Tezde “İlgili Araştırmalar” Bölümü Nasıl Yazılır? Yurt İçi ve Yurt Dışı Çalışmalarla Eğitimde Yapay Zekâ Örneği (2026)

“İlgili araştırmalar” başlığı, tez yazan hemen herkesin bir noktada takıldığı yerdir: Literatür taramasını yaptınız, elinizde yirmi makale var, ama bunları “Şu yazar şunu bulmuş, bu yazar bunu bulmuş” diye art arda dizmek sizi de tatmin etmiyor. Bu yazı, o bölümü kuramsal çerçeveden ayırıp adım adım nasıl kuracağınızı gösteriyor. Örnek konu olarak eğitimde yapay zekâ seçildi; çünkü hem yurt içinde hem yurt dışında hızla büyüyen bir yazını var ve “yurt içi/yurt dışı” ayrımını somut göstermeye elverişli.

Önemli bir ön not: bölümün adı, yeri ve yurt içi/yurt dışı ayrımının zorunlu olup olmadığı enstitüden enstitüye ve danışmandan danışmana değişir. Bazı tezlerde bu bölüm “Literatür” ya da “Kuramsal çerçeve ve ilgili araştırmalar” başlığı altında yer alır; bazılarında hiç ayrı bir başlık yoktur. Kendi enstitünüzün yazım kılavuzuna ve danışmanınızın önceki tezlerine bakmadan başlık düzenini kesinleştirmeyin. Literatür taramasının kendisini nasıl yürüteceğinizi ise literatür taraması rehberinde bulabilirsiniz; burada taramanın sonucunu metne dökmeye odaklanıyoruz.

İlgili araştırmalar bölümü tam olarak ne işe yarar?

İlgili araştırmalar bölümü, sizin sorunuza en yakın daha önce yapılmış çalışmaları özetleyip onların sonuçlarını sizin araştırmanızın gerekçesine bağlayan bölümdür. Kuramsal çerçeve “hangi kavramlarla ve kuramlarla düşüneceğim” sorusuna yanıt verir; ilgili araştırmalar ise “bu kavramlarla bugüne kadar ne bulunmuş, nerede boşluk kalmış” sorusuna yanıt verir. İkisinin sınırı için kuramsal çerçeve yazısındaki ayrıma bakabilirsiniz.

Bölümün üç görevi vardır. Birincisi, konunuzun daha önce nasıl çalışıldığını göstermek. İkincisi, çalışmalar arasındaki tutarlılıkları ve çelişkileri görünür kılmak. Üçüncüsü ve en önemlisi, bu birikimden sizin araştırma sorunuza giden mantıksal köprüyü kurmak. Bölümün sonunda okur, “bu tez neden yapılmış” sorusunun yanıtını artık tahmin edebiliyor olmalıdır.

Yurt içi ve yurt dışı ayrımı neden bu kadar yaygın, ne zaman gereksiz olur?

Türkçe tezlerde ilgili araştırmaların “yurt içinde yapılan araştırmalar” ve “yurt dışında yapılan araştırmalar” diye iki alt başlığa ayrıldığı örnekler sık görülür. Ayrımın pratik bir gerekçesi vardır: Yerel bağlam (müfredat, mevzuat, öğretmen yetiştirme sistemi, ölçek uyarlamaları) ülkeden ülkeye değiştiği için aynı konuda yurt içi ve yurt dışı bulgular farklı okunmak zorunda kalabilir.

Ancak ayrım bir zorunluluk değil, bir sunum tercihidir. Konunuz zaten yerel bir bağlama aitse (örneğin Türkiye’deki bir öğretmen yetiştirme programı) bu ayrım işinize yarar. Konunuz küresel bir olguyu ölçüyorsa (örneğin bir algoritmanın başarısı) ülke ayrımı yapay kalır; bu durumda temaya göre gruplamak daha doğru olur. Hangisini seçeceğinize danışmanınızla karar verin ve kararı bölümün ilk paragrafında bir cümleyle açıklayın.

Adım 1: Taramanın çıktısını bir çalışma matrisine dökün

Metne geçmeden önce her çalışma için aynı beş sütunu doldurun: yazar ve yıl, örneklem ve bağlam, yöntem, ana bulgu, sizin sorunuzla ilişkisi. Bu tablo yazılı bölümün iskeletidir; eksik bir hücre, o çalışmayı henüz okumadığınızın işaretidir.

Eğitimde yapay zekâ örneğinde matris şöyle başlayabilir. Matristeki ilk satır, yurt dışından bir derleme çalışmasıdır: Zawacki-Richter, Marín, Bond ve Gouverneur (2019), 2007-2018 arasında yükseköğretimde yapay zekâ uygulamalarını inceleyen sistematik bir derleme yapmış; ilk taramada 2.656 yayın saptayıp 146 makaleyi analiz etmiştir. Yazarlar, yazının büyük bölümünün bilgisayar bilimleri ve STEM alanlarından geldiğini, niceliksel yöntemlerin ağır bastığını ve pedagojik kuramla bağın zayıf kaldığını belirtir. İkinci satır yurt içinden bir derleme olabilir: Çakıcı ve Alanyüz Öz (2026), Journal of Technology Applications in Education dergisinde “Eğitimde Yapay Zeka Üzerine Türkiye Merkezli Çalışmalar: Sistematik Bir Derleme” başlığıyla Türkiye merkezli çalışmaları ele almıştır. Üçüncü satır, Uyak’ın (2023) okul öncesi kurumlarında yönetici ve öğretmen görüşlerini konu alan çalışması gibi bir alan çalışması olabilir.

Bu üç kaynağın künyesini kendi taramanızda yeniden açıp okuyarak kullanın; bu yazıdaki özetler yalnızca bir kalıbı göstermek içindir ve kaynakçaya girecek bilgiyi sizin doğrulamanız gerekir.

Adım 2: Çalışmaları tarihe göre değil, soruya göre gruplayın

En sık yapılan hata, çalışmaları kronolojik sıraya dizip her birini ayrı paragraf yapmaktır. Okur bu durumda bir araştırma tarihçesi okur, bir argüman değil. Bunun yerine bölümü sizin tezinizin alt sorularına paralel alt başlıklara bölün.

Eğitimde yapay zekâ tezi için olası gruplar şunlardır: yapay zekânın öğrenme çıktılarına etkisi, öğretmen ve yönetici görüşleri, ölçme-değerlendirmede kullanımı, etik ve veri gizliliği tartışmaları. Her grubun içinde önce yurt dışı, sonra yurt içi çalışmaları ele alırsanız hem tema hem ülke ayrımını aynı anda korumuş olursunuz. Zawacki-Richter ve arkadaşlarının belirlediği dört uygulama alanını (profilleme ve tahmin, ölçme ve değerlendirme, uyarlanabilir sistemler, akıllı öğretim sistemleri) kendi alt başlıklarınız için başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz; ama bu bir kopya değil, bir ilham olmalıdır ve kendi gruplarınızı gerekçelendirmeniz gerekir.

Tesify‘ı 9.000’den fazla öğrenci kullandı ve 15.000’den fazla bölüm yazdı; Tesify tezinizi yapılandırmanıza yardım eder, metnin %100’ü ise sizin tarafınızdan yazılır.

Adım 3: Her çalışmayı üç cümlelik formülle özetleyin

Her çalışma için üç cümle yeterlidir: kim, kimle ve nasıl; ne buldu; bu bulgu sizin sorunuz için ne anlama geliyor. Üçüncü cümle çoğu öğrencinin atladığı cümledir ve bölümü “özet dizisi” olmaktan çıkarıp argümana çeviren de odur.

1. Yöntem cümlesi: “Uyak (2023), okul öncesi kurumlarındaki yönetici ve öğretmenlerin yapay zekâ uygulamalarına ilişkin görüşlerini incelemiştir.”
2. Bulgu cümlesi: Burada yalnızca kaynağı okuyarak doğruladığınız bulguyu yazın. Bulguyu açıp okumadığınız bir çalışmayı özetlemeyin; başlığa ya da özetin ilk cümlesine bakarak bulgu uydurmak, jürinin en kolay yakaladığı kusurdur.
3. Bağlama cümlesi: “Bu çalışma görüş düzeyinde kalmakta, öğrenme çıktısını ölçmemektedir; bu nedenle bu tezde başarı puanı ayrıca ele alınacaktır.”

Kaynak aktarırken kullanacağınız fiillerin duruş farkı için aktarma fiilleri yazısına, metin içi atıfın biçimi için APA 7 metin içi atıf rehberine göz atın.

Adım 4: Çalışmalar arasındaki çelişkiyi ve ortak noktayı yazın

İyi bir ilgili araştırmalar bölümünde her alt başlığın sonunda sentez paragrafı bulunur. Sentez paragrafı yeni kaynak eklemez; önceki paragraflardaki çalışmaları birbirine karşı konumlandırır: “Yurt dışı çalışmalar ağırlıkla nicel desenlerle öğrenme çıktısını ölçerken, yurt içi çalışmalar ağırlıkla görüş toplamıştır.” Böyle bir cümle, ancak çalışma matrisinizi gerçekten doldurduysanız ve sayımı yaptıysanız yazılabilir. Sayım yapmadıysanız “ağırlıkla” sözcüğünü kullanmayın.

Sentezin iki işlevi vardır: ortak bulguyu görünür kılmak ve çelişkinin olası nedenini (örneklem, ölçek, bağlam farkı) tartışmak. İkisini de yapmak, bölümü betimlemeden eleştiriye taşır.

Adım 5: Bölümü araştırma boşluğuna bağlayarak kapatın

Bölümün son paragrafı, taradığınız çalışmaların ortak sınırını bir cümleyle söylemeli ve sizin sorunuzun bu sınırı nasıl aştığını göstermelidir. Örnek: “Taranan çalışmalarda öğrenme çıktısının ölçüldüğü örnekler sınırlıyken, bu araştırma lisans düzeyinde ders başarısını ve öğrenci görüşünü birlikte ele alacaktır.” Bu cümle, sorun cümlenizin ve araştırma sorularınızın doğrudan dayanağıdır; boşluğu bir paragrafa sığdırmak, onu önce matriste görmenizi gerektirir.

Çalışma matrisi nasıl görünür? Kurgusal bir şablon

Aşağıdaki tablo, matrisin sütunlarını göstermek için hazırlanmış boş bir kalıptır. Satırları kendi taramanızdan, kaynağı açıp okuyarak doldurun.

Tablodaki üçüncü sütun, çalışmaları sentezlerken en çok kullanacağınız sütundur: Aynı yöntemle yapılmış çalışmaları birlikte, farklı yöntemle yapılmış çalışmaları karşılaştırarak ele almak, “bulgular neden farklı çıkmış” sorusunun ilk yanıtını verir. Örneklem sütunu ise genellemenin sınırını çizer; bir çalışma yalnızca belirli bir kademede yapılmışsa sonucu tüm kademelere yaymayın.

Bu matris, tez boyunca yeniden kullanacağınız bir araçtır. Tartışma bölümünde bulgularınızı literatürle konuştururken aynı satırlara döneceksiniz; matriste açıkça tuttuğunuz “sizin sorunuzla ilişkisi” sütunu, tartışmanın da ilk taslağını oluşturur.

Yabancı dildeki çalışmaları Türkçe metinde nasıl aktarırsınız?

Yurt dışı çalışmaları aktarırken üç pratik kural işinizi kolaylaştırır. Birincisi, bulguyu kendi cümlelerinizle Türkçeye aktarın ve atfı özgün kaynağa verin; makalenin kendi cümlesini çevirip tırnaksız kullanmak, intihal sayılabilecek bir yoldur. İkincisi, terimleri tutarlı çevirin: İlk geçtiği yerde Türkçe karşılığın yanına özgün terimi parantez içinde yazın, sonra yalnızca Türkçe karşılığı kullanın. Üçüncüsü, çalışmanın bağlamını gözden kaçırmayın: Yurt dışında yapılmış bir bulgu, kendi eğitim sisteminizin koşullarında aynı sonucu vermeyebilir; bu kaydı bir cümleyle düşmek, çalışmanın sizin bağlamınıza ne kadar aktarılabilir olduğunu gösterir.

Derleme (review) çalışmalarını ve tek tek yapılmış araştırmaları aynı ağırlıkla ele almayın. Derlemeler, alanın genel görünümünü verdiği için bölümün açılışında ya da alt başlıkların girişinde yer alabilir; tek tek araştırmalar ise alt başlığın gövdesinde, sizin sorunuza en yakın örnekler olarak ayrıntılandırılır. Zawacki-Richter ve arkadaşlarının derlemesi gibi bir çalışmayı, yalnızca “alanın haritası” olarak kullanıp, doğrudan bulgularını kendi sorunuzun kanıtı gibi sunmak da yanlış olur: Derleme, o güne kadarki çalışmaları özetler; sizin sorunuzu yanıtlamaz.

Kaç çalışma, ne kadar eski? Sayı kuralı var mı?

Ulusal düzeyde bir sayı ya da yıl kuralı yoktur; bazı enstitü kılavuzları ve danışmanlar bir ölçüt isteyebilir, bunu onlardan öğrenin. Pratik ölçüt şudur: Bölüm, sorunuzun her alt sorusu için en az birkaç doğrudan ilişkili çalışmayı içermeli, kuramsal temel eserler dışında kaynaklarınız güncel olmalıdır. Hızlı değişen bir alanda (yapay zekâ gibi) eski bir çalışma kronolojik arka plan için yararlıdır; ama “güncel durum” iddiası eski kaynakla kurulamaz.

Yurt dışı kaynaklarda dergi kalitesini, yurt içinde ise dergilerin hangi dizinlerde tarandığını kendi başınıza kontrol edin. Aynı konuda daha önce yazılmış tezlerin ilgili araştırmalar bölümlerine bakmak da, kendi bölümünüzün hangi çalışmaları kapsaması gerektiği konusunda fikir verir.

Sık yapılan beş hata

• Çalışmaları tek tek sıralamak: Her paragraf bir yazarla başlıyorsa bölüm özet listesine dönmüştür.
• Özetten bulgu üretmek: Makalenin tamamını okumadan bulgu yazmak, yanlış aktarımın en sık nedenidir.
• Yurt içi çalışmaları atlamak: Jüri üyeleri kendi ülkelerindeki yazını bilir; yalnızca yurt dışı kaynak kullanmak eksik görünür.
• Sentezsiz bitirmek: Son paragraf boşluğu söylemiyorsa bölüm amacına ulaşmamıştır.
• Yapay zekâya özetletip kontrol etmemek: Üretici araçlar var olmayan kaynak üretebilir. Bu nedenle özetleri araçla değil, kaynağı açarak yazın.

Örnek bir alt başlık paragrafı: öğretmen görüşleri

Aşağıdaki paragraf bir kalıbı göstermek için yazılmış kurgusal bir örnektir; kendi tezinizde yalnızca açıp okuduğunuz kaynakları ve gerçek bulgularını kullanın.

Yurt dışında yapılan çalışmalarda öğretmenlerin yapay zekâya yönelik tutumlarının, yapay zekâyı derslerde kullanma deneyimiyle ilişkili olduğu bildirilmiştir (bu noktada kendi kaynağınızın atfı yer alır). Yurt içinde ise okul öncesi düzeyde yönetici ve öğretmen görüşlerini inceleyen çalışmalar bulunmaktadır (Uyak, 2023). Her iki grup çalışmada da görüş bildiren katılımcıların öğrenme çıktısına ilişkin ölçüm yapılmadığı görülmektedir. Bu durum, araştırmanın lisans düzeyinde ders başarısını görüşlerle birlikte ele alma gerekçesini oluşturmaktadır.

Bu paragrafta üç hamle görülüyor: önce yurt dışı, sonra yurt içi çalışma, sonra ikisinin ortak sınırı ve sizin soruya köprü. Örnekteki “görüş bildiren çalışmalar” kalıbını, kendi matrisinizde gerçekten bu sonucu veren çalışmalar varsa kullanın; yoksa kalıp yalnızca biçim örneği olarak kalır. Bölüm boyunca aynı üç hamleyi her alt başlıkta tekrarlayın.

Paragrafın dilinde dikkat edilecek iki nokta var. Birincisi, “bildirilmiştir”, “görülmektedir” gibi edilgen ve temkinli kalıplar, bulgunun yazara ait olduğunu, sizin iddianız olmadığını gösterir. İkincisi, genelleme sözcükleri (“tüm”, “hiçbir”) yalnızca taradığınız kaynakların tamamı için doğrulanmışsa kullanılmalıdır; çoğu durumda “taranan çalışmalarda” kaydı gereklidir.

Bölümü teslim etmeden önce beş soruluk denetim

1. Her alt başlığın sonunda bir sentez cümlesi var mı?
2. Yurt içi çalışmalar ile yurt dışı çalışmalar dengeli mi, yoksa biri tamamen eksik mi?
3. Her kaynak, matristeki beş sütunu doldurulmuş bir çalışmadan mı geliyor?
4. Bölümün son paragrafı araştırma sorununuza açıkça bağlanıyor mu?
5. Metin içi atıflarla kaynakça listesi birebir eşleşiyor mu?

Beş sorunun beşine de evet diyebiliyorsanız bölüm, jürinin “bu çalışmalarla sizin çalışmanız arasındaki ilişki ne” sorusuna yazılı bir yanıt vermiş olur. Savunmada bu bölümle ilgili sorulara hazır olmanın en kısa yolu, matristeki her satırı kendi sözlerinizle anlatabilmektir.

Bu bölümü bölüm bölüm planlamak için

İlgili araştırmalar bölümünü yazarken tez önerinizdeki başlık düzenini de gözden geçirin; eğitim alanında öneri metnini nasıl kurduğunuz için eğitim bilimleri araştırma önerisi örneklerine, giriş bölümünde sorun cümlesiyle bu bölümün nasıl bağlandığı için tez giriş bölümü rehberine bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

İlgili araştırmalar ile literatür taraması aynı şey mi?

Aynı değil. Literatür taraması, kaynakları bulma ve eleme sürecidir; ilgili araştırmalar ise bu sürecin metne dökülmüş, konuya göre gruplanmış ve sentezlenmiş çıktısıdır.

İlgili araştırmalar ile kuramsal çerçeve aynı bölümde mi yazılır?

Bu tercih enstitüye ve danışmana bağlıdır. Bazı tezlerde ikisi aynı bölümün iki alt başlığıdır, bazılarında ayrı bölümlerdir. Kılavuzunuzdaki başlık düzenine uyun.

Yurt içi ve yurt dışı ayrımı zorunlu mu?

Ulusal bir zorunluluk yoktur. Konunuz yerel bir bağlama aitse yararlıdır; küresel bir olguysa temaya göre gruplamak daha doğal olabilir. Danışmanınızla karar verin.

Her çalışmayı kaç cümleyle özetlemeliyim?

Üç cümle yeterlidir: kim, kimle ve nasıl çalıştı; ne buldu; bu bulgu sizin sorunuz için ne anlama geliyor. Üçüncü cümle bölümü argümana çevirir.

Kaç çalışma kullanmalıyım?

Genel bir sayı kuralı yoktur. Her alt sorunuz için doğrudan ilişkili birkaç çalışma ve güncel kaynaklar hedefleyin; kesin sayıyı danışmanınıza ve kılavuzunuza sorun.

Bulgusunu açıp okumadığım bir makaleyi kullanabilir miyim?

Bulguyu aktarmak için makalenin ilgili bölümünü okumuş olmalısınız. Yalnızca özete ya da başlığa dayanan bulgu cümleleri yanlış aktarım riski taşır.

Yapay zekâ ile ilgili araştırmaları özetletebilir miyim?

Üretici araçlar özet üretebilir ama var olmayan kaynak da üretebilir. Her künyeyi ve bulguyu kaynağı açarak kontrol etmeniz gerekir; metni siz yazmalısınız.

Sentez paragrafı neden gerekli?

Çalışmaları birbirine karşı konumlandırır; ortak noktayı ve çelişkiyi görünür kılar. Sentez olmadan bölüm bir özet listesi olarak kalır.

Bölüm nasıl bitmeli?

Taranan çalışmaların ortak sınırını söyleyen ve sizin araştırma sorunuzun bu sınırı nasıl ele aldığını gösteren bir paragrafla bitmeli; bu paragraf sorun cümlenize köprü kurar.

Eski kaynaklar kullanılabilir mi?

Kuramsal temel eserler için evet. “Güncel durum” iddiaları için güncel çalışma gerekir; özellikle hızlı değişen alanlarda eski kaynakla bugünü anlatmak zayıf görünür.