“Tez yazdırma hizmeti” arayan bir öğrencinin gerçek sorunu neredeyse hiçbir zaman yazma becerisi değildir: takvim daralmıştır, danışmandan üst üste revizyon gelmiştir ve metin bir türlü ilerlememektedir. Bu yazı, o durumda gerçekten ne olduğunu ve mevzuatın ne dediğini anlatır; sonra da aynı sıkışıklığı tezin sahipliğini kaybetmeden çözmenin yolunu.
Önce doğrudan bilgi: Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği’nde “yazdırmak” diye bir fiil geçmez. Ama tez ve seminerlerde intihal, adı konmuş bir disiplin suçu olarak sayılmıştır.
Mevzuat ne diyor?
18 Ağustos 2012 tarihli ve 28388 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği, disiplin suçlarını ceza ağırlığına göre maddeler hâlinde sayar. Tez yazarını doğrudan ilgilendiren hüküm şudur:
Madde 7 — yükseköğretim kurumundan bir yarıyıl için uzaklaştırma cezasını gerektiren eylemler arasında, (f) bendinde: “Seminer, tez ve yayınlarında intihal yapmak.”
Aynı Yönetmelikte yakın iki hüküm daha vardır. Madde 6’nın (c) bendi, kurumdan alınan ve kişiye hak sağlayan bir belgeyi başkasına vererek kullandırmayı veya başkasına ait bir belgeyi kullanmayı bir haftadan bir aya kadar uzaklaştırma kapsamına alır. Madde 8’in (d) bendi ise kendi yerine başkasını sınava sokmayı veya başkasının yerine sınava girmeyi iki yarıyıl uzaklaştırma kapsamına alır.
Bu üç hükmün ortak mantığı açıktır: değerlendirmeye sunulan çalışmanın, onu sunan kişiye ait olması esastır.
Peki neden “yazdırmak” ifadesi geçmiyor?
Çünkü Yönetmelik eylemi kimin yaptığına göre değil, ortaya çıkan sonuca göre tanımlar. Başkasının yazdığı bir metni kendi teziniz olarak sunduğunuzda, ortada sizin üretmediğiniz bir metnin size ait gibi sunulması vardır ve Yönetmeliğin tez için kullandığı kavram budur.
Uygulamada bunun anlamı şudur: “adı geçmiyorsa kapsam dışıdır” çıkarımı yanlıştır. Yönetmelik metnini okurken bakılacak şey fiilin adı değil, tanımlanan durumdur.
Süreç bir metin teslimi değil, bir savunmadır
Bu, çoğu zaman gözden kaçan en pratik gerçektir. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne göre öğrenci, elde ettiği sonuçları senato tarafından belirlenen yazım kurallarına uygun biçimde yazar ve tezini jüri önünde sözlü olarak savunur.
Yani teslim edilen dosya sürecin yalnızca yarısıdır. Diğer yarısı, o dosyanın içindeki her kararı sözlü olarak açıklayabilmektir: neden bu yöntem, neden bu örneklem, neden bu ölçek, bu bulgu neden bu anlama geliyor.
Başkası tarafından yazılmış bir metinde bu soruların cevabı yoktur; çünkü kararları veren kişi salonda değildir. Savunma, metnin sahipliğini test eden mekanizmadır ve tam da bu yüzden vardır.
Bir de zaman boyutu var
Disiplin Yönetmeliği, soruşturmanın nasıl işlediğini de düzenler. Soruşturmaya olayın öğrenilmesinin ardından derhal başlanır ve soruşturma onay tarihinden itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır; gerekirse ek süre verilir.
Zamanaşımı bakımından ise ölçü, eylemin öğrenilme tarihidir: uyarma, kınama ve bir haftadan bir aya kadar uzaklaştırma cezalarında bir ay, bir veya iki yarıyıl uzaklaştırma ile kurumdan çıkarma cezalarında üç ay içinde soruşturmaya başlanmazsa ceza verme yetkisi zaman aşımına uğrar. Ayrıca eylemin işlendiği tarihten itibaren en geç iki yıl içinde ceza verilmezse yetki yine zamanaşımına uğrar.
Buradan çıkan sonuç şudur: mesele teslim gününde kapanmaz. Tezler açık erişime açılan belgelerdir ve sonradan da incelenebilir.
Yapay zekâya yazdırmak “yazdırmak” mı?
Bu soru bugün en sık sorulan sorudur ve ulusal düzeyde açık bir cevabı vardır. YÖK’ün Mayıs 2024 tarihli üretken yapay zekâ etik rehberi, yapay zekânın bir çalışmanın nihai hâlinin sorumluluğunu bir araştırmacı gibi alamayacağı için bilimsel çalışmalarda yazar olarak yer alamayacağını belirtir ve bir çalışmanın tamamının yapay zekâya yazdırılmasının düşünülemeyeceğini yazar.
Aynı rehber, kullanılan bölümlerin yöntem kısmında açıklanmasını gerekli görür. Yani araç kullanmak yasak değildir; kullanımı gizlemek ve metnin tamamını devretmek kabul edilmez. Rehberin bütün hükümlerini YÖK etik rehberi yazımızda madde madde ele aldık.
Denetim tarafı: metin nasıl inceleniyor?
Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne göre tez savunmadan önce enstitüye teslim edilir ve enstitü teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu alarak danışmana ve jüri üyelerine gönderir. Bu, hem yüksek lisans hem doktora tezleri için geçerlidir.
Ancak benzerlik raporu tek denetim değildir ve her şeyi göremez. Rapor metin örtüşmesini ölçer; sıfırdan yazılmış ama size ait olmayan bir metin, örtüşme üretmeyebilir. Buna karşılık savunma, danışman görüşmeleri ve tez izleme süreçleri metnin sahipliğini sürekli olarak sınar. Raporun neyi ölçtüğünü ve neyi ölçmediğini benzerlik programları yazımızda ayrıntılandırdık.
Asıl sorun neredeyse hep aynı üç şeyden biri
Dışarıdan hizmet arayan öğrencilerin tarif ettiği durum genellikle şu üç başlıktan birine iner.
Birinci durum: konu fazla geniş. Daraltılmamış bir konu, literatür bölümünü bitmez hâle getirir ve yöntem kararını imkânsızlaştırır. Çözüm yazmak değil, daraltmaktır. Ölçerek daraltma yöntemini tez konusu seçimi yazımızda anlattık.
İkinci durum: revizyon döngüsü tıkanmış. Danışmandan gelen düzeltmeler birikince metin ilerlemez ve her tur bir öncekini geçersiz kılar. Çözüm, bölüm bazlı bir takvim ve her turda tek bir konuya odaklanmaktır. Tez takvimi rehberimiz bu döngüyü kırmak için yazıldı.
Üçüncü durum: boş sayfa. Ne yazacağını bilen ama başlayamayan bir öğrencinin ihtiyacı daha fazla okuma değil, bir iskelettir.
Üç durumun da ortak yanı şudur: hiçbiri metnin başkası tarafından yazılmasını gerektirmez. Üçü de yapıyla ilgilidir.
Sıkıştığınızda kurumun içinde ne var?
Dışarıya bakmadan önce kurumunuzda zaten var olan üç mekanizmayı kullanın.
Danışman görüşmesi. Görüşmeye “ilerleyemiyorum” diyerek değil, somut bir soruyla gidin: “yöntem bölümünde örneklem gerekçesini şöyle kurdum, bu yeterli mi?” Somut soru, somut cevap üretir.
Süre yönetimi. Tezli yüksek lisansta program dört yarıyıl, azami süre altı yarıyıldır; doktorada süreler daha uzundur. Kalan sürenizi bilmek, panik kararlarını önler.
Kütüphane ve veri tabanı desteği. Erişemediğiniz kaynak yüzünden duran bir literatür bölümü, çoğu zaman kütüphanenin belge sağlama hizmetiyle bir hafta içinde açılır.
Ne yapılabilir, ne yapılamaz?
Sınırı çizmenin pratik bir yolu vardır: savunmada rahatça anlatabileceğiniz her yardım güvenlidir.
Güvenli tarafta olanlar: dil ve yazım düzeltmesi, biçim düzenleme, dağınık notların yapıya kavuşturulması, bölüm iskeleti çıkarma, tutarlılık denetimi, tabloların düzenlenmesi ve kaynakça biçimlendirmesi.
Devredilemeyecek olanlar: araştırma sorusunun belirlenmesi, yöntem kararı, verinin toplanması ve yorumlanması, bulguların tartışılması ve özgün katkının kurulması. Bunlar, savunmada size sorulacak olan şeylerdir.
Bu ayrımı iş akışına nasıl yerleştireceğinizi dürüst kullanım rehberimizde adım adım anlattık.
Dışarıdan hizmet alırken görülmeyen üç risk
Etik ve disiplin boyutunun yanında, pratikte yaşanan üç risk daha vardır ve bunlar genellikle iş bittikten sonra ortaya çıkar.
Alan uyumsuzluğu. Metni yazan kişi sizin alanınızda çalışmıyorsa, kullanılan terimler alanınızda yerleşik olmayabilir. Jürinin ilk fark ettiği şeylerden biri terim tutarsızlığıdır ve bu, tek bir soruyla bütün metnin sorgulanmasına yol açar.
Kaynak doğrulanabilirliği. Sizin okumadığınız kaynaklardan kurulmuş bir literatür bölümünde, jüri bir künyeyi açmak istediğinde cevap veremezsiniz. Uydurma veya yanlış künyeler benzerlik raporundan sorunsuz geçer; ilk denetim savunmada yapılır.
Revizyon kilidi. Danışman düzeltme istediğinde metni değiştirmek zorundasınız. Yazdığınız bir metinde bu bir saatlik iştir; yazmadığınız bir metinde her düzeltme yeni bir bağımlılık yaratır ve süreç sizin denetiminizden çıkar.
Üç risk de aynı noktada birleşir: tez, teslim edilen bir dosya değil, sonuna kadar sizin yönettiğiniz bir süreçtir.
Metnin sizin olduğunu gösteren dört iz
Kendi yazdığınız bir tez, savunmada fark edilen dört iz taşır. Bunlar aynı zamanda kendi metninizi kontrol etmek için de kullanılabilir.
Kararların gerekçesi metinde yazılıdır. Neden bu yöntem, neden bu örneklem, neden bu ölçek sorularının cevabı yöntem bölümünde bulunur; savunmada tekrar edilir, ilk kez üretilmez.
Sınırlılıklar dürüsttür. Kendi çalışmasını yapan kişi, neyin eksik kaldığını bilir. Genel geçer sınırlılık cümleleri, çalışmanın içinden gelmediğini gösterir.
Tartışma bölümü bulgularla konuşur. Literatürle çelişen bir bulgu varsa, kendi çalışmasını yapan kişi bunu görür ve tartışır; başkasının yazdığı metinde bu çelişki genellikle hiç fark edilmez.
Terimler tutarlıdır. Aynı kavram metin boyunca aynı sözcükle karşılanır. Tutarsızlık, metnin farklı zamanlarda veya farklı kişilerce yazıldığının en görünür işaretidir.
Teslimden önce bu dört ize kendi metninizde bakın: dördü de varsa savunmaya hazırsınız demektir.
Zaman daralmışsa: üç haftalık kurtarma planı
Sıkışmış bir tezde en kötü karar, kalan süreyi metni güzelleştirmeye harcamaktır. Sıra şu olmalıdır.
Birinci hafta: yapı. Bütün bölümlerin başlıklarını ve her başlığın altında ne anlatılacağını tek cümleyle yazın. Bu, yazılmamış bölümleri görünür kılar ve neyin eksik olduğunu netleştirir.
İkinci hafta: eksik içerik. Yalnızca boş kalan başlıkları doldurun. Var olan paragrafları bu aşamada düzeltmeyin; düzeltme, yapı oturmadan yapıldığında iki kez yapılır.
Üçüncü hafta: denetim. Kaynakça eşleşmesi, alıntı gösterimi, biçim kuralları ve son okuma. Anlamadığınız hiçbir cümle metinde kalmasın.
Bu sıra, en az zamanla en savunulabilir metni üretir; çünkü yapı olmadan yazılan her cümle, yapı değiştiğinde silinir.
Başlamak için
Metniniz durduysa ihtiyacınız olan şey birinin sizin yerinize yazması değil, yazmaya devam edebileceğiniz bir yapıdır.
Tesify ile tezinizin bölümlerini oluşturmaya başlayabilirsiniz: boş sayfayı bölüm iskeletiyle değiştirir, ilerlemenizi bölüm bazında görünür kılar ve yazım ritmini korumanıza yardımcı olur.
Yapmadığı şeyleri de söylemek gerekir: verinizi sizin yerinize yorumlamaz, kaynak seçiminizin sorumluluğunu almaz ve enstitünüzün kılavuzundaki özel kuralları bilemez. Metnin yüzde yüzü sizin yazdığınız metin olarak kalır; savunmada da zaten bu istenir.
Sık sorulan sorular
Tez yazdırmak disiplin suçu mu?
Yönetmelikte “yazdırmak” fiili geçmez; ancak Madde 7’nin (f) bendi seminer, tez ve yayınlarda intihal yapmayı bir yarıyıl uzaklaştırma cezasını gerektiren eylemler arasında sayar.
Cezası ne olur?
İlgili bent bakımından yükseköğretim kurumundan bir yarıyıl için uzaklaştırma öngörülmüştür. Somut olayın nitelendirilmesi kurumun disiplin süreçlerine göre yapılır.
Teslimden sonra fark edilirse ne olur?
Yönetmelik zamanaşımını eylemin öğrenilmesine bağlar; ayrıca eylemin işlendiği tarihten itibaren iki yıllık bir üst sınır vardır. Yani süreç teslim günüyle kapanmaz.
Benzerlik raporu her şeyi yakalar mı?
Hayır. Rapor metin örtüşmesini ölçer. Metnin gerçekten size ait olup olmadığı asıl savunmada ve danışman görüşmelerinde sınanır.
Yapay zekâya yazdırmak serbest mi?
YÖK’ün etik rehberine göre yapay zekâ yazar olarak yer alamaz ve çalışmanın tamamının yapay zekâya yazdırılması düşünülemez. Kullanılan bölümler yöntem kısmında açıklanmalıdır.
Dil düzeltmesi almak sorun olur mu?
Dil ve biçim düzeltmesi, iddiaları ve kararları değiştirmediği sürece devredilebilir işler arasındadır. Ölçüt, savunmada rahatça anlatabilmenizdir.
Danışmanım ilerleyemediğimi biliyor mu?
Bilmesi işinizi kolaylaştırır. Görüşmeye somut bir soruyla gitmek, genel bir sıkıntı beyanından çok daha hızlı sonuç verir.
Süre biterse ne olur?
Tezli yüksek lisansta program dört yarıyıl, azami tamamlama süresi altı yarıyıldır. Kalan sürenizi enstitünüzden teyit edin ve planı buna göre kurun.
Savunmada tam olarak ne soruluyor?
Metindeki kararların gerekçeleri: yöntem seçimi, örneklem, ölçek tercihi ve bulguların yorumu. Cevaplar metnin içinde olmalıdır.
Sıkıştım, nereden başlamalıyım?
Yapıdan. Bütün başlıkları ve her başlığın altında ne anlatılacağını tek cümleyle yazın; eksikler o anda görünür hâle gelir.