Tıp Tezinde Bilimsel Anlatım Nasıl Olmalı? Zaman, Edilgen Çatı ve Terminoloji (2026)

Danışmanınızın tez taslağınıza yazdığı “anlatım zayıf” notu çoğu zaman dilbilgisi hatası değil, alanın beklediği kayıt (register) dışına çıkmakla ilgilidir. Tıp tezinde bilimsel anlatım; zaman kipini, edilgen çatıyı, birim yazımını ve terminolojiyi belirli bir disipline oturtur — ve bu disiplin, genel “akademik dil” tavsiyelerinden farklıdır. Bir cümlenin dilbilgisel olarak doğru olması, o cümlenin tıp yazınının beklediği kayıtta olduğu anlamına gelmez; aradaki fark, çoğu zaman jürinin “anlatımı zayıf” diye işaretlediği yerdir.

Bu yazı genel dil düzeltme tavsiyesinden nasıl farklı?

“Dil ve anlatım zayıf” notunu alan tez metnini düzelten yazımız cümle uzunluğu, bağlaç tekrarı ve akış gibi alan bağımsız sorunları ele alıyor. Bu yazı farklı bir işi yapıyor: tıp tezinin kendi disiplinine özgü kayıt kurallarını — zaman, çatı, birim, terminoloji — tek tek gösteriyor. İkisi birbirini tamamlıyor; genel anlatım sorununuz varsa önce oraya, alan-özel bir kayıt sorununuz varsa buraya bakın.

Edilgen çatı mı, etken mi?

Türkçe tıp yazınında yöntem ve bulgular bölümleri geleneksel olarak edilgen çatıyla yazılır: araştırmacı cümlenin öznesi değil, işlem cümlenin odağıdır. “Hastalardan venöz kan örneği alındı” cümlesi “biz hastalardan kan aldık” cümlesinin yerini tutar; ikincisi pek çok tıp fakültesi ve uzmanlık eğitim kurumunun kılavuzunda tercih edilmez. Bunun istisnası tartışma ve sonuç bölümlerinde bazı anabilim dallarının izin verdiği sınırlı birinci çoğul şahıs kullanımıdır (“bulgularımızı X çalışmasıyla karşılaştırdığımızda…”) — bu, kılavuzdan kılavuza değişen bir tercih olduğu için danışmanınızın ve enstitünüzün kendi kuralını mutlaka sorun.

Zaman kipi: ne zaman geçmiş, ne zaman geniş zaman?

Tıp tezlerinde zaman kipi seçimi rastgele değil, önermenin durumuna bağlıdır:

• Kendi çalışmanızın işlemleri ve bulguları → -di’li geçmiş zaman. “Hastalar iki gruba ayrıldı”, “ortalama yaş 54,2 olarak bulundu.” Bu, bir kez yapılmış ve tamamlanmış bir işlemi anlatır.
• Genel kabul görmüş, güncel bilgi → geniş zaman. “Tip 2 diyabet, insülin direnciyle karakterizedir.” Bu cümle her zaman doğru kabul edilen bir olguyu anlatır, sizin çalışmanızla sınırlı değildir.
• Başka bir çalışmanın spesifik bulgusuna atıf → geçmiş zaman. “Smith ve ark. (2021) benzer bir ilişki bildirmiştir.” Burada belirli bir araştırmanın belirli bir sonucundan söz ediliyor, genel bir olgudan değil.

En sık karışıklık, genel bilgiyi geçmiş zamanla yazmak: “İnsülin direnci diyabetin patogenezinde rol oynamıştır” cümlesi, sanki bu mekanizma artık geçerli değilmiş gibi bir izlenim verir. Geniş zamana çevirmek (“rol oynar”) önermeyi zamana bağlı olmaktan çıkarır.

Somut bir örnek: aynı bulgu, zayıf ve güçlü hâliyle

Kayıt farkını en iyi yan yana görmek gösterir. Aşağıdaki iki cümle aynı bulguyu anlatıyor:

• Zayıf: “Biz hastaları inceledik ve gördük ki tedavi grubunda hastalar daha iyi oldu ve bu bence önemli bir şey.”
• Güçlü: “Tedavi grubunda semptom şiddeti kontrol grubuna göre anlamlı derecede azalmıştır (p<0,05). Bu bulgu, X ve ark. tarafından bildirilen sonuçla uyumludur.”

Fark yalnızca kelime seçimi değil: “biz … gördük” öznel ve birinci şahıs, “bence önemli” ise sübjektif bir değer yargısı — bilimsel metinde yeri yoktur, anlamlılığın kendisi (p değeri) yeterli kanıttır. Güçlü cümle edilgen çatıyı, geçmiş zamanı (kendi bulgunuz için), sayısal kanıtı (p değeri) ve nesnel bir karşılaştırmayı (literatürle uyum) bir araya getiriyor.

Dolaylı anlatım: başkalarının bulgusunu nasıl aktarırsınız?

Literatürdeki bir çalışmadan söz ederken iki seçeneğiniz var: dolaylı anlatım (“X ve ark. (2021), Y değişkeninin Z ile ilişkili olduğunu bildirmiştir”) veya doğrudan sonucu aktarma (“Y değişkeni Z ile ilişkilidir (X ve ark., 2021)”). Tıp yazınında ikinci biçim daha yaygındır, çünkü bulguyu doğrudan bir olgu gibi sunar ve kaynağı parantezde belirtir; “bildirmiştir”, “göstermiştir”, “saptamıştır” gibi aktarma fiilleri ise bulgunun kesinlik derecesini işaretlemekte kullanılır — bir çalışmanın “kanıtladığını” değil “gösterdiğini” ya da “bildirdiğini” yazmak, tek bir çalışmanın sonucunu aşırı kesin sunmaktan kaçınır. Aktarma fiilleri ve taşıdıkları duruşu ayrıntılı ele alan yazımız bu seçimi alan bağımsız olarak anlatıyor; burada yalnızca tıp yazınındaki eğilimi vurguluyoruz.

Bağlaçlar: karşılaştırma ve neden-sonuç ilişkisini nasıl kurarsınız?

Bulgular ve tartışma bölümlerinde en sık ihtiyaç duyulan bağlaç türleri karşıtlık ve neden-sonuçtur. “Ancak”, “bununla birlikte”, “buna karşın” bir bulgunun beklenenin tersine çıktığını işaretler (“Gruplar arasında yaş açısından fark yokken, cinsiyet dağılımı açısından anlamlı fark saptanmıştır.” yerine “…anlamlı fark saptanmıştır; bununla birlikte bu farkın klinik sonucu etkilemediği görülmüştür” gibi bir devam cümlesiyle ilişki netleşir). “Bu nedenle”, “dolayısıyla” ise bir bulgudan çıkarılan sonucu bağlar, ama yalnızca gerçekten bir neden-sonuç ilişkisi kurulabiliyorsa kullanılmalı — korelasyonel bir bulguyu nedensellik bağlacıyla sunmak, tez savunmasında jürinin ilk sorduğu sorulardan biridir.

Birim ve sayı yazımı: SI birimleri ve ondalık ayırıcı

Tıp tezlerinde birim yazımı iki ayrı kuralın kesişimindedir. Birincisi birim tutarlılığı: SI (Uluslararası Birim Sistemi) birimleri esas alınır, ama tıpta yerleşik bazı SI dışı birimler de kabul görür — kan basıncı için mmHg bunun en bilinen örneğidir. Glukoz mg/dL veya mmol/L ile verilir ve laboratuvarın raporlama birimiyle tutarlı olmalıdır; glukozda 1 mmol/L yaklaşık 18 mg/dL’ye karşılık geldiği için ikisi karıştırılırsa yaklaşık 18 kat büyüklüğünde bir hata ortaya çıkar. Hemoglobin için g/dL, ilaç dozları için mg/kg yaygındır. İkincisi ondalık ayırıcı: Türkçe metinde ondalık kısım virgülle ayrılır (2,5 mg, p<0,05), İngilizce özet ve uluslararası dergi formatında ise nokta kullanılır (2.5 mg, p<0.05). Aynı tez içinde Türkçe ve İngilizce özet arasında bu ayrımı tutarlı uygulamak, jürinin ilk sayfada fark ettiği bir ayrıntıdır. Ortalama ± standart sapma gösteriminde “±” işareti boşluksuz veya tek boşlukla, birim son değerden sonra yazılır (örn. 54,2 ± 6,1 yaş).

Terminoloji: Türkçe tıp terimi mi, Latince mi?

Türkiye’de tıp eğitimi ve tez yazımında iki isimlendirme geleneği bir arada yaşar: TDK ve tıp fakültelerinin kendi terim kılavuzlarının önerdiği Türkçeleştirilmiş terimler (ör. “miyokart enfarktüsü”, “kalp krizi” yerine) ve uluslararası literatürün kullandığı Latince kökenli uluslararası terminoloji (ör. anatomik adlar için Terminologia Anatomica, hastalık adları için Latince karşılıklar). Danışmanınızın ve anabilim dalınızın hangi kılavuzu esas aldığını tez yazımına başlamadan önce netleştirin; bazı anabilim dalları ikisini karışık kullanmayı (ör. ilk geçtiği yerde Türkçe terim, parantez içinde Latince karşılığı) kabul eder, bazıları tek bir sistemde ısrar eder. Kısaltmalar için ortak kural nettir: her kısaltma ilk geçtiği yerde açık haliyle yazılır, parantez içinde kısaltması verilir, sonrasında kısaltma kullanılır (“tip 2 diabetes mellitus (T2DM)”). İlaç isimlerinde de aynı ikilik geçerli: jenerik (etken madde) adı küçük harfle, ticari isim büyük harfle ve mümkünse hiç kullanılmadan yazılır — bir tez metninde ticari ilaç ismi geçiyorsa, bunun nedeni (ör. çalışmanın o ürüne özgü olması) açıkça belirtilmelidir.

Günlük konuşma dilinden gelen kelimeler de bilimsel metinde yerini terim karşılığına bırakır: “şeker hastalığı” yerine “diabetes mellitus” veya “diyabet”, “kan sulandırıcı” yerine “antikoagülan”, “kalp krizi” yerine bağlama göre “miyokart enfarktüsü” veya “akut koroner sendrom”. Bu değişim yalnızca “daha bilimsel görünmek” için değil, terimin kapsadığı klinik durumu kesinleştirmek içindir — “şeker hastalığı” tip 1, tip 2 ve gestasyonel diyabeti ayırt etmezken, tez metninde hangi alt tipten söz edildiği net olmalıdır. Aynı hassasiyet sendrom ve hastalık adlarında da geçerlidir: “kalp yetmezliği” gibi geniş bir şemsiye terim yerine, çalışmanızın kapsadığı alt tipi (ör. “korunmuş ejeksiyon fraksiyonlu kalp yetmezliği”) ilk geçtiği yerde tam olarak adlandırmak, okuyucunun örneklem tanımını yeniden kurmasını gerektirmez.

Sayıları rakamla mı, yazıyla mı yazmalısınız?

Bilimsel Türkçede genel eğilim şudur: ölçüm sonucu olan her sayı rakamla yazılır (“54 hasta”, “3,2 mg/dL”, “%68 oranında”), cümlenin başına gelen sayılar ise yazıyla başlatılır ya da cümle yeniden kurulur (“54 hasta” yerine cümle başındaysa “Elli dört hasta” yazmak yerine cümleyi “Çalışmaya 54 hasta alındı” biçiminde kurmak daha akıcıdır). Sıra bildiren sayılar (“birinci basamak tedavi”, “ikinci trimester”) genellikle yazıyla kalır, çünkü bunlar bir ölçüm değil bir sınıflandırmadır. Yüzde işareti sayıyla bitişik yazılır (%68, 68% değil — Türkçede yüzde işareti sayının önüne gelir), aralık belirtilirken kısa çizgi kullanılır (18-65 yaş), ancak eksi değerlerle karışabileceği bağlamlarda (ör. negatif bir değer aralığı) “ile” bağlacı tercih edilir.

Teslimden önce hızlı bir tutarlılık kontrolü

Tez metnini teslim etmeden önce aşağıdaki beş noktayı tüm metin boyunca tarayın; her biri jürinin ilk okumada yakaladığı türden ayrıntılardır:

1. Ondalık ayırıcı tutarlılığı: Türkçe bölümlerde virgül, İngilizce özette nokta — “bul” (find) işlevini kullanarak metnin tamamını tarayın.
2. Birim tutarlılığı: aynı ölçüm tez boyunca hep aynı birimle mi veriliyor (mg/dL mi, mmol/L mi)?
3. Kısaltma tutarlılığı: her kısaltma yalnızca bir kez tanımlanmış mı, tanım metnin ortasında bir yerde tekrar edilmiş mi?
4. Zaman kipi tutarlılığı: genel bilgi cümleleri geniş zamanda mı, kendi bulgularınız geçmiş zamanda mı kalmış?
5. Terminoloji tutarlılığı: aynı klinik durum için tez boyunca tek bir terim mi kullanılıyor, yoksa günlük dil ve terim karışık mı geçiyor?

Şekil, çizelge ve istatistik cümlelerinin dili

Şekil ve çizelge (tablo) başlıkları nesnel ve kısa cümlelerle yazılır, yorum içermez: “Çizelge 3.1. Gruplara göre demografik özellikler” doğru, “Çizelge 3.1. Gruplar arasında şaşırtıcı bir fark bulundu” yanlıştır — yorum, çizelgenin altındaki metne aittir, başlığa değil. İstatistiksel sonuç cümleleri ise belirli bir kalıp izler: test adı, istatistik değeri, p değeri ve klinik yorum ayrı ayrı verilir. Bu kalıbın APA 7’ye göre tam biçimini ve metin içi yazımını SPSS sonuçlarının APA 7’ye göre raporlanmasını anlatan yazımızda ayrıntılı bulabilirsiniz; burada tekrar edilmiyor.

Hasta mahremiyeti dilde nasıl korunur?

Olgu sunumu içeren tez ve makalelerde hastayı tanımlayıcı hiçbir ayrıntı (ad, yaşadığı yerin adı, çalıştığı kurum, çok spesifik bir tarih) metne girmez; hasta “32 yaşında kadın hasta” gibi anonim bir ifadeyle tanımlanır. Bu, yalnızca bir üslup tercihi değil, tıp tezinde klinik veri ve KVKK kurallarını anlatan yazımızda ele aldığımız veri koruma yükümlülüğünün dile yansıyan halidir.

Sık yapılan dört hata

1. Genel bir olguyu geçmiş zamanla yazmak. “X mekanizması rol oynamıştır” yerine “rol oynar” — mekanizma hâlâ geçerlidir, geçmişte kalmamıştır.
2. Aynı ölçümü tez boyunca farklı birimlerle vermek. Glukozu bir yerde mg/dL, başka bir yerde mmol/L yazıp aralarında dönüşüm yapmadan bırakmak.
3. İngilizce özet ile Türkçe metinde ondalık ayırıcıyı karıştırmak. Türkçe’de virgül, İngilizce özette nokta — ikisini birbirine karıştırmak jürinin ilk fark ettiği ayrıntılardan biridir.
4. Kısaltmayı tanımlamadan kullanmak. Bir kısaltma metnin ortasında ilk kez geçiyorsa, açık hali orada verilmemiş demektir; okuyucu başa dönmek zorunda kalır.

Kayıt doğru, metin yarım kaldıysa

Tesify‘ı 9.000’den fazla öğrenci kullanıyor ve bu öğrenciler 15.000’den fazla bölümü onunla yapılandırdı; tezinizin metni ise %100 sizin tarafınızdan yazılır. Yöntem bölümünüzün genel iskeletini kurmak için yöntem bölümü nasıl yazılır yazımıza, uzmanlık tezi bölümlemesi için tıpta uzmanlık tezi bölüm iskeleti yazımıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Tıp tezinde “biz” diyerek yazabilir miyim?

Çoğu kılavuz yöntem ve bulgular bölümlerinde edilgen çatıyı tercih eder. Tartışma bölümünde bazı anabilim dalları sınırlı bir birinci çoğul şahıs kullanımına izin verir; bu, kılavuzdan kılavuza değiştiği için enstitünüzün ve danışmanınızın tercihini yazılı olarak öğrenin.

Yöntem bölümünü hangi zamanla yazmalıyım?

Geçmiş zamanla. Yöntem, tamamlanmış ve bir kez yapılmış işlemleri anlatır: “örneklem hesaplandı”, “veriler toplandı” gibi.

Giriş bölümündeki genel bilgi cümleleri hangi zamanda olmalı?

Geniş zamanda. Genel kabul görmüş bir olgu ya da mekanizma anlatılıyorsa (“X, Y ile ilişkilidir”), bu her zaman geçerli kabul edilen bir önermedir ve geçmiş zamana bağlanmamalıdır.

Ondalık ayracı nokta mı virgül mü olmalı?

Türkçe metinde virgül (2,5 mg), İngilizce özet ve uluslararası format gerektiren bölümlerde nokta (2.5 mg). İkisini aynı tez içinde tutarsız kullanmak jürinin fark ettiği bir hatadır.

Türkçe tıp terimi mi kullanmalıyım, Latince mi?

Anabilim dalınızın veya danışmanınızın tercih ettiği sistemi kullanın. Bazı bölümler yalnızca Türkçeleştirilmiş terimleri, bazıları uluslararası Latince terminolojiyi, bazıları da ilk geçişte ikisini birlikte ister.

Kısaltmaları nasıl tanıtmalıyım?

Her kısaltma metinde ilk geçtiği yerde açık haliyle yazılır, parantez içinde kısaltması verilir; sonraki kullanımlarda yalnızca kısaltma yeterlidir.

Şekil ve çizelge başlıklarında yorum yapabilir miyim?

Hayır. Başlıklar nesnel ve kısa olmalı; yorum ve anlamlılık değerlendirmesi çizelgenin altındaki metne aittir.

Hasta bilgilerini olgu sunumunda nasıl yazmalıyım?

Tanımlayıcı hiçbir ayrıntı (ad, yer adı, kurum, spesifik tarih) olmadan, “32 yaşında kadın hasta” gibi anonim bir ifadeyle. Bu, veri koruma yükümlülüğünün dile yansıyan halidir.

Bu yazı genel “anlatım zayıf” notunu nasıl düzelteceğimi de anlatıyor mu?

Hayır, o farklı bir iş. Cümle uzunluğu, akış ve bağlaç tekrarı gibi alan bağımsız sorunlar için sitemizdeki genel akademik anlatım yazısına bakın; bu yazı yalnızca tıp alanının kendi kayıt kurallarını (zaman, çatı, birim, terminoloji) ele alıyor.

Sayıları cümle başında rakamla yazabilir miyim?

Genel eğilim hayır yönündedir; cümle başına gelen sayılar ya yazıyla açılır ya da cümle, sayı ortada kalacak biçimde yeniden kurulur. Ölçüm sonucu olan sayılar (yaş, doz, oran) cümlenin herhangi bir başka yerinde rakamla kalabilir.