Jüri üyeleri tezinizi ilk okuyuşta baştan sona okumaz. Bölüm başlıklarına, bölümlerin ilk paragrafına, son paragrafına ve paragraf başlarına bakarlar. Geçiş cümlesi tam olarak bu üç yerde durur ve tek bir iş yapar: okuyucuya nerede olduğunu, oraya nasıl geldiğini ve bundan sonra ne geleceğini söyler. Bu cümleler yoksa metin, içeriği iyi olsa bile dağınık okunur.
Aşağıda bölüm açılışının üç hamlesi, kapanışın iki hamlesi, işleve göre düzenlenmiş bir bağlaç envanteri, beş bölüm için doldurulabilir şablonlar ve bitmiş bir bölümü on dakikada denetleyen bir test var. Her adımda doğrudan uyarlayabileceğiniz kalıp cümleler veriliyor.
Geçişin durduğu üç yer
Türkçe tezlerde geçiş sorunu genellikle bağlaç eksikliği değildir; bağlaçlar fazlasıyla vardır. Sorun, metnin kendi yapısı hakkında hiç konuşmamasıdır. Bir bölüm alt başlıkla başlar, doğrudan içeriğe girer ve son paragrafın ardından yeni bir bölüm başlığıyla kesilir. Okuyucu her seferinde kendi konumunu yeniden hesaplamak zorunda kalır.
| Yer | Ne yapar | Uzunluk | Atlanırsa ne olur |
|---|---|---|---|
| Bölüm açılışı | Önceki bölümle bağ kurar, bölümün işini ve sırasını duyurur | 3-5 cümle | Bölüm havada başlar |
| Bölüm kapanışı | Bölümün ne gösterdiğini toplar, sonraki bölümü gerekçelendirir | 2-4 cümle | Bölümler arasında neden ilişkisi görünmez |
| Paragraf başı | Paragrafın iddiasını verir | 1 cümle | Paragraf üçüncü cümlede anlaşılır |
| Alt başlık geçişi | Bir önceki alt başlıkla bağ kurar | 1 cümle | Alt başlıklar liste gibi okunur |
Bu dördünden ilk ikisi zorunludur. Paragraf başı cümlesi ayrı bir zanaattır ve danışman notlarının büyük bölümünü kapatır; onu dil ve anlatım rehberimizde ele almıştık. Bu yazı bölüm ölçeğine odaklanıyor.
1. Bölüm açılışını üç hamleyle kurun
Bir bölüm açılışı üç şeyi söyler ve bu sırayla söyler:
- Geriye bakış. Önceki bölümün nerede bittiğini bir cümlede hatırlatın.
- Bu bölümün işi. Bu bölümün hangi soruyu hangi araçla ele aldığını söyleyin.
- Yol haritası. Alt başlıkların sırasını tek cümlede anın.
Kalıp: “Önceki bölümde, [X] ile [Y] arasındaki ilişkiye dair alanyazının [şu noktada] ayrıştığı gösterilmişti. Bu bölümde, bu ayrışmanın [hangi veriyle] sınanabileceği ortaya konmaktadır. Bölüm; araştırma modeli, çalışma grubu, veri toplama araçları ve analiz yaklaşımı olmak üzere dört alt başlıktan oluşmaktadır.”
Üç hamlenin de yeri var: birincisi kopukluğu, ikincisi amaçsızlığı, üçüncüsü kaybolmayı önler. Uzun bölümlerde üçüncü hamle en çok işe yarayandır.
Dikkat edilecek tek şey tekrar riskidir. Giriş bölümündeki yol haritası tezin tamamını tanıtır ve bir kez yazılır. Bölüm açılışı yalnızca kendi bölümünü tanıtır. Aynı cümleleri iki yerde görmek jürinin ilk işaretlediği kusurlardandır.
2. Bölüm kapanışını iki hamleyle kurun
Kapanış, bölümü özetlemez; bölümün sonucunu söyler ve bir sonraki bölümü gerekli kılar.
- Toplama. Bu bölümün ne gösterdiğini tek cümlede yazın. Sayıları ve tabloları tekrar etmeyin.
- Köprü. Bu sonucun neden bir sonraki bölümü gerektirdiğini yazın.
Kalıp: “Buraya kadar, [bulgu] ile [bulgu] arasındaki farkın [değişkene] göre değiştiği gösterilmiştir. Ancak bu fark, tek başına [neyin] nedeni olduğunu söylemez. İzleyen bölümde bu fark, alanyazındaki [şu iki açıklamayla] karşılaştırılarak tartışılmaktadır.”
Köprü cümlesinin en sık yapılan hatası, bir sonraki bölümü yalnızca duyurmasıdır: “İzleyen bölümde tartışma yer almaktadır.” Bu cümle içindekiler tablosunda zaten yazılıdır. Köprü, sonraki bölümü gerekçelendirmelidir.
3. Alt başlıklar arasında tek cümle yeter
Ana bölüm açılış ve kapanışı zorunludur; alt başlıklar için tek bir bağ cümlesi yeterlidir. Çoğu zaman alt başlığın kendi ilk cümlesi bu işi görebilir:
“Yukarıda tanımlanan çalışma grubundan veri toplamak için üç araç kullanılmıştır.”
Cümle iki iş birden yapıyor: önceki alt başlığa bağlanıyor ve yeni alt başlığın konusunu veriyor. Her alt başlığa ayrı bir geçiş paragrafı yazmak, yöntem bölümünü gereksiz yere iki katına çıkarır. Alt başlıkların doğru sırası ve içerikleri için yöntem bölümü rehberimize bakabilirsiniz.
4. Bağlacı işleviyle birlikte seçin
Bağlaç listeleri ezberlenerek işe yaramaz, çünkü sorun kelime bulmak değil doğru ilişkiyi kurmaktır. Aşağıdaki envanter kelimelere göre değil, kurdukları mantıksal ilişkiye göre düzenlenmiştir.
| İlişki | Türkçe karşılıklar | Ne zaman meşru |
|---|---|---|
| Ekleme | ayrıca, bunun yanı sıra, benzer biçimde | İkinci kanıt aynı yöne işaret ediyorsa |
| Karşıtlık | buna karşın, bununla birlikte, öte yandan | İki bulgu gerçekten ters yönde ise |
| Sonuç | dolayısıyla, bu nedenle, bu doğrultuda | İkinci cümle birincisinden çıkıyorsa |
| Sınırlandırma | ancak, ne var ki, şu kadar ki | İddianın kapsamı daraltılıyorsa |
| Örnekleme | söz gelimi, örneğin, nitekim | Sonrasında gerçekten bir örnek geliyorsa |
| Yeniden ifade | başka bir deyişle, yani | Aynı şeyi daha açık söylüyorsanız |
| Sıralama | ilk olarak, ikinci olarak, son olarak | Gerçekten sayılabilir bir dizi varsa |
| Koşul | bu koşulla, şu durumda, ancak … ise | İddia bir koşula bağlıysa |
Buradaki asıl risk yazım değil muhakemedir. “Örneklem küçüktür, ancak bulgular genellenebilir” cümlesi karşıtlık bağlacı kullanır ama aslında bir sınırlandırma anlatması gerekir; doğru kurulumu “Örneklem küçük olduğu için bulgular genellenemez” olur. Bağlacın kurduğu ilişki, verinizin izin verdiği ilişkiyle aynı olmak zorundadır. Bu tür cümleler savunmada en çok soru getirenlerdendir; savunma soru bankamızda aynı örüntüyü göreceksiniz.
5. Türkçeye özgü iki geçiş tuzağı
Geçiş cümleleri, Türkçenin cümle yapısı yüzünden iki kusura özellikle açıktır.
Ortaç zinciriyle uzayan köprü. Bir köprü cümlesi hem önceki bölümü özetlemeye hem sonraki bölümü duyurmaya çalıştığında, “-dığı” ve “-ması” ekleriyle kolayca kırk kelimeye çıkar ve yüklem sona düştüğü için okuyucu köprünün nereye gittiğini ancak son kelimede öğrenir. Çözüm basittir: köprüyü iki cümleye bölün. Birinci cümle geriye bakar, ikinci cümle ileriye bakar. Tek cümlede iki yöne birden bakan bir köprü neredeyse her zaman uzundur.
Bölümleri “ve” ile bağlamak. “Bulgular sunulmuş ve tartışılmıştır” cümlesi, iki ayrı bölümü tek bir işlem gibi gösterir. Oysa bulgular ile tartışma tam olarak birbirinden ayrılması gereken iki iştir; bunları bağlayan sözcük “ve” değil, bir gerekçe ilişkisi olmalıdır. Bir geçiş cümlesinde iki bölümü “ve” ile andıysanız, o cümle köprü değil listedir.
6. Metnin kendisinden söz eden cümleleri geniş zamanda kurun
Geçiş cümleleri, tezin içeriğinden değil tezin kendisinden söz eder. Türkçe akademik yazımda bu cümleler geniş zamanda kurulur:
- “Bu bölümde … ele alınmaktadır.”
- “İzleyen bölümde … tartışılmaktadır.”
- “Bölüm, … ile sonlanmaktadır.”
Geçmişte kalan bir işlemi anıyorsanız geçmiş zaman kullanılır: “Önceki bölümde … ortaya konmuştu.” Gelecek zaman (“ele alınacaktır”) tez önerisi metninden aktarılmış bir cümlenin kalıntısı olabilir; öneriden teze geçerken en sık gözden kaçan yer geçiş cümleleridir. Tez önerisi rehberimizde bu aktarımın hangi noktalarda yapıldığı anlatılıyor.
7. Bölüm bazında farklılaşan köprüler
Her bölümün köprüsü aynı işi yapmaz.
Girişten alanyazına. Köprü, araştırma sorusunun neden alanyazına bakılmadan yanıtlanamayacağını söyler. Giriş bölümü sorunu koyar; alanyazın bölümü sorunun daha önce nasıl ele alındığını gösterir.
Alanyazından yönteme. Köprü bir boşluk göstermelidir. Alanyazın bölümünün kapanışı, sizin yönteminizin neden gerekli olduğunu söyleyen cümledir; bunu yapmıyorsa yöntem bölümü keyfi görünür. Alanyazını boşluk gösterecek biçimde kurmanın yolu literatür taraması rehberimizde anlatılıyor.
Yöntemden bulgulara. Köprü, hangi analizin hangi soruya karşılık geldiğini duyurur. Bulgular bölümünün açılışında araştırma sorularının sırasını anmak, jürinin en çok takdir ettiği tek cümledir. Hipotezlerle bulguları eşleştirmenin ayrıntısı tez hipotezi rehberimizde.
Bulgulardan tartışmaya. Köprü, sayıdan anlama geçişi ilan eder. Bulgular bölümü yorum yapmaz; tartışma bölümü ise yorumdan başka bir şey yapmaz. Bu sınırın cümlesi yazılmazsa iki bölüm birbirine karışır. Alan bazlı bir örnek için psikoloji tezinde tartışma bölümü yazısına bakın.
Tartışmadan sonuca. Köprü, yorumun bittiğini ve artık yalnızca yanıtın verileceğini söyler. Sonuç bölümünde yeni tartışma açılmaz.
8. Doldurulabilir açılış şablonları
Aşağıdaki beş şablon, köşeli parantezleri kendi tezinizin sözcükleriyle değiştirdiğinizde doğrudan kullanılabilir.
- Alanyazın: “Giriş bölümünde [araştırma sorusu] ortaya konmuştu. Bu bölümde, söz konusu soruya ilişkin alanyazın [şu üç eksende] incelenmekte ve [hangi noktada] bir boşluk bulunduğu gösterilmektedir.”
- Yöntem: “Önceki bölümde belirlenen boşluk, [hangi türden] bir veriyle doldurulabilir. Bu bölümde araştırmanın modeli, çalışma grubu, veri toplama araçları ve analiz yaklaşımı sırasıyla açıklanmaktadır.”
- Bulgular: “Bu bölümde, [kaç] araştırma sorusuna ilişkin bulgular soruların sırasıyla sunulmaktadır. Yorum yapılmamakta, bulguların alanyazınla ilişkisi izleyen bölüme bırakılmaktadır.”
- Tartışma: “Bulgular bölümünde [özet bulgu] gösterilmiştir. Bu bölümde bu bulgu, alanyazındaki [şu iki] açıklamayla karşılaştırılmakta ve uyumsuz çıkan [şu bulgu] ayrıca ele alınmaktadır.”
- Sonuç: “Buraya kadar yapılan tartışma, araştırma sorusunun yanıtını [şu yönde] daraltmıştır. Bu bölümde yanıt açıkça verilmekte, çalışmanın sınırlılıkları ve izleyen çalışmalara ilişkin öneriler sıralanmaktadır.”
9. İskelet testi: on dakikada denetleyin
Bitmiş bir bölümü denetlemenin en hızlı yolu, bölümü okumamaktır.
- Bölümün yalnızca ilk paragrafını ve son paragrafını okuyun.
- Ardından bölümdeki her paragrafın yalnızca ilk cümlesini arka arkaya okuyun.
- Bu okumadan bölümün özeti çıkıyorsa iskelet sağlamdır.
- Çıkmıyorsa sorun paragrafların içeriğinde değildir; açılış, kapanış ve paragraf başı cümlelerindedir.
Test, kelime işlemcide beş dakikada yapılır ve düzeltmesi genellikle yeni cümle yazmak değil, var olan bir cümleyi paragrafın başına taşımaktır. Aynı testi tez özetinize de uygulayabilirsiniz; özetin kendisi zaten tezin en sıkıştırılmış iskeletidir ve kuralları tez özeti rehberimizde.
Sık yapılan dört hata
- İçi boş açılış. “Bu bölümde konuya değinilecektir.” Hiçbir bilgi taşımaz. Kalıbın içine bölümün gerçekten yaptığı işi yazın.
- Kapanışın bulgular bölümüne dönüşmesi. Kapanışta sayı ve tablo tekrarlanırsa bölüm iki kez bitmiş olur.
- Yalnızca duyuran köprü. Sonraki bölümü anmak yetmez; neden gerektiğini söylemek gerekir.
- Giriş bölümünün kopyalanması. Yol haritası cümleleri bölüm açılışlarına yapıştırıldığında tezde aynı paragraf beş kez görünür.
Bölümleri sırayla değil, bittikçe bağlayın
Bir bölümün açılışını, o bölümü yazmayı bitirdikten hemen sonra yazın. Taslak aşamasında yazılan açılışlar bölümün planlanan işini anlatır; bölüm bittiğinde yaptığı iş neredeyse her zaman biraz farklıdır ve açılış yanlış kalır.
Bölümlerin sırasını ve aralarındaki bağı gözünüzün önünde tutarak yazmak istiyorsanız tezinizi Tesify ile bölüm bölüm kurabilirsiniz: içindekiler açık dururken bölüm açılış ve kapanışlarını yerine yazar, her öneriyi tek tek kabul ya da reddedersiniz. Metnin yazarı ve sorumlusu sizsiniz.
Sık sorulan sorular
Tezde geçiş cümlesi ne işe yarar?
Okuyucuya nerede olduğunu, oraya nasıl geldiğini ve bundan sonra ne geleceğini söyler. Jüri tezi baştan sona okumaz; bölüm başlarını, bölüm sonlarını ve paragraf başlarını okur. Bu üç yer boşsa metin dağınık görünür, içerik iyi olsa bile.
Bölüm açılışı kaç cümle olmalı?
Üç ila beş cümle yeterlidir. Üç hamleyi taşıması gerekir: önceki bölümün nerede bittiği, bu bölümün ne yapacağı ve bölümün alt başlıklarının sırası. Daha uzunu giriş bölümünü tekrar etmeye başlar.
Her alt başlığa da geçiş cümlesi gerekir mi?
Hayır. Ana bölümlerin açılış ve kapanışı zorunludur; alt başlıklarda tek cümlelik bir bağ yeterlidir, çoğu zaman alt başlığın ilk cümlesi bu işi kendiliğinden görür. Her alt başlığa ayrı bir paragraf yazmak metni şişirir.
Bu bölümde kalıbını kullanmak klişe mi?
Değil. Akademik metinde beklenen bir kalıptır ve jüri onu arar. Klişe olan, kalıbı içi boş kullanmaktır: bu bölümde konuya değinilecektir gibi bir cümle hiçbir bilgi vermez. Kalıbın içine bölümün gerçekten yaptığı işi yazın.
Geçiş cümlelerinde hangi zaman kipi kullanılır?
Metnin kendisini anlatan cümleler geniş zamanda kurulur: bu bölümde ele alınmaktadır, izleyen bölümde tartışılmaktadır. Geçmişte kalan bir işlemi anlatıyorsanız geçmiş zaman kullanılır: önceki bölümde ortaya konmuştu. Bölüm içi kip düzeni ayrı bir konudur.
Bağlaç listesi ezberlemek işe yarar mı?
Yalnız başına yaramaz. Bağlacı işleviyle birlikte öğrenmek gerekir: ayrıca ekler, buna karşın karşıtlık kurar, dolayısıyla sonuç çıkarır, ancak sınırlandırır. Yanlış işlevli bir bağlaç yazım hatası değil, muhakeme hatasıdır ve savunmada sorulur.
İskelet testi nedir ve nasıl yapılır?
Bölümün yalnızca ilk ve son cümlelerini arka arkaya okumaktır. Bu cümleler tek başına bölümün özetini veriyorsa iskelet sağlamdır. Vermiyorsa sorun paragraf içeriğinde değil, açılış ve kapanış cümlelerindedir.
Bölüm kapanışında bulguları tekrar yazmak gerekir mi?
Bulguyu değil, bulgunun sonucunu yazın. Kapanış iki hamle taşır: bölümün ne gösterdiğini tek cümlede toplamak ve bir sonraki bölümün neden gerektiğini söylemek. Sayı ve tabloları tekrar etmek kapanışı ikinci bir bulgular bölümüne çevirir.
Bölümün geri kalanı şu şekilde düzenlenmiştir kalıbı Türkçede kullanılır mı?
Kullanılır ve özellikle uzun bölümlerde işe yarar. Türkçe tezlerde daha yaygın karşılığı, bölümün alt başlıklarını sırasıyla anan tek bir cümledir. Enstitünüzün yazım kılavuzu bir tercih dayatmıyorsa ikisi de kabul edilir.
Giriş bölümündeki yol haritası ile bölüm açılışları çakışır mı?
Çakışmamalıdır. Giriş bölümündeki yol haritası tezin tamamını tanıtır ve bir kez yazılır; bölüm açılışı yalnızca o bölümü tanıtır. Aynı cümleleri iki yerde kullanırsanız jüri bunu tekrar olarak işaretler.
Geçiş cümleleri kelime sayısını şişirir mi?
Bölüm başına yaklaşık yüz kelime eklerler; beş bölümlük bir tezde bu bin kelimenin altındadır. Buna karşılık okunabilirliği en çok artıran müdahaledir. Şişme, geçişlerin kendisinden değil, giriş bölümünü tekrar eden açılışlardan gelir.
Köprü cümlesi neden uzuyor?
Çünkü tek cümlede hem geriye hem ileriye bakmaya çalışıyorsunuz. Türkçede bu, ortaç ekleriyle uzayan ve yüklemi sona düşen bir cümle üretir. Köprüyü ikiye bölün: bir cümle geriye baksın, bir cümle ileriye.
Bu işi en son mu yapmalıyım?
Bölüm bittikçe yapın. Bölümün açılışını, bölümü yazmayı bitirdikten hemen sonra yazmak en doğrusudur, çünkü ancak o zaman bölümün gerçekten ne yaptığını bilirsiniz. Taslak aşamasında yazılan açılışlar neredeyse her zaman yanlış çıkar.