangi dergileri kaynak gösterebilirim?
Alanınıza uygun kapsamı olan, tercihen TR Dizin’de taranan dergileri. Bu yazıda örnek olarak GRID (Çankaya Üniversitesi), İDEALKENT ve ICONARP (Konya Teknik Üniversitesi) ele alındı; kendi alt konunuza göre başka dergiler de bulabilirsiniz.
YÖK Tez Merkezi’nde bulduğum bir tezi doğrudan kaynak gösterebilir miyim?
Evet, tezler de akademik kaynaktır ve APA 7’de kendi künye biçimiyle gösterilir. Ancak asıl değerleri, kaynakçalarından alanınızdaki güncel dergi ve yazarları keşfetmenizdir.
TR Dizin’de taranmayan bir dergiden makale kullanabilir miyim?
Kullanabilirsiniz, ama bazı danışmanlar ve kılavuzlar kaynakların hakemli/taranan dergilerden seçilmesini ister. Danışmanınıza sorup kılavuzunuzun bu konuda bir kısıt koyup koymadığını öğrenin.
Uluslararası mimarlık dergilerine nasıl erişirim?
Üniversitenizin ULAKBİM EKUAL kapsamındaki erişimi üzerinden. Ayrıntılı erişim adımları sitemizdeki EKUAL yazısında anlatılıyor.
Bir derginin kapsamını nereden öğrenirim?
Derginin kendi sayfasında yer alan “Amaç ve Kapsam” (Aim & Scope) bölümünden. Bu bölüm, hangi alt disiplinlere öncelik verdiğini açıkça belirtir.
DergiPark’taki bütün dergiler açık erişimli mi?
Birçoğu açık erişimlidir, ama bu her dergi için ayrı ayrı teyit edilmesi gereken bir durumdur; derginin kendi sayfasında erişim ve telif politikası belirtilir.
Bir derginin hâlâ yayın yapıp yapmadığını nasıl anlarım?
DergiPark sayfasındaki son sayının tarihine ve sayfadaki duyurulara bakın; son sayı yıllar önceyse derginin başka bir siteye taşınıp taşınmadığını da kontrol edin. ICONARP örneğinde DergiPark arşivi 2014’te duruyor, ama dergi kendi sitesinde yayınını sürdürüyor.
YÖK Tez Merkezi’nde hiç sonuç bulamazsam ne yapmalıyım?
Anahtar kelimenizi genişletin veya eş anlamlılarını deneyin — çok yeni veya çok dar bir konu, henüz Türkçe literatürde işlenmemiş olabilir. Bu durumda uluslararası veritabanlarına (EKUAL üzerinden) ve doğrudan derginin kendi arama arayüzüne yönelmeniz gerekebilir.
İç mimarlık veya peyzaj mimarlığı için ayrı bir kaynak katmanı var mı?
Hayır, aynı üç katman (DergiPark, TR Dizin, YÖK Tez Merkezi) tüm alt disiplinler için geçerli. Fark, hangi dergilerin sizin alt disiplininize ağırlık verdiğidir — GRID örneğinde olduğu gibi bazı dergiler mimarlık, iç mimarlık, peyzaj mimarlığı ve kentsel tasarımı tek bir kapsam altında topluyor; derginin “Amaç ve Kapsam” sayfası sizin alt disiplininizi açıkça sayıyor mu diye kontrol edin.
Bir dergiyi TR Dizin’de bulamıyorsam DergiPark’taki varlığı yeterli mi?
Bu, enstitünüzün ve danışmanınızın beklentisine bağlı; ulusal düzeyde tek bir kural yok. Kılavuzunuzda kaynak niteliğine ilişkin bir madde olup olmadığına bakın ve emin değilseniz danışmanınızdan yazılı olarak teyit alın.