Kuramsal çerçeve, tezinizin hangi açıklama diliyle konuştuğunu belirler. Bir kuram seçmek, olguyu hangi mekanizmayla açıklayacağınıza karar vermektir; bu karar verilmediğinde bulgular anlamlı çıksa bile tartışma bölümü yazılamaz, çünkü bulgunun neyle konuşacağı belli değildir.
Bu yazı kuramsal ve kavramsal çerçeve arasındaki sınırı çiziyor, sekiz alanda hangi kuram ailelerinin kullanıldığını gösteriyor ve asıl artefaktı veriyor: kuramdan değişkene giden gerekçe paragrafı, iki alanda baştan sona yazılmış hâliyle. Uluslararası ilişkiler tezlerinde realizm, liberalizm ve konstrüktivizm arasındaki seçim sitemizde ayrı ve derin biçimde ele alınıyor; bu yazı o alanı tekrar etmiyor, ona bağlanıyor.
Kuramsal çerçeve mi, kavramsal çerçeve mi?
| Kuramsal çerçeve | Kavramsal çerçeve | |
|---|---|---|
| Ne verir | Var olan, adı ve sahibi belli bir kuram | Sizin kurduğunuz değişken ilişkileri haritası |
| Kaynağı | Alanyazın; kuramın kendi metni | Sizin sentezleriniz |
| Biçimi | Metin: kuramın önermeleri ve sınırları | Şema: kutular ve oklar |
| Cevapladığı soru | Bu olgu neden böyle işliyor? | Bu çalışmada ne neyle ilişkilendiriliyor? |
İkisi birbirinin yerine geçmez ama birbirini besler: kavramsal çerçevenizdeki her ok, kuramsal çerçevenizden gerekçe almak zorundadır. Gerekçesi olmayan bir ok, savunmada “bunu neden bekliyordunuz?” sorusunu getirir. Şemadaki kutuların rollerini adlandırmak için bağımlı, bağımsız ve kontrol değişkenlerini alanlara göre örneklerle veren yazımıza bakın.
Sekiz alanda kuram aileleri
Aşağıdaki tablo hangi kuramın doğru olduğunu söylemiyor — öyle bir liste zaten olamaz. Söylediği şu: her alanda tezlerin başvurduğu birkaç kuram ailesi vardır ve bunlar farklı türde mekanizma önerir. Seçiminizi yaparken kuramın kurucusunu ve yılını okuduğunuz kaynaktan alın; başka bir tezden aktarılan atıf, alanın içinden bir jürinin ilk yakaladığı hatadır.
| Alan | Sık başvurulan kuram aileleri | Önerdikleri mekanizma |
|---|---|---|
| Eğitim bilimleri | Yapılandırmacı öğrenme yaklaşımları, sosyal öğrenme, öz belirleme, bilişsel yük | Öğrenmenin nasıl oluştuğu; güdülenmenin kaynağı |
| Hemşirelik | Bakım kuramları, öz bakım yaklaşımları, sağlık davranışı modelleri, uyum modelleri | Bakım gereksiniminin ve sağlık davranışının belirleyicileri |
| İşletme ve yönetim | Kaynak temelli görüş, vekâlet kuramı, kurumsal kuram, sosyal mübadele | Rekabet avantajı, taraflar arası çıkar ve karşılıklılık |
| Psikoloji | Bilişsel değerlendirme yaklaşımları, bağlanma kuramı, stres-başa çıkma modelleri, öz yeterlik | Bireysel farkın ve uyumun bilişsel kaynağı |
| Sosyoloji | Yapısal işlevselcilik, çatışma yaklaşımları, sembolik etkileşimcilik, sermaye kuramları | Toplumsal düzenin ve eşitsizliğin üretimi |
| İletişim | Gündem belirleme, kullanımlar ve doyumlar, çerçeveleme, suskunluk sarmalı | Medya içeriğinin algı ve davranışa dönüşme yolu |
| Turizm ve otelcilik | Hizmet kalitesi modelleri, beklenti-onaylama, planlı davranış | Memnuniyetin ve niyetin oluşumu |
| Bilişim ve teknoloji kabulü | Teknoloji kabul modelleri, yeniliğin yayılması, birleştirilmiş kabul modelleri | Kullanma niyetinin belirleyicileri |
Uluslararası ilişkiler alanı bu tabloda yok, çünkü sitemizde ayrı ve ayrıntılı biçimde ele alınıyor: uluslararası ilişkiler tezinde kuramsal çerçevenin realizm, liberalizm ve konstrüktivizm arasında nasıl seçileceğini anlatan yazı o karara ayrılmış durumda. İletişim alanında kuramcılar ve dergiler üzerinden derinleşmek için ise iletişim tezinde literatür taramasının hangi dergiler ve kuramcılarla derinleştirileceğini gösteren yazımız var.
Kuramı seçen üç ölçütlü test
Bir kuramın tezinize uyup uymadığı üç soruyla anlaşılır. Üçüne birden “evet” diyemiyorsanız o kuram sizin değildir.
- Mekanizma testi. Bu kuram, sizin bağımsız değişkeninizin bağımlı değişkeninizi neden etkilediğini söylüyor mu? Söylemiyorsa, kuram konunuzla aynı alanda olsa bile sizin çerçeveniz değildir.
- Değişken testi. Kuramın önermelerinden en az bir tanesi doğrudan bir hipoteze çevrilebiliyor mu? Çevrilemiyorsa kuram dekoratif kalır.
- Sınır testi. Kuramın hangi koşullarda geçerli olmadığını söyleyebiliyor musunuz? Söyleyemiyorsanız kuramı yeterince okumamışsınız demektir — ve jüri tam olarak burayı sorar.
Üçüncü test en çok atlanandır. Bir kuramın sınırlarını yazmak zayıflık değil, alan hâkimiyeti göstergesidir; ayrıca sınırlılıklar bölümünüzün de yarısını hazırlar.
Kuramdan değişkene giden gerekçe paragrafı
Bu, bölümün asıl artefaktıdır ve çoğu tezde eksiktir. Kuramı anlatan sayfalarca metin yazılır, sonra doğrudan hipotezlere geçilir; aradaki köprü kurulmaz. Köprü şu dört cümledir:
- “[Kuram], [olguyu] [mekanizma] üzerinden açıklamaktadır.”
- “Bu açıklamaya göre [bağımsız değişken] arttığında [ara mekanizma] etkilenmekte, bu da [bağımlı değişken] üzerinde [yön] bir değişime yol açmaktadır.”
- “Bu nedenle bu çalışmada [bağımsız değişken] ile [bağımlı değişken] arasında [yön] bir ilişki beklenmektedir.”
- “Kuram [hangi koşulda] bu ilişkinin zayıflayacağını öngördüğünden, [düzenleyici değişken] modele dâhil edilmiştir.”
Dört cümlenin tamamlanması, hipotezinizin kuramsal bir gerekçesi olduğunu kanıtlar. Dördüncü cümleyi yazamıyorsanız modelinizde gereksiz bir düzenleyici var demektir. Hipotezin biçimsel kuruluşu için tez hipotezinin nasıl yazılacağını H₀/H₁ ve yönlü-yönsüz ayrımıyla anlatan yazımıza bakın.
Doldurulmuş örnek: sosyal mübadele yaklaşımı, işletme tezi
“Sosyal mübadele yaklaşımı, çalışan davranışını taraflar arasındaki karşılıklılık normu üzerinden açıklamaktadır: birey, örgütten aldığı kaynakları geri ödeme yükümlülüğü hisseder ve bu yükümlülüğü örgüte yararlı davranışlarla karşılar. Bu açıklamaya göre, algılanan örgütsel destek arttığında çalışanın karşılıklılık yükümlülüğü güçlenmekte, bu da işten ayrılma niyeti üzerinde azaltıcı bir etki yaratmaktadır. Bu nedenle bu çalışmada algılanan örgütsel destek ile işten ayrılma niyeti arasında negatif bir ilişki beklenmektedir. Yaklaşım, mübadelenin görünür olduğu ölçüde işlediğini öngördüğünden ve uzaktan çalışma düzeni örgütsel desteğin görünürlüğünü azalttığından, çalışma düzeni modele düzenleyici değişken olarak dâhil edilmiştir.”
Doldurulmuş örnek: bilişsel değerlendirme yaklaşımı, psikoloji tezi
“Bilişsel değerlendirme yaklaşımı, stres tepkisini olayın kendisiyle değil, bireyin olaya yüklediği anlamla açıklamaktadır: aynı olay, tehdit olarak değerlendirildiğinde farklı, meydan okuma olarak değerlendirildiğinde farklı bir tepki üretir. Bu açıklamaya göre, bilişsel yeniden değerlendirme stratejisini sık kullanan birey olayın anlamını yeniden kurabilmekte, bu da psikolojik iyi oluş üzerinde artırıcı bir etki yaratmaktadır. Bu nedenle bu çalışmada bilişsel yeniden değerlendirme ile psikolojik iyi oluş arasında pozitif bir ilişki beklenmektedir. Yaklaşım, yeniden değerlendirmenin bireyin baş etme kaynaklarına bağlı olduğunu öngördüğünden ve sosyal destek bu kaynakların başında geldiğinden, algılanan sosyal destek modele düzenleyici değişken olarak dâhil edilmiştir.”
İki örnekte de dördüncü cümlenin düzenleyici değişkeni kuramdan türettiğine dikkat edin. Modele bir düzenleyici, “ilginç olur” diye değil, kuramın bir sınır koşulunu işaret ettiği için girer. Bu ayrım, savunmada model gerekçesini soran jüri üyesine verilecek cevabın tamamıdır.
Bölümün iskeleti
Kuramsal çerçeve bölümü genellikle şu sırayla kurulur:
- Kavramın tanımı. Hangi kavramı, hangi kaynağa dayanarak tanımlıyorsunuz.
- Kuramın tanıtımı. Kuramın temel önermeleri, kimin geliştirdiği ve hangi soruna yanıt olarak doğduğu.
- Kuramın alandaki uygulaması. Bu kuramla yapılmış çalışmalar ve ne bulmuşlar.
- Alternatif kuramlar ve neden seçilmediği. Bir paragraf yeter; ama olmadığında seçim gerekçesiz görünür.
- Kuramın sınırları. Hangi koşullarda açıklayıcı gücü düşer.
- Gerekçe paragrafı. Yukarıdaki dört cümle; kuramdan sizin değişkenlerinize.
Dördüncü madde, bu bölümü sıradan bir özetten ayıran şeydir. “X kuramını kullandım” demek bir seçim değildir; “Y kuramı da düşünülebilirdi, ancak Y bireysel düzeyde açıklama sunduğu ve bu çalışma örgüt düzeyinde bir sonucu incelediği için X tercih edilmiştir” bir seçimdir.
Kuramsal çerçeve ile literatür taraması nerede ayrılır?
İkisi aynı bölümde olabilir ama aynı iş değildir. Kuramsal çerçeve açıklamayı kurar; literatür taraması bulguları derler ve sentezler. Pratik ayrım şu: kuramsal çerçevede kuramın önermelerini yazarsınız, literatür taramasında o kuramla yapılmış çalışmaların ne bulduğunu yazarsınız. Taramanın kendi yöntemi için literatür taramasının nasıl yapılacağını adım adım anlatan rehberimize bakabilirsiniz.
Enstitünüzün yönergesi ikisini ayrı bölümler olarak istiyorsa sırayı bozmayın: önce kuramsal çerçeve, sonra ilgili araştırmalar. Tersi sırada yazılan tezlerde okuyucu, çalışmaların hangi açıklama içinde konumlandığını bilmeden bulgu listesi okumak zorunda kalır.
Ne zaman yazılır?
Kuram kararı tez önerisi aşamasında verilir, çünkü yöntem kararlarının çoğu ona bağlıdır: hangi değişkenleri ölçeceğiniz, hangi ölçeği seçeceğiniz, hangi grupları karşılaştıracağınız. Tez önerisinin nasıl hazırlandığını yüksek lisans ve doktora için ayrı ayrı anlatan yazımız bu aşamayı ele alıyor.
Bölümün metni ise bulgular çıktıktan sonra bir kez daha elden geçirilir. Tartışma bölümünüz kuramla konuşacaksa, kuramın hangi önermesinin desteklendiğini ve hangisinin desteklenmediğini kuramsal çerçevede önceden işaretlemiş olmanız gerekir.
Jürinin bu bölümde yakaladığı beş hata
- Kuramın anlatılıp kullanılmaması. Beş sayfa kuram, ardından kuramla ilgisi kurulmamış hipotezler. Gerekçe paragrafı bunu çözer.
- Atıfın başka bir tezden aktarılması. Kuramın kurucusu ve yılı, okumadığınız bir kaynaktan alınırsa yanlış çıkma ihtimali yüksektir ve alanın içinden biri bunu hemen görür. İkincil kaynak kullanıyorsanız bunu açıkça belirtin.
- Birden fazla kuramın gerekçesiz yan yana konması. İki kuram kullanılabilir, ama hangisinin hangi hipotezi gerekçelendirdiği yazılmalıdır.
- Kuramın sınırlarının hiç yazılmaması. Her kuramın geçerlik koşulu vardır; yazılmadığında bulgular kuramın kapsamı dışına taşarak yorumlanır.
- Kavramsal çerçevenin kuramsal çerçeve yerine geçmesi. Kutular ve oklar bir açıklama değildir; açıklamayı kuram verir.
Teslimden önce altı maddelik kontrol
- Seçilen kuramın kurucusu ve yılı, doğrudan okuduğunuz bir kaynaktan mı alındı?
- Kuramın önermelerinden en az biri hipoteze çevrildi mi?
- Gerekçe paragrafının dört cümlesi yazıldı mı?
- Alternatif bir kuramın neden seçilmediği bir paragrafta açıklandı mı?
- Kuramın sınırları yazıldı mı?
- Kavramsal çerçevedeki her ok kuramdan gerekçe alıyor mu?
Kuram seçildi, bölüm yazılmıyorsa
Kuram kararı çoğu öğrenci için okumayla çözülür; tıkanma, kuramı kendi değişkenlerine bağlayan metni kurmakta çıkar. Tesify ile kuramsal çerçeve bölümünüzü gerekçe paragrafına kadar yapılandırarak yazmaya başlayabilirsiniz — bölüm akışı hazır gelir, kuram seçimi ve iddialar baştan sona sizin kalır. Amaç ve önem bölümlerinin kuramla nasıl hizalandığını görmek için problem durumu, amaç ve önemin bölüme göre örneklerini veren yazımıza bakın.
Sık sorulan sorular
Kuramsal çerçeve ile kavramsal çerçeve arasındaki fark nedir?
Kuramsal çerçeve var olan bir kuramı getirir ve olgunun neden böyle işlediğini açıklar. Kavramsal çerçeve sizin kurduğunuz değişken ilişkileri haritasıdır ve genellikle bir şemayla gösterilir.
Kaç kuram kullanmalıyım?
Genellikle bir tane yeterlidir. İki kuram kullanacaksanız her birinin hangi hipotezi gerekçelendirdiğini açıkça yazın; aksi hâlde seçim gelişigüzel görünür.
Kuramsal çerçeve kaç sayfa olmalı?
Ulusal ya da yönetmelik düzeyinde bir kural yok. Ölçü sayfa değil işlevdir: kuramın önermeleri, alandaki uygulaması, sınırları ve gerekçe paragrafı tamamsa bölüm tamamdır.
Nitel bir tezde kuramsal çerçeve gerekir mi?
Yaklaşıma bağlı. Kuram sınayan nitel desenlerde gerekir; kuram üretmeyi hedefleyen desenlerde ise başlangıçta kuram dayatmamak yöntemin gereğidir ve bu tercih yöntem bölümünde gerekçelendirilir.
Kuramı hiç kullanmadan tez yazılabilir mi?
Betimsel bazı çalışmalarda mümkündür, ama o zaman kavramsal çerçevenin yükü artar ve hipotez kurma imkânı daralır. Enstitünüzün ve danışmanınızın beklentisini önceden öğrenin.
Kuramın kurucusunu ve yılını nereden alacağım?
Doğrudan okuduğunuz kaynaktan. Başka bir tezden aktarılan atıflar en sık yanlış çıkan bilgilerdir. Orijinal metne ulaşamıyorsanız ikincil kaynak olduğunu belirterek gösterin.
Alternatif kuramları yazmak zorunda mıyım?
Zorunlu değil ama bir paragraf büyük fark yaratır. Seçimi bir karar hâline getirir ve savunmada “neden bu kuram?” sorusunu önceden yanıtlar.
Kuramsal çerçeve bulgulardan sonra değişebilir mi?
Kuram değişmemeli, ama vurgusu değişebilir. Bulgular kuramın bir önermesini desteklemediyse bunu tartışma bölümünde ele alırsınız; kuramı sonradan değiştirmek, hipotezlerinizi gerekçesiz bırakır.
İki farklı alandan kuram birleştirebilir miyim?
Evet, ama birleştirmenin kendisi gerekçe ister: iki kuramın hangi noktada aynı mekanizmayı işaret ettiğini yazmalısınız. Gerekçesiz birleştirme, eklektik ve savunulamaz görünür.
Kuramın sınırlarını yazmak tezimi zayıflatır mı?
Tersine. Sınırları yazmak kuramı okuduğunuzu gösterir ve bulgularınızın hangi koşullarda geçerli olduğunu netleştirir. Yazmadığınızda jüri sınırı sizin yerinize koyar.
Kuramın adını başlığa koymalı mıyım?
Kuram sınadığınız tezlerde koymak okuyucuya yardımcı olur ve tezin konumunu baştan belli eder. Kuramı yalnızca arka plan olarak kullandığınız tezlerde başlığa taşımak, sınamadığınız bir iddiayı vaat etmek anlamına gelir.