Tez özeti, YÖK’ün yürürlükteki yönergesine göre en fazla 250 kelime olmalı ve biri Türkçe olmak üzere iki dilde yazılmalıdır. Daha az bilinen ve daha çok hata yaptıran kural şudur: başlık ile özet, Tez Otomasyon Sistemi’nde taranabilir alanlara girer — bu yüzden içlerinde italik, tablo, şekil, grafik, kimyasal ya da matematiksel formül, simge, alt/üst simge, Yunan harfi ve standart dışı karakter bulunamaz.
Bu iki kural, özetinizi nasıl yazacağınızı büyük ölçüde belirler. Aşağıda önce kuralların kaynağını, sonra 250 kelimeyi nasıl bölüştüreceğinizi, en sonda da uyarlayabileceğiniz bir iskelet bulacaksınız.
Kurallar tam olarak nereden geliyor?
Kaynak, YÖK’ün Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge‘sidir. Dayanağı 2547 sayılı Kanun’un ek 40’ıncı maddesi ile Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’dir.
Özeti doğrudan ilgilendiren üç hüküm şunlardır:
- Özet iki dilde yazılır, biri Türkçe olmak üzere, ve 250 kelimeyi geçemez.
- Tezin adı ve özeti taranabilir alanlara girdiği için bu alanlarda italik, tablo, şekil, grafik, kimyasal ve matematiksel formül, simge, alt ve üst simge, Yunan harfleri ile standart olmayan karakterler kullanılamaz.
- Dizin terimleri alfabetik bir listeden seçilir; listede bulunmayan bir terim önerilecekse “Türkçesi=İngilizcesi” biçiminde yazılır.
Bir mevzuat hükmünü teze veya bir forma aktarmadan önce kendi kaynağından okumanın neden gerekli olduğunu kaynak ve mevzuat doğrulama rehberimizde anlatmıştık; yönergenin güncel metnini YÖK’ün kendi sitesinden kontrol etmeniz, buradaki özeti okumaktan her zaman daha güvenlidir.
“Taranabilir alan” ne demek ve neden önemli?
Çoğu öğrenci özeti tezinin ilk sayfası gibi düşünür. Sistem açısından ise özet, arama motorunun içine yazdığınız bir metin alanıdır. Ulusal Tez Merkezi’nde biri arama yaptığında, eşleşme büyük ölçüde bu alanlar üzerinden kurulur.
Bunun üç somut sonucu var:
- Biçimlendirme taşınmaz. Word’de italik yazdığınız tür adı veya kalınlaştırdığınız bir kavram, alana yapıştırıldığında ya düz metne dönüşür ya da bozuk karakter üretir. Anlamı italiğe yaslamışsanız o anlam kaybolur.
- Formül ve simgeler eşleşmeyi bozar. Bir denklemi veya Yunan harfini alana yapıştırmak, hem yönergeye aykırıdır hem de o kaydın aranabilirliğini düşürür. Katsayı adını simgeyle değil, kelimeyle yazın: “α” yerine “Cronbach alfa”, “χ²” yerine “ki-kare”.
- Özetiniz sizin yerinize konuşur. Sizin alanınızda çalışan biri, tezinizi büyük olasılıkla tam metni açmadan önce özet üzerinden eleyecektir. Bu eleme okumasının nasıl yapıldığını Ulusal Tez Merkezi arama rehberimizde anlattık — orada okuyucu tarafında durursunuz, burada yazar tarafında.
Pratik kural: özeti düz metin düzenleyicide yazın. Biçimlendirmesiz bir ortamda yazılan özet, alana yapıştırıldığında sürpriz üretmez. Word’de yazdıysanız, forma girmeden önce metni bir kez düz metne dönüştürüp gözden geçirin.
250 kelimeyi nasıl bölüştürmelisiniz?
250 kelime, sanıldığından dardır. Bir tez özetinin dört işi vardır ve bunlar eşit yer tutmaz:
| Bölüm | Yaklaşık pay | Ne yazılır |
|---|---|---|
| Amaç ve gerekçe | 40–50 kelime | Çalışmanın amacı ve neden gerekli olduğu. Alanın tamamını tanıtmaya kalkmayın. |
| Yöntem | 60–70 kelime | Araştırma deseni, katılımcı sayısı ve özellikleri, veri toplama aracı, analiz yöntemi. |
| Bulgular | 80–100 kelime | En önemli sonuçlar, mümkünse yönleriyle birlikte. Özetin en geniş bölümü burasıdır. |
| Sonuç ve öneri | 30–40 kelime | Bulguların ne anlama geldiği ve bir uygulama önerisi. |
En sık yapılan dengesizlik, amaç bölümünün şişmesidir. Öğrenciler giriş bölümünün ilk paragrafını özete taşır, 100 kelimeyi literatürü tanıtmaya harcar ve bulgulara sıra geldiğinde yer kalmaz. Oysa özeti okuyan kişi sizin bulgunuzu arıyor. Alan tanıtımı giriş bölümünün işidir.
Kelime sayısını gözünüzle tahmin etmeyin; yazdıktan sonra kelime sayacıyla ölçün ve 250’nin altında kalın. Sınırın hemen altına yapışmak da gerekmez — 220 kelimelik iyi bir özet, 249 kelimelik dolgulu bir özetten daha etkilidir.
Dizin terimlerini (anahtar kelimeler) nasıl seçersiniz?
Dizin terimleri, tezinizin veri tabanında hangi konu başlıkları altında görüneceğini belirler. Yönerge bunları alfabetik bir listeden seçmenizi ister; listede olmayan bir terim önerecekseniz “Türkçesi=İngilizcesi” biçimini kullanmanız gerekir.
Seçerken üç ölçüte bakın:
- Başlıkta geçmeyen kavramları tercih edin. Başlığınızda zaten olan bir kelimeyi dizin terimi yapmak eşleşme alanını genişletmez. Terimler başlığın kapsamadığı yerleri doldurmalıdır.
- Alanınızda gerçekten aranan terimleri seçin. Kendi ürettiğiniz özgün bir tamlama şık görünebilir, ama kimse onu aratmaz.
- İki dilde de düşünün. Terimin İngilizce karşılığını doğru vermek, tezinizin uluslararası aramalarda görünürlüğünü belirler.
Dikkat: bu iş, literatür ararken kurduğunuz arama terimi havuzuyla karıştırılmamalıdır. Orada başkalarının çalışmalarını bulmak için terim üretirsiniz; burada sizin çalışmanızın bulunmasını sağlarsınız. Arama tarafındaki terim havuzunu nasıl kuracağınızı literatür taraması rehberimizde ayrıca anlattık.
İki dilde yazma zorunluluğu ve çeviri tuzakları
Özet biri Türkçe olmak üzere iki dilde verilir; uygulamada ikincisi hemen her zaman İngilizcedir. İki metin birbirinin çevirisi olmalıdır, farklı iki özet değil. Aralarındaki uyumsuzluk, kataloglama aşamasında da savunmada da fark edilir.
Üç yaygın tuzak:
- Yöntem adlarının serbest çevirisi. Yerleşik terimlerin standart karşılıkları vardır; “karma yöntem” için mixed methods, “içerik analizi” için content analysis gibi. Kendi çevirinizi üretmek, tezinizin İngilizce aramalarda bulunmasını engeller.
- Sayı ve birim biçimi. Türkçe metinde ondalık ayırıcı virgüldür, İngilizce metinde noktadır. İki özette aynı değerin farklı yazılması gerekir; bunu kopyala-yapıştır yaparken atlamak kolaydır.
- Kelime sınırının iki dilde ayrı ayrı geçerli olması. İngilizce metin genellikle Türkçesinden kısa çıkar; ama uzadıysa onu da sınır içinde tutmanız gerekir.
Özete kesinlikle girmemesi gerekenler
| Girmemeli | Neden | Yerine |
|---|---|---|
| Kaynak göstermeleri (Yazar, yıl) | Özet kendi başına okunabilir olmalıdır; atıf tam metnin işidir. | Gerekiyorsa yaklaşımı adıyla anın, künyeyi vermeyin. |
| Tanımlanmamış kısaltmalar | Okuyucu tam metni açmadan anlamalıdır. | Kısaltmayı ilk geçtiği yerde açın; ya da hiç kullanmayın. |
| Tablo, şekil ve grafik | Taranabilir alan kuralına aykırıdır. | Bulguyu cümleyle anlatın. |
| Formül, simge, Yunan harfi | Aynı kural; ayrıca eşleşmeyi bozar. | Katsayıyı adıyla yazın: “Cronbach alfa”, “ki-kare”. |
| “…amaçlanmıştır, …hedeflenmiştir” dolgusu | Kelime yer, bilgi vermez. | Doğrudan eylem cümlesi: “Bu çalışmada … incelenmiştir.” |
| Gelecek zaman | Tez bitmiştir; öneride yazılan gelecek zaman burada yersizdir. | Geçmiş zaman kullanın. |
| Tezde olmayan bir bulgu | En ağır hatadır; özet ile bulgular bölümü çelişirse savunmada sorulur. | Yalnızca raporladığınız sonuçları yazın. |
Uyarlayabileceğiniz bir iskelet
Aşağıdaki yapı, dört bölümü sırayla ve sınır içinde kurar. Köşeli parantezleri kendi çalışmanızla doldurun:
“Bu araştırmanın amacı, [evren/bağlam] içinde [değişken A] ile [değişken B] arasındaki ilişkiyi incelemektir. Araştırma [desen: ilişkisel tarama / yarı deneysel / olgubilim] deseninde yürütülmüştür. Veriler, [yıl] yılında [şehir/kurum] bulunan [n] [katılımcı türü]’nden [ölçme aracı adı] ile toplanmıştır. Verilerin analizinde [analiz yöntemi] kullanılmıştır. Bulgular, [değişken A] ile [değişken B] arasında [yön: pozitif/negatif] yönde anlamlı bir ilişki bulunduğunu göstermektedir. Ayrıca [ikinci bulgu] saptanmıştır. Sonuçlar, [kısa yorum] biçiminde değerlendirilmiş ve [uygulama önerisi] önerilmiştir.”
Bu iskelet yaklaşık 90 kelimedir; kalan payı bulgularınızı somutlaştırmak için kullanın. Analiz yöntemini yazarken program adını da anmak isterseniz, hangi programın hangi sıklıkta anıldığını analiz programları ölçümü yazımızda bulabilirsiniz — ama özette program adı zorunlu değildir, yer darsa yöntem bölümüne bırakın.
Özeti ne zaman yazmalısınız?
Cevap: en son. Özet, tezin tamamının sıkıştırılmış hâlidir; bulgular kesinleşmeden yazılan bir özet, sonradan mutlaka değişir ve çoğu zaman değiştirilmeyi unutur.
Buna karşılık, tez sürecinin başında karşınıza çıkan bir başka metin daha var ve ikisi karıştırılıyor: Tez Veri Giriş Formu, yönergeye göre tez önerisi kabul edildiğinde doldurulmaya başlanır, savunmadan sonra değil. Savunma başarıyla tamamlandığında öğrenci bu girişi günceller. Yani sistemde bir kaydınız, siz özeti yazmadan çok önce oluşur; savunma sonrasında yapacağınız şey onu güncellemektir.
Pratik sonuç: özetin son hâlini savunmadan sonra, jürinin istediği düzeltmeler de metne işlendikten sonra yazın. Tez uzunluğu ve bölüm dengeleri konusunda ölçü arıyorsanız tez kaç sayfa olmalı yazımıza bakabilirsiniz.
Özeti yazmadan önce yapılacak son kontrol
Formu doldurmadan önce şu altı maddeyi tek tek işaretleyin:
- Kelime sayısı iki dilde de 250’nin altında mı?
- Metinde formül, simge, Yunan harfi, alt/üst simge veya standart dışı karakter kaldı mı?
- İtalik ya da kalın biçimlendirmeye yaslanan bir anlam var mı?
- Türkçe ve İngilizce metinler aynı şeyi mi söylüyor; sayılar ikisinde de doğru biçimde mi yazılmış?
- Dört bölüm de var mı — amaç, yöntem, bulgular, sonuç?
- Özette geçen her bulgu, bulgular bölümünde gerçekten var mı?
Dördüncü ve altıncı maddeler en çok atlanan ikilidir ve ikisi de sonradan düzeltilmesi zahmetli hatalardır. Kaynak künyelerini tezin gövdesinde nasıl yazacağınız ayrı bir konudur; APA 7 kaynakça rehberimiz o tarafı anlatıyor.
Bulgular elinizde, cümleler kurulmuyorsa
Özet yazmanın zorluğu bilgi eksikliği değildir; bütün bir tezi 250 kelimeye indirme işidir. Bu noktada tıkanırsanız Tesify ile tezinizi yazmaya başlayabilir, amaç ve bulgularınızı akademik dille toparlayan bir taslak üretip üzerinde kendiniz kısaltabilirsiniz. Neyin önemli olduğuna siz karar verirsiniz; metnin sorumluluğu size aittir.
Sık sorulan sorular
Tez özeti kaç kelime olmalı?
YÖK yönergesine göre en fazla 250 kelime. Bu sınır, biri Türkçe olmak üzere iki dildeki özetin her biri için geçerlidir. Enstitünüz daha dar bir sınır isteyebilir; kendi tez yazım kılavuzunuzu da kontrol edin.
Özette formül kullanabilir miyim?
Hayır. Başlık ve özet taranabilir alanlara girdiği için formül, simge, Yunan harfi, alt/üst simge ve standart dışı karakter kullanılamaz. Katsayıyı simgeyle değil adıyla yazın.
Özette kaynak gösterebilir miyim?
Kural olarak hayır. Özet kendi başına okunabilir olmalıdır ve atıf tam metnin işidir. Bir yaklaşıma gönderme yapmanız gerekiyorsa künye vermeden adıyla anın.
İngilizce özet zorunlu mu?
Yönerge özetin iki dilde yazılmasını ve birinin Türkçe olmasını ister. Uygulamada ikinci dil hemen her zaman İngilizcedir; kendi enstitünüzün kılavuzunda farklı bir düzenleme olup olmadığına bakın.
İki özet birebir aynı mı olmalı?
Birbirinin çevirisi olmalıdır. Aynı bulguları, aynı sayıları ve aynı sırayı taşımalıdır; serbest iki farklı metin yazmak hatadır.
Anahtar kelime kaç tane olmalı?
Yaygın uygulama dört ile altı arasındadır; enstitünüzün kılavuzu bir sayı belirtmiş olabilir. Sayıdan önemlisi, terimlerin başlıkta geçmeyen kavramları kapsamasıdır.
Dizin terimi listede yoksa ne yapmalıyım?
Yönerge, listede bulunmayan bir terim önerilecekse “Türkçesi=İngilizcesi” biçiminde yazılmasını ister. Bu biçimi bozmayın; sistem terimi bu kalıpla işler.
Özeti ne zaman yazmalıyım?
Tez tamamlandıktan ve jüri düzeltmeleri işlendikten sonra. Bulgular kesinleşmeden yazılan özet neredeyse her zaman eskiyor ve güncellenmesi unutuluyor.
Özet ile giriş bölümü aynı şey mi?
Hayır. Giriş alanı tanıtır ve çalışmayı konumlandırır; özet ise tezin tamamını, bulgular dâhil, sıkıştırır. Girişin ilk paragrafını özet olarak kullanmak en yaygın hatalardan biridir.
Özette tablo verebilir miyim?
Hayır. Tablo, şekil ve grafik taranabilir alanlara giremez. Bulguyu cümleyle anlatmanız gerekir.
Kelime sınırını aşarsam ne olur?
Form aşamasında düzeltmeniz istenebilir ve enstitünüz teslim sürecinde geri gönderebilir. Sınırı baştan gözetmek, sonradan kısaltmaktan kolaydır.
Özetimi sonradan değiştirebilir miyim?
Sistemdeki kayıt savunma sonrasında güncellenir; sonraki değişiklikler için enstitünüzle iletişime geçmeniz gerekir. Bu yüzden son hâlini gönderdiğinizden emin olun.
Türkçe özet mi önce yazılmalı?
Fark etmez, ama biriyle başlayıp diğerini ondan çevirmek iki metnin uyumlu kalmasını sağlar. İki metni bağımsız yazmak, aralarında sessiz farklar bırakır.