| Yapılacak iş | Araç kategorisi | Bu kategorinin en büyük zayıflığı |
|---|---|---|
| Kaynakları toplamak ve kaynakça üretmek | Kaynak yönetimi yazılımı | Künye verisi kaynaktan hatalı gelirse hatayı sessizce çoğaltır |
| Alanda ne yazıldığını görmek | Veri tabanı ve literatür keşif araçları | Kapsam sınırlıdır; hiçbiri her şeyi dizinlemez |
| Taslak kurmak ve bölümleri yazmak | Akademik yazım araçları | Metnin doğruluğu ve yazarlığı size aittir |
| Dil ve anlatım düzeltmek | Yazım ve dil denetimi | Terim tercihlerinizi bozabilir |
| Özgünlük denetimi | Benzerlik yazılımı | Yalnızca örtüşmeyi ölçer, atıf eksikliğini görmez |
Araç seçerken en sık yapılan hata, “en iyi program hangisi” diye sormaktır. Doğru soru şudur: hangi işi yapmaya çalışıyorum? Tez süreci birbirinden çok farklı beş iş içerir ve tek bir araç bunların hepsinde iyi değildir. Aşağıda her kategoriyi, seçim ölçütlerini ve zayıf yönlerini ayrı ayrı ele alıyoruz.
Değerlendirme ölçütlerimiz
Bir aracı önermeden önce hangi ölçütlere baktığımızı açıklamak, önerinin denetlenebilir olmasını sağlar. Dört ölçüt kullanıyoruz.
Türkçe metinle başa çıkma. Türkçe eklemeli bir dildir ve pek çok araç Türkçe metinde İngilizceye göre belirgin biçimde zayıflar. Bir aracı denerken kendi alanınızdan gerçek bir paragrafla sınayın, tanıtım örnekleriyle değil.
Enstitü biçimine uyum. Çoğu enstitü APA 7 ister, ancak kendi yazım kılavuzunda farklı kurallar tanımlayan kurumlar da vardır. Bir aracın çıktısını doğrudan kullanmadan önce kendi kılavuzunuzla karşılaştırın.
Süreçle uyum. Tez süreci enstitünün takvimine bağlıdır. Bir aracın resmî sürecin yerine geçip geçmediğini bilmek önemlidir; çoğu durumda geçmez.
Doğrulanabilirlik. Aracın ürettiği her bilgiyi kaynağından doğrulayabilmeniz gerekir. Doğrulanamayan çıktı, ne kadar akıcı olursa olsun kullanılamaz.
Fiyatlar sık değiştiği ve kampanyalara göre farklılaştığı için burada tutar belirtmiyoruz; güncel koşulları her zaman aracın kendi sayfasından doğrulayın. Ayrıca üniversitenizin kurumsal aboneliği olabilir, bu da bireysel satın almayı gereksiz kılabilir.
1. Kaynak yönetimi: en erken kurmanız gereken araç
Kaynak yönetimi yazılımları, okuduğunuz her kaynağın künyesini saklar ve kaynakçanızı istediğiniz biçimde üretir. Zotero ve Mendeley bu kategorinin en yaygın bilinen iki adıdır.
Bu araçların değeri, tez sürecinin sonunda ortaya çıkar. Yüz kaynakla çalışan bir öğrenci, kaynakçayı elle yazdığında biçim hatalarına ve eksik künyelere neredeyse kesin olarak düşer. Yazılım bu işi saniyeler içinde yapar ve biçimi değiştirmeniz gerektiğinde tek tuşla dönüştürür.
Zayıf yönü: yazılım künye verisini kaynaktan çeker ve o veri hatalıysa hatayı sadakatle çoğaltır. Özellikle Türkçe kaynaklarda yazar adlarındaki büyük harf ve karakter sorunları sık görülür. Kaynakçayı teslim etmeden önce mutlaka gözle kontrol edin.
Öneri: hangi yazılımı seçerseniz seçin, taramanın ilk gününde kurun. Yüz kaynağı sonradan sisteme girmek, baştan girmekten kat kat uzun sürer.
2. Literatür keşfi: tek bir kaynağa güvenmeyin
Alanda ne yazıldığını görmek için birden fazla kapıdan girmeniz gerekir. Türkiye bağlamında üç yerel kaynak öne çıkar: lisansüstü tezler için Ulusal Tez Merkezi, ulusal dizin için TÜBİTAK bünyesindeki TR Dizin ve açık erişim dergi yayınları için DergiPark.
Zayıf yönü: hiçbir veri tabanı her şeyi dizinlemez ve her birinin kapsamı farklıdır. Yalnızca birinde arama yapıp taramayı bitirdiğinizi düşünmek, en sık görülen yöntem hatasıdır.
Tez düzeyindeki kaynaklara nasıl ulaşacağınızı Ulusal Tez Merkezi arama rehberimizde, taramanın bütününü ise literatür taraması rehberimizde anlattık.
3. Yazım araçları: taslak kurmak ile metni devretmek arasındaki fark
Bu kategori son yıllarda en hızlı değişen alandır ve en çok yanlış anlaşılan alandır. Genel amaçlı sohbet araçlarıyla akademik yazıma özel araçlar arasında pratik bir fark vardır.
Genel amaçlı araçlar akıcı metin üretir ama tez yapısını, enstitü kurallarını ve kaynak disiplinini bilmez. Akademik yazıma özel araçlar ise bölüm yapısı ve kaynak düzeni etrafında çalışır.
Her ikisinin de en ciddi zayıflığı aynıdır: üretilen kaynakların gerçekten var olduğunu ve iddiayı desteklediğini doğrulamak zorundasınız. Var olmayan bir künyeye yapılan atıf, benzerlik oranınız sıfır olsa bile ağır bir bilimsel hatadır ve savunmada tek soruyla ortaya çıkar.
Tesify’ın zayıf yönü de burada dürüstçe belirtilmelidir: Tesify taslak kurmayı ve bölümleri ilerletmeyi kolaylaştırır, ancak sizin enstitünüzün yazım kılavuzundaki özel kuralları bilemez, sizin verinizi sizin yerinize yorumlayamaz ve kaynak seçiminizin sorumluluğunu üstlenemez. Metnin yazarı sizsiniz.
4. Dil ve anlatım denetimi
Bu araçlar cümle düşüklüklerini, tekrarları ve noktalama hatalarını yakalar. Akademik metinde özellikle uzun cümleleri sadeleştirmede işe yarar.
Zayıf yönü: alan terminolojinizi “hata” sanıp değiştirmeye çalışabilirler. Bir düzeltmeyi kabul etmeden önce terimin alanınızdaki yerleşik kullanımını düşünün. Otomatik olarak hepsini kabul etmek, metnin akademik tonunu bozar.
5. Özgünlük denetimi: seçim genellikle sizde değil
Benzerlik yazılımı kategorisinde önemli bir yapısal gerçek vardır: tez sürecinde bu aracı siz seçmezsiniz. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nin 9. maddesi, intihal yazılım programı raporunu enstitünün almasını ve danışman ile jüri üyelerine göndermesini öngörür.
İki ürünün farkını ve raporu kimin aldığını Turnitin ile iThenticate karşılaştırmamızda ayrıntılı olarak ele aldık.
Zayıf yönü: bu yazılımlar yalnızca metin örtüşmesini ölçer. Kaynak göstermeden aktarılmış bir fikri veya uydurma bir künyeyi göremezler.
Araçları hangi sırayla kurmalısınız?
Araçların hepsini aynı anda kurmaya çalışmak, tez yazmak yerine yazılım öğrenmekle geçen bir hafta üretir. İşleyen sıra, tez sürecinin doğal akışını izler.
Önce kaynak yönetimi gelir, çünkü ilk okuduğunuz makaleden itibaren biriktirme başlar. Sonra literatür keşif kaynakları gelir; bunlar zaten hesap gerektirmeyen veya kurumsal erişimle açılan kapılardır. Yazım aracı üçüncü sıradadır ve ancak elinizde bir plan ve bir kaynak kümesi olduğunda işe yarar. Dil denetimi dördüncü sıradadır çünkü henüz yazılmamış bir metni düzeltemezsiniz. Özgünlük denetimi ise en sonda, üstelik büyük ölçüde sizin elinizde olmadan gelir.
Bu sıralamayı bozmanın tipik sonucu şudur: yazım aracını ilk gün açan öğrenci, ne anlatacağını bilmediği bir konuda akıcı ama boş paragraflar üretir ve sonra bunları silmek zorunda kalır.
Bir aracı satın almadan önce nasıl denersiniz?
Tanıtım sayfaları her aracı iyi gösterir. Gerçek bir kararı ancak kendi metninizle yapacağınız kısa bir denemeyle verebilirsiniz ve bu deneme yarım saatten uzun sürmemelidir.
Denemeyi standart hâle getirmek için hep aynı üç girdiyi kullanın. Birincisi kendi alanınızdan seçtiğiniz gerçek bir Türkçe paragraf; bu, aracın dil kalitesini görünür kılar. İkincisi elinizdeki gerçek bir kaynağın künyesi; aracın biçimlendirmeyi doğru yapıp yapmadığını buradan anlarsınız. Üçüncüsü tezinizin gerçek bir alt başlığı; aracın konuyu ne kadar boş ve genel biçimde ele aldığını burada görürsünüz.
Üç çıktıyı da kaynağından doğrulayın. Özellikle künye biçimlendirmesini kendi enstitünüzün kılavuzuyla karşılaştırın. Araç bu üç testte zayıf kalıyorsa, tanıtım metni ne kadar iddialı olursa olsun sizin süreciniz için uygun değildir.
Kullanıcı tipine göre tek cümlelik öneriler
Taramaya yeni başlayan öğrenci: önce bir kaynak yönetimi yazılımı kurun, sonra literatüre girin. Sıra tersine dönerse iki kat çalışırsınız.
Yazma aşamasında tıkanan öğrenci: sorun genellikle araç eksikliği değil, plan eksikliğidir. Önce bölüm başlıklarını ve her başlığın altına gelecek iddiayı yazın.
Teslime az kalan öğrenci: yeni araç öğrenmeyin. Bu aşamada öğrenme maliyeti kazancından yüksektir; elinizdekiyle bitirin.
Doktora öğrencisi: kaynak yönetimi ve sürüm takibi kritiktir, çünkü süreç yıllara yayılır ve aynı metnin onlarca sürümü birikir.
Araç seçerken sormanız gereken beş soru
- Bu araç hangi işi yapıyor ve o iş bende gerçekten bir darboğaz mı?
- Üniversitem bunun kurumsal sürümünü zaten sağlıyor mu?
- Çıktısını kaynağından doğrulayabiliyor muyum?
- Enstitümün resmî sürecinin yerine geçiyor mu, yoksa yalnızca hazırlık mı?
- Türkçe metinle gerçekten iyi çalışıyor mu?
Beşinci soruyu mutlaka kendi metninizle test edin. Tanıtım sayfalarındaki örnekler seçilmiş örneklerdir ve sizin alanınızın diliyle aynı olmayabilir.
Araçların çözemeyeceği üç sorun
Belirsiz araştırma sorusu. Hiçbir araç, sınırı çizilmemiş bir soruyu sizin yerinize daraltamaz. Bu iş danışmanınızla yapılır.
Veri toplama izni. Etik kurul ve kurum izinleri idari süreçlerdir ve yazılımla hızlandırılamaz. Bu süreçleri erken başlatın.
Danışman ilişkisi. Düzenli görüşme ve geri bildirim döngüsü, hiçbir aracın yerine koyamayacağı şeydir. Aracın hızlandırdığı yazım, danışman geri bildirimi gecikirse yine bekler.
Dürüst kullanım çerçevesi
Yapay zekâ araçlarını kullanırken tek ölçüt şudur: metnin yazarı ve içeriğinden sorumlu kişi sizsiniz. Bu ilke hem etik hem de pratik bir gerekliliktir, çünkü savunmada metni açıklaması istenen kişi sizsiniz.
Uygulamada üç kural yeterlidir. Aracın ürettiği hiçbir kaynağı doğrulamadan kullanmayın. Aracın yazdığı hiçbir cümleyi anlamadan bırakmayın. Kurumunuzun beyan kuralları varsa bunlara uyun.
Taslak kurma aşamasında destek almak isterseniz Tesify ile tezinizin bölümlerini oluşturmaya başlayabilirsiniz. Kaynak seçimi, yorum ve son metin sizin sorumluluğunuzda kalır.
Sık sorulan sorular
Tek bir araç bütün işleri yapabilir mi?
Hayır. Tez süreci farklı nitelikte işler içerir ve her kategorinin kendi araçları vardır.
Hangi kaynak yönetimi yazılımını seçmeliyim?
Bölümünüzde yaygın kullanılanı seçmek pratiktir, çünkü sorun yaşadığınızda çevrenizde soru sorabileceğiniz kişi bulunur.
Kaynak yönetimi yazılımını ne zaman kurmalıyım?
Taramanın ilk gününde. Sonradan geçiş yapmak, kayıtları yeniden girmek anlamına gelir.
Araçları hangi sırayla kurmalıyım?
Kaynak yönetimi, literatür keşfi, yazım, dil denetimi ve en sonda özgünlük denetimi. Bu sıra tez sürecinin doğal akışını izler.
Bir aracı denemenin en hızlı yolu nedir?
Kendi alanınızdan gerçek bir paragraf, gerçek bir kaynak künyesi ve tezinizin gerçek bir alt başlığıyla yarım saatlik bir test yapın.
Yapay zekâ ile yazmak yasak mı?
Kurallar kurumunuza göre değişir. Değişmeyen ilke, metnin yazarının ve sorumlusunun siz olmanızdır.
Yapay zekânın verdiği kaynaklar güvenilir mi?
Her künyeyi kaynağından doğrulamanız gerekir. Var olmayan bir kaynağa atıf yapmak ciddi bir hatadır.
Dil denetimi araçlarının önerilerini hep kabul etmeli miyim?
Hayır. Alan terminolojinizi bozan önerileri reddedin.
Benzerlik programını kendim seçebilir miyim?
Tez sürecinde hayır. Raporu enstitü alır ve hangi programın kullanılacağını kurum belirler.
Üniversitemin sağladığı araçları nasıl öğrenirim?
Kütüphane veya bilgi merkezi sayfalarından ve enstitü sekreterliğinden öğrenebilirsiniz.
Ücretsiz araçlar yeterli olur mu?
Çoğu öğrenci için kaynak yönetimi ve literatür keşfi tarafında ücretsiz seçenekler yeterlidir. Kurumsal abonelikler de çoğu ihtiyacı karşılar.
Teslime iki hafta kala yeni araç öğrenmeli miyim?
Hayır. Bu aşamada öğrenme maliyeti kazancından yüksektir.
Araçlar Türkçede İngilizcedeki kadar iyi mi çalışıyor?
Çoğu durumda değil. Bu yüzden aracı kendi alanınızdan gerçek bir paragrafla test edin.
Tesify’ın zayıf yönü nedir?
Enstitünüzün özel yazım kurallarını bilemez, verinizi sizin yerinize yorumlayamaz ve kaynak seçiminizin sorumluluğunu üstlenemez.
Araç kullanmak tezimi daha hızlı bitirir mi?
Yazım ve düzenleme aşamasında zaman kazandırır. Ancak izin süreçleri, veri toplama ve danışman geri bildirimi araçla hızlanmaz.