Kısa cevap: enstitünüz hangi şablonları yayımlıyorsa karar orada başlar. Türkiye’deki birçok enstitü tez şablonunu hem Word (.docx) hem de LaTeX biçiminde dağıtır; ikisi de kabul edilir ve ikisinin de teslim çıktısı aynıdır: PDF. Seçim, tezinizin içeriğine ve sizin çalışma alışkanlığınıza göre yapılır.
Bu karşılaştırma, iki ortamı özellik listesiyle değil, tez sürecinde gerçekten fark yaratan altı durum üzerinden ele alır: şablon uyumu, denklem ve şekil yoğunluğu, danışman revizyonları, kaynakça entegrasyonu, teslim çıktısı ve geri dönüş maliyeti.
Önce şunu kontrol edin: enstitünüz hangi şablonu veriyor?
Bu, kararın en belirleyici adımıdır ve beş dakika sürer. Somut bir örnek üzerinden bakalım: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, tez yazım süreci sayfasında şablonu hem Word (.docx) hem de LaTeX biçiminde yayımlar. Aynı sayfada bir tez kontrol formu, örnek sayfalar ve şablonun uygulanmış hâlini gösteren bir PDF de bulunur.
Aynı enstitü, şablonla hazırlanan taslakların başına imzalanmış bir “Tez Şablonu Onay Formu” eklenmesini ister. Yani şablon yalnızca bir kolaylık değil, sürecin bir parçasıdır.
Üç olasılık vardır ve üçünün de cevabı farklıdır:
- Yalnızca Word şablonu varsa Word kullanın; LaTeX’te aynı biçimi yeniden üretmek zorunda kalırsınız.
- Her ikisi de varsa karar sizindir ve aşağıdaki ölçütlere göre verilir.
- Hiçbiri yoksa yazım kurallarını okuyup biçimi kendiniz kurarsınız; bu durumda Word genellikle daha az sürtünme üretir.
Birinci ölçüt: metniniz ne kadar denklem ve şekil içeriyor?
Bu, kararı tek başına belirleyebilecek tek ölçüttür.
Denklem yoğunsa LaTeX belirgin biçimde öne çıkar. Denklem numaralandırma, denkleme metin içinden atıf yapma ve numaraların otomatik güncellenmesi LaTeX’in doğal davranışıdır. Yüzlerce denklem içeren bir tezde bu, haftalarca zaman farkı yaratır.
Şekil ve tablo yoğunsa LaTeX yine avantajlıdır, çünkü şekil ve tablo listeleri otomatik üretilir ve numaralar sırayı takip eder. Word’de aynı sonuç alınabilir ama alan kodlarının doğru kullanılmasını gerektirir.
Metin ağırlıklıysa Word’ün dezavantajı kalmaz. Sosyal bilimlerde, eğitimde ve hukukta tezlerin çoğu bu gruptadır; burada LaTeX öğrenmeye ayrılacak süre, kazandıracağı zamandan fazladır.
İkinci ölçüt: danışmanınız nasıl geri bildirim veriyor?
Bu ölçüt teknik değildir ama pratikte en çok zaman kaybettirenidir. Danışmanların büyük kısmı Word’ün değişiklikleri izleme ve açıklama özelliklerini kullanır.
LaTeX ile yazıyorsanız iki seçeneğiniz vardır: danışmana PDF gönderip PDF üzerine açıklama almak veya metni Word’e çevirip geri bildirim aldıktan sonra elle işlemek. Birinci seçenek çalışır ama açıklamaları kaynak dosyaya siz taşırsınız; ikinci seçenek her turda dönüştürme maliyeti yaratır.
Karar öncesi tek soru şudur: danışmanınız hangi biçimde geri bildirim veriyor? Cevabı bilmiyorsanız ilk toplantıda sorun. Revizyon döngüsü tez sürecinin en uzun aşamasıdır ve tez takvimi rehberimizde anlattığımız gibi asıl gecikme burada birikir.
Üçüncü ölçüt: kaynakça entegrasyonu
İki ortam kaynakçayı farklı üretir ve bu fark, kaynak yöneticisi seçiminizi de etkiler.
Word tarafında kaynak yöneticisinin eklentisi metin içine atıf alanları yerleştirir ve kaynakçayı belgenin sonunda üretir. Avantajı, her şeyin tek dosyada olmasıdır; dezavantajı, alanların bozulabilmesi ve program değiştirmenin zorlaşmasıdır.
LaTeX tarafında kaynakça ayrı bir dosyadan üretilir. Avantajı, kaynak listesinin metinden bağımsız olması ve biçim değiştirmenin tek satırla yapılabilmesidir; dezavantajı, dosyadaki her hatanın derlemeyi durdurmasıdır.
Her iki durumda da künyenin doğruluğu sizin sorumluluğunuzdadır. Hangi kaynak yöneticisinin hangi ortama daha uygun olduğunu Mendeley ve Zotero karşılaştırmamızda, künye biçimlerini ise APA 7 kaynakça rehberimizde ele aldık.
Dördüncü ölçüt: Türkçe karakterler ve dizin
Türkçe yazan bir öğrenci için iki teknik ayrıntı önemlidir.
Word tarafında Türkçe karakterler sorun çıkarmaz; dikkat edilmesi gereken nokta yazım denetimi dilinin doğru ayarlanmasıdır. Yanlış dil ayarı, metnin tamamını hatalı gösterir ve gerçek yazım hatalarını görünmez kılar.
LaTeX tarafında Türkçe desteği için doğru paket ve kodlama ayarlarının yapılmış olması gerekir. İyi haber şudur: enstitünün yayımladığı şablon bu ayarları zaten içerir. Kötü haber, internetten bulunan genel bir şablonun içermeyebileceğidir. Bu, “enstitünün şablonuyla başlayın” kuralının ikinci gerekçesidir.
Beşinci ölçüt: teslim çıktısı her iki yolda da aynı
Hangi ortamı seçerseniz seçin, teslim edeceğiniz dosya PDF’tir. YÖK Ulusal Tez Merkezi’nin kendi açıklamalarına göre tezin tam metni PDF uzantılı bir dosya olmalı, varsa ek dosyası Ek.RAR biçiminde verilmelidir. Sisteme yüklenebilecek üst sınır 200 MB’tır.
Bu üç bilgi, ortam tartışmasını sonlandırır: sistem sizin Word mü LaTeX mi kullandığınızı bilmez ve umursamaz. Önemli olan çıktının biçim kurallarına uyması ve dosya boyutunun sınırı aşmamasıdır.
Dosya boyutu uyarısı özellikle LaTeX kullanıcıları için geçerlidir: yüksek çözünürlüklü vektör olmayan görseller PDF’i hızla büyütür. Görselleri şablona eklemeden önce boyutlarını kontrol edin.
Altıncı ölçüt: geri dönüş maliyeti
En çok göz ardı edilen ölçüt budur. Ortam değiştirmenin maliyeti simetrik değildir.
Word’den LaTeX’e geçmek pahalıdır: metin taşınır ama biçimlendirme, tablolar, denklemler ve atıf alanları yeniden kurulur.
LaTeX’ten Word’e geçmek daha da pahalıdır: dönüştürücüler çalışır ama çıktı temiz olmaz ve denklemler görsel hâline gelir.
Sonuç: kararı ilk bölümü yazmadan önce verin. Ortam kararı, kaynak yöneticisi kararından daha kalıcıdır ve daha erken verilmelidir.
Hangi durumda hangisi?
Word seçin: metin ağırlıklı bir tez yazıyorsanız, danışmanınız değişiklik izleme ile çalışıyorsa, daha önce LaTeX kullanmadıysanız ve enstitünüz Word şablonu yayımlıyorsa.
LaTeX seçin: tez yoğun denklem içeriyorsa, çok sayıda şekil ve tablo numarası yönetecekseniz, bölümünüzde LaTeX yaygınsa ve enstitünün LaTeX şablonu varsa.
Kararsızsanız şu testi yapın: enstitünün her iki şablonunu da indirin, tezinizin en karmaşık sayfasını (en çok denklem veya tablo içeren sayfayı) her ikisinde de bir saat içinde kurmayı deneyin. Hangisinde bir saat sonunda daha ileride olduysanız, sizin ortamınız odur.
Öğrenme eğrisi gerçekten ne kadar?
LaTeX tartışmasının en çok abartılan tarafı öğrenme maliyetidir; en çok küçümsenen tarafı ise hata ayıklama maliyetidir. İkisini ayırmak gerekir.
Temel kullanım hızlı öğrenilir. Enstitünün şablonuyla başlarsanız bölüm başlıklarını, paragrafları, tabloları ve şekilleri yerleştirmeyi bir hafta sonunda öğrenirsiniz; çünkü şablon zaten çalışan bir örnektir ve siz yalnızca içeriği değiştirirsiniz.
Hata ayıklama ise öngörülemez. LaTeX’te tek bir eksik parantez, derlemenin tamamını durdurur ve hata mesajı çoğu zaman hatanın gerçekte olduğu satırı göstermez. Teslim gecesi bu, ciddi bir risk hâline gelir.
Riski azaltmanın iki yolu vardır. Birincisi, metni sık sık derlemek: her bölüm sonunda derleyip çıktıyı görmek, hatayı küçük bir aralıkta yakalamanızı sağlar. İkincisi, çalışan son sürümü ayrı bir kopya olarak saklamak; bozulmuş bir dosyada geriye dönebileceğiniz bir nokta olması, hata ayıklamayı bir saatlik işe indirir.
Word tarafında karşılık gelen risk farklıdır: dosya bozulması ve alan kodlarının kaybolması. Çözüm de aynıdır, düzenli ve tarihli kopyalar.
İki ortamın ortak zorunluluğu: içindekiler ve listeler
Enstitü şablonlarının neredeyse tamamı içindekiler tablosu, tablo listesi, şekil listesi ve kısaltmalar listesi ister. Bu dört liste, biçim denetiminde en çok hata bulunan yerlerdir ve ikisi de otomatik üretilebilir.
Otomatik üretimin koşulu tek bir davranıştır: başlıkları, tablo başlıklarını ve şekil altyazılarını her zaman ilgili stille veya komutla oluşturmak. Elle yazılmış bir tablo başlığı listede görünmez ve bu eksiklik genellikle son okuma sırasında fark edilir.
Pratik kontrol: tezin ortasına geldiğinizde listeleri bir kez güncelleyin ve bakın. Eksik giren bir başlık varsa sorun stil kullanımındadır ve o anda düzeltmek, sonda düzeltmekten çok daha ucuzdur.
Kısaltmalar listesi ayrıca bir içerik denetimidir: listeye bakıp metinde hiç kullanılmayan bir kısaltma görüyorsanız, o kısaltma metinden çıkmış ama listede kalmıştır.
Şablonu indirdiniz, sırada ne var?
Şablonla çalışmanın kuralı basittir: şablonun stillerini kullanın, elle biçimlendirme yapmayın. Başlıkları büyük punto yaparak değil, başlık stilini seçerek oluşturun. Bunun üç sonucu vardır: içindekiler otomatik üretilir, numaralandırma tutarlı kalır ve sonradan yapılan biçim değişikliği tek yerden uygulanır.
Elle biçimlendirilmiş bir belgede aynı değişiklik, yüzlerce yerde tek tek yapılır. Tez tesliminden bir hafta önce yapılan biçim düzeltmelerinin çoğu, işte bu hatanın faturasıdır.
İkinci kural: enstitünün tez kontrol formu varsa onu tezin başında bir kez okuyun, sonunda değil. Kontrol formu size teslim anında neye bakılacağını önceden söyler.
Kişisel veri uyarısı: özgeçmiş sayfası
Şablonların bir kısmı doktora tezleri için özgeçmiş sayfası içerir ve bu sayfa artık dikkat gerektirir. ODTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, doktora tezi özgeçmişinde doğum yeri, doğum tarihi, medeni durum, telefon numarası ve e-posta gibi kişisel bilgilerin kişisel verilerin korunması açısından yer almaması gerektiğini belirtir.
Bu, eski şablonlardan kopyalanan özgeçmiş sayfalarının neden gözden geçirilmesi gerektiğini açıklar. Tezler açık erişime açılan belgelerdir; içindeki her bilgi kalıcı olarak yayımlanır.
Ortak hatalar
Şablonu son hafta indirmek. Şablon, biçimlendirme kararlarının tamamını sizin yerinize verir; sonda indirildiğinde bütün metnin yeniden biçimlendirilmesi gerekir.
İnternetten bulunan genel bir şablonu kullanmak. Başka bir kurumun şablonu sizin enstitünüzün kurallarını taşımaz.
İki ortamı paralel yürütmek. Bölümleri Word’de, denklemleri LaTeX’te tutmak, birleştirme aşamasında iki kat iş çıkarır.
Sürüm yönetimi yapmamak. Hangi ortamı kullanırsanız kullanın, dosyanın tarihli kopyalarını saklayın. Tek dosya üzerinde çalışmak, tek bir bozulmada haftaların kaybı demektir.
Biçimin sayfa sayısını nasıl etkilediğini tez kaç sayfa olmalı yazımızda ayrıca ele aldık.
Ortam değil, metin
Word ile LaTeX arasındaki tartışma, çoğu zaman asıl işi erteleme biçimine dönüşür. İki ortam da tezinizi sizin yerinize yazmaz; ikisi de yalnızca yazdığınız metni düzenler.
Tesify ile tezinizin bölümlerini oluşturmaya başlayabilirsiniz, sonra çıkan metni seçtiğiniz şablona yerleştirebilirsiniz. Hangi araçla yazarsanız yazın, hangi bölümde ne anlatacağınıza siz karar verirsiniz.
Hangi işte hangi tür aracın işe yaradığını akademik araçlar rehberimizde kategori kategori karşılaştırdık.
Sık sorulan sorular
Tezimi LaTeX ile yazabilir miyim?
Enstitünüz LaTeX şablonu yayımlıyorsa evet. Yayımlamıyorsa yazım kurallarını LaTeX’te kendiniz uygulamanız gerekir; bu ek bir iş yükü demektir.
Enstitüm hangi şablonları veriyor, nereden bakarım?
Enstitünüzün tez yazım süreci sayfasından. Örneğin ODTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü hem Word hem LaTeX şablonu yayımlar.
Word ile yazılmış tez daha mı az kabul görür?
Hayır. Teslim edilen dosya her durumda PDF’tir; sistem hangi ortamda yazıldığını görmez.
Denklem yoğun bir tezde hangisi daha iyi?
LaTeX. Denklem numaralandırma ve denkleme atıf yapma bu ortamın doğal davranışıdır.
Danışmanım Word ile çalışıyorsa LaTeX kullanabilir miyim?
Kullanabilirsiniz ama her revizyon turunda PDF üzerinden gelen açıklamaları kaynak dosyaya kendiniz taşırsınız. Bu maliyeti baştan hesaba katın.
Tez ortasında ortam değiştirebilir miyim?
Teknik olarak mümkündür ama pahalıdır: biçimlendirme, tablolar, denklemler ve atıf alanları yeniden kurulur. Kararı ilk bölümden önce verin.
Teslim dosyası hangi biçimde olmalı?
Ulusal Tez Merkezi’nin açıklamalarına göre tam metin PDF, varsa ekler Ek.RAR biçiminde olmalıdır; üst sınır 200 MB’tır.
Şablonu kullanırken nelere dikkat etmeliyim?
Şablonun stillerini kullanın, elle biçimlendirme yapmayın. Başlıkları stil üzerinden oluşturursanız içindekiler otomatik üretilir.
Özgeçmiş sayfasına kişisel bilgilerimi yazmalı mıyım?
Enstitüler kişisel verilerin korunması gerekçesiyle doğum tarihi, telefon ve e-posta gibi bilgilerin yazılmamasını isteyebilir. Kendi enstitünüzün yönergesini kontrol edin.
İnternetten bulduğum bir LaTeX şablonunu kullanabilir miyim?
Önerilmez. Başka kurumun şablonu sizin enstitünüzün biçim kurallarını ve Türkçe ayarlarını taşımayabilir.