Problem durumu, araştırmanın amacı ve araştırmanın önemi, tezin gerekçesini taşıyan üç başlıktır ve jüri bunları tek tek değil, birbirleriyle tutarlı mı diye okur. Bu yazı üçünü yedi ayrı bölüm için baştan sona yazıyor, aralarındaki hizalamayı bir tabloyla sabitliyor ve doldurabileceğiniz bir şablon veriyor.
Bölümün iskeleti ve açılış paragraflarının nasıl kurulduğu ayrı bir konudur; tez giriş bölümünün yapısını ve örnek açılış metinlerini veren yazımız onu ele alıyor. Burada üçlünün kendisi var.
Üç başlık, üç farklı iş
| Başlık | Cevapladığı soru | Yanlış giden en yaygın şey |
|---|---|---|
| Problem durumu | Çözülmemiş ne var ve neden çözülmeli? | Konuyu tanıtır, sorunu kurmaz |
| Araştırmanın amacı | Bu tez tam olarak ne yapacak? | Sorularla örtüşmez, fazla vaat eder |
| Araştırmanın önemi | Bulgu çıkarsa kim ne kazanır? | Kime yaradığını söylemez, genel kalır |
En sık görülen kusur üçüncü sütunda değil, üçünün ilişkisindedir: amaçta üç şey vaat edip iki soru sormak ya da önem bölümünde amaçta olmayan bir çıktıya işaret etmek. Aşağıdaki örnekler bu hizalamayı koruyacak biçimde yazıldı.
Yedi bölümden tam yazılmış örnekler
Her örnek üç paragraftan oluşuyor: problem durumu, amaç, önem. Köşeli parantezli her yer, kendi kaynağınızdan okuyarak dolduracağınız bilgidir — kurumunu ve yılını yazmadığınız bir rakamı hiç yazmayın.
Eğitim yönetimi
Problem durumu. Okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik davranışları ile öğretmenlerin işe adanmışlığı arasındaki ilişki farklı bağlamlarda gösterilmiştir. Ancak Türkiye’de bu ilişkiyi inceleyen çalışmalar ağırlıklı olarak büyükşehir merkezlerinde ve devlet okullarında yürütülmüştür. Kırsal bölgelerdeki ve küçük ölçekli okullardaki yönetici-öğretmen etkileşimi bu örneklemlerde temsil edilmemektedir; oysa okul büyüklüğü liderlik davranışlarının görünürlüğünü doğrudan etkileyen bir koşuldur. Bu boşluk, liderlik geliştirme programlarının küçük okullara uyarlanmasını dayanaksız bırakmaktadır.
Amaç. Bu araştırmanın amacı, [belirtilen ildeki] kırsal bölge ilkokullarında görev yapan öğretmenlerin, okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik davranışlarına ilişkin algıları ile işe adanmışlık düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemektir. Bu genel amaç doğrultusunda şu sorulara yanıt aranmıştır: (1) Öğretmenlerin dönüşümcü liderlik algısı hangi düzeydedir? (2) İşe adanmışlık düzeyi hangi düzeydedir? (3) İki değişken arasında anlamlı bir ilişki var mıdır? (4) Bu ilişki okul büyüklüğüne göre farklılaşmakta mıdır?
Önem. Araştırma, kırsal bölge okullarına özgü bir veri kümesi üreterek alanyazındaki kentsel ağırlığı dengelemeyi amaçlamaktadır. Bulgular, il millî eğitim müdürlüklerinin yönetici geliştirme programlarını okul ölçeğine göre farklılaştırmasına dayanak oluşturabilir. Ayrıca okul büyüklüğünün bir düzenleyici değişken olarak sınanması, alanyazında büyük ölçüde kontrol değişkeni sayılan bu koşulun açıklayıcı gücünü tartışmaya açacaktır.
Hemşirelik
Problem durumu. Ameliyat sonrası ağrı yönetiminde hasta kontrollü analjezi uygulamaları yaygınlaşmış, buna karşın hastaların cihazı kullanma davranışı ile bildirilen ağrı düzeyi arasında tutarsızlıklar bildirilmiştir. Bu tutarsızlığın kaynağı olarak hastaların bağımlılık kaygısı ve yetersiz bilgilendirilme gösterilmiştir. Türkiye’de ameliyat öncesi verilen bilgilendirmenin içeriği ve süresi kliniğe göre büyük farklılık göstermektedir ve bu farkın ağrı yönetimi sonuçlarına yansıyıp yansımadığı bilinmemektedir.
Amaç. Bu çalışmanın amacı, [belirtilen hastanede] elektif cerrahi geçiren hastalarda ameliyat öncesi yapılandırılmış bilgilendirmenin, ameliyat sonrası bildirilen ağrı düzeyi ve analjezi cihazı kullanımı üzerindeki etkisini belirlemektir.
Önem. Bulgular, ameliyat öncesi hasta eğitiminin standartlaştırılmasına ilişkin klinik bir gerekçe sunacaktır. Ağrı yönetiminde hemşirenin rolü çoğunlukla uygulama aşamasıyla sınırlı tanımlanmaktadır; bu araştırma, ameliyat öncesi bilgilendirmenin de bir hemşirelik girişimi olarak sonuçları etkilediğini sınayarak rol tanımına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.
İşletme
Problem durumu. Uzaktan çalışma düzeninin kalıcılaşmasıyla birlikte örgütsel bağlılığın nasıl kurulduğu yeniden tartışmaya açılmıştır. Yüz yüze etkileşimin azalması, bağlılığın duygusal bileşenini beslediği varsayılan gündelik temasları ortadan kaldırmaktadır. Türkiye’de uzaktan çalışan beyaz yakalı çalışanların örgütsel bağlılığı ile işten ayrılma niyeti arasındaki ilişkiyi, çalışma düzeninin türünü ayırt ederek inceleyen çalışma sayısı sınırlıdır.
Amaç. Bu araştırmanın amacı, [belirtilen sektörde] tam zamanlı uzaktan, hibrit ve ofis düzeninde çalışan beyaz yakalı çalışanların örgütsel bağlılık düzeyleri ile işten ayrılma niyetleri arasındaki ilişkiyi karşılaştırmalı olarak incelemektir.
Önem. Araştırma, insan kaynakları birimlerine çalışma düzeni kararını elde tutma hedefiyle birlikte değerlendirebilecekleri bir karşılaştırma sunmayı amaçlamaktadır. Üç düzenin aynı örneklemde karşılaştırılması, alanyazında çoğunlukla ayrı çalışmalarda incelenen bu grupların doğrudan karşılaştırılmasını mümkün kılacaktır.
Psikoloji
Problem durumu. Bilişsel yeniden değerlendirme, duygu düzenleme stratejileri arasında psikolojik iyi oluşla en tutarlı biçimde ilişkilendirilen stratejidir. Bununla birlikte bu ilişkinin her koşulda aynı güçte olduğu varsayımı sorgulanmaktadır: destekleyici bir sosyal çevrenin yokluğunda bireysel bir düzenleme stratejisinin ne ölçüde koruyucu olabildiği belirsizdir. Türk üniversite öğrencileri örnekleminde algılanan sosyal desteğin bu ilişkideki düzenleyici rolü incelenmemiştir.
Amaç. Bu araştırmanın amacı, üniversite öğrencilerinde bilişsel yeniden değerlendirme ile psikolojik iyi oluş arasındaki ilişkide algılanan sosyal desteğin düzenleyici rolünü incelemektir.
Önem. Bulgular, üniversite psikolojik danışmanlık birimlerinin duygu düzenleme temelli grup programlarını hangi öğrenci gruplarına önceliklendireceğine ilişkin bir ölçüt sunabilir. Düzenleyici etki bulunması hâlinde, bireysel stratejilere odaklanan müdahalelerin sosyal destek bileşeni olmadan yetersiz kalabileceği tartışılacaktır.
Hukuk
Problem durumu. [İlgili kanundaki belirli bir kavramın] uygulamada ne kapsamda yorumlandığı, doktrinde tartışmalıdır. Yargı kararlarında birbirinden ayrışan yorumlar bulunmakta, bu da öngörülebilirliği zayıflatmaktadır. Kavramın sınırlarını, yayımlanmış kararlar üzerinden sistematik biçimde inceleyen bir çalışmaya rastlanmamıştır.
Amaç. Bu çalışmanın amacı, [ilgili kavramın] doktrindeki tanımını ve yargı kararlarındaki uygulamasını karşılaştırmalı olarak incelemek ve ayrışmanın hangi ölçütlerden kaynaklandığını belirlemektir.
Önem. Çalışma, uygulamada karşılaşılan yorum farklılıklarını tek bir ölçüt setine indirgeyerek doktrine tartışılabilir bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır. Hukuk tezlerinin yöntem bölümü taşımadığı dikkate alındığında, kaynak seçiminin ve karar tarama ölçütlerinin açıkça yazılması bu tür çalışmalarda şeffaflığın tek güvencesidir.
Makine mühendisliği
Problem durumu. Eklemeli imalatla üretilen parçalarda yorulma dayanımı, aynı malzemenin geleneksel yöntemlerle üretilmiş hâline göre farklılık göstermektedir. Bu farkın yüzey pürüzlülüğü ve iç boşluklardan kaynaklandığı bilinmekte, ancak yüzey işleme parametrelerinin dayanıma katkısı çoğunlukla tek bir parametre değiştirilerek incelenmiştir. Parametrelerin birlikte etkisini ele alan karşılaştırmalı çalışma sayısı sınırlıdır.
Amaç. Bu çalışmanın amacı, [belirtilen malzeme ve üretim yöntemiyle] üretilen numunelerde farklı yüzey işleme parametrelerinin yorulma dayanımına etkisini deneysel olarak belirlemek ve parametreler arası etkileşimi incelemektir.
Önem. Elde edilecek veri seti, tasarım aşamasında yüzey işleme kararının dayanım hedefiyle birlikte verilmesine olanak tanıyacaktır. Parametre etkileşiminin gösterilmesi, tek parametreli iyileştirme yaklaşımının sınırlarını ortaya koyacaktır.
İletişim
Problem durumu. Haber doğrulama davranışı üzerine yapılan çalışmalar, açık sosyal medya platformlarına odaklanmıştır. Oysa kapalı mesajlaşma gruplarında dolaşan içerik, gönderenin tanıdık biri olması nedeniyle farklı bir güven mekanizmasıyla karşılanmaktadır. Bu ortamda doğrulama davranışının nasıl işlediği Türkiye bağlamında büyük ölçüde incelenmemiştir.
Amaç. Bu araştırmanın amacı, mesajlaşma uygulamalarındaki kapalı gruplarda dolaşan haber içeriğine yönelik doğrulama davranışını, gönderenle olan ilişki türüne göre incelemektir.
Önem. Bulgular, medya okuryazarlığı programlarının kapalı ortamlar için ayrı bir modül gerektirip gerektirmediğine ilişkin bir gösterge sunacaktır. Gönderenle ilişki türünün doğrulama davranışını etkilediğinin gösterilmesi, platform temelli açıklamaların yerine ilişki temelli bir açıklamayı gündeme getirecektir.
Kendi alanınıza daha yakın örnekler için sitemizdeki alan odaklı yazılara bakabilirsiniz: sosyal hizmet tezinde amaç ve önemin işlenmiş örneklerle yazımı, eğitim tezinde araştırma problemi, hipotez ve değişkenlerin örnekli tablosu ve beslenme tezinde aynı üçlünün kurulması.
Hizalama tablosu: amaç, soru, hipotez, analiz
Aşağıdaki tablo tezinizin tutarlılık denetimidir. Her satırı doldurun; bir hücre boş kalıyorsa o satırdaki amaç fazladır ya da bir soru eksiktir.
| Alt amaç | Araştırma sorusu | Hipotez (varsa) | Değişkenler | Analiz |
|---|---|---|---|---|
| Düzey belirlemek | … hangi düzeydedir? | yok | tek değişken | betimsel istatistik |
| İlişki incelemek | … arasında ilişki var mıdır? | H₁: pozitif ilişki vardır | iki sürekli değişken | korelasyon |
| Fark incelemek | … gruplara göre farklılaşmakta mıdır? | H₁: fark vardır | bir gruplayıcı, bir sürekli | t testi / ANOVA |
| Yordamak | … ne ölçüde yordamaktadır? | H₁: anlamlı yordayıcıdır | yordayıcı(lar) + yordanan | regresyon |
| Düzenleyici etki | … ilişkide rol oynamakta mıdır? | H₁: düzenleyici etki vardır | bağımsız, bağımlı, düzenleyici | moderasyon analizi |
Hipotez yazımının biçimsel kuralları — yönlü ve yönsüz ayrımı, H₀ ve H₁ kuruluşu — için tez hipotezinin nasıl yazılacağını anlatan rehberimize bakın. Analiz seçimini destekleyen örneklem hesabı ise örneklem büyüklüğünün G*Power ile nasıl hesaplandığını gösteren yazımızda.
Doldurulacak şablon
Problem durumu: “[Olgu], [neden önemli] bakımından belirleyicidir. Alanyazında [yerleşmiş bulgu] gösterilmiştir. Ancak bu çalışmalar [kapsam sınırı] ile sınırlıdır. Dolayısıyla [daraltılmış koşulda] [olgunun] nasıl işlediği bilinmemektedir. Bu belirsizlik, [hangi kararı/uygulamayı] dayanaksız bırakmaktadır.”
Amaç: “Bu araştırmanın amacı, [örneklem] üzerinde [bağımsız değişken] ile [bağımlı değişken] arasındaki [ilişkiyi/farkı/etkiyi] incelemektir. Bu amaç doğrultusunda şu sorulara yanıt aranmıştır: (1)… (2)… (3)…”
Önem: “Araştırma, [somut çıktı] üreterek [kimin] [hangi kararına] dayanak sağlamayı amaçlamaktadır. Ayrıca [kuramsal katkı], alanyazında [hangi varsayımı] tartışmaya açacaktır.”
Önem bölümünde “alana katkı sağlayacaktır” cümlesini tek başına bırakmayın. Katkının bir muhatabı olmalı: bir birim, bir meslek grubu, bir karar. Muhatapsız katkı, jürinin ilk sorduğu boşluktur.
Jürinin bu üç başlıkta yakaladığı beş hata
- Problem durumu konuyu tanıtıyor, sorunu kurmuyor. “Bu konu önemlidir” bir problem değildir; problem, bilinmeyen bir şeyin bir kararı dayanaksız bırakmasıdır.
- Amaç ile sorular örtüşmüyor. Amaçta üç şey vaat edip iki soru sormak ya da tersi. Hizalama tablosu bunu otuz saniyede yakalar.
- Önem, amaçta olmayan bir çıktıya işaret ediyor. Amaç ilişki incelemekken önemde “nedensel açıklama sunacaktır” demek, tasarımın izin vermediği bir iddiadır.
- Kaynaksız rakam. Problem durumundaki her sayının kurumu ve yılı olmalı.
- Boşluğun ilan edilmesi, gösterilmemesi. “Çalışma yoktur” demek yerine hangi veri tabanında, hangi terimlerle, hangi tarihte tarama yaptığınızı yazın.
Teslimden önce altı maddelik kontrol
- Problem durumu bir belirsizlikle bitiyor ve o belirsizlik amaç cümlesinde ele alınıyor mu?
- Amaçtaki her alt amaç bir araştırma sorusuyla eşleşiyor mu?
- Her araştırma sorusu bir analiz yöntemine bağlanıyor mu?
- Önem bölümünde en az bir somut muhatap adı geçiyor mu?
- Üç başlıkta geçen değişken adları birbirinin aynısı mı (eşanlamlıya kaymadı mı)?
- Her rakamın kurumu ve yılı yazılı mı?
Üçlü hizalandı, metin yazılmıyorsa
Bu üç başlığın mantığı çoğu öğrenci için nettir; zorluk cümleleri kurup tutarlı tutmakta çıkar. Tesify ile problem durumu, amaç ve önem bölümlerinizi birbirine bağlı biçimde yazmaya başlayabilirsiniz — bölüm akışı hazır gelir, iddia ve kaynaklar baştan sona sizin kalır.
Sık sorulan sorular
Problem durumu ile araştırma problemi aynı şey mi?
Yakın ama aynı değil. Araştırma problemi tek cümlelik bilinmeyendir; problem durumu o bilinmeyeni kuran bölümdür ve gerekçeyi, alanyazın boşluğunu ve sonucu birlikte taşır.
Amaç cümlesi kaç tane olmalı?
Bir genel amaç ve genellikle üç ila beş alt amaç. Beşin üzerine çıkıyorsanız tezin kapsamı büyümüş demektir; alt amaçları birleştirmek çoğu zaman daha savunulabilirdir.
Araştırmanın önemi kaç paragraf olmalı?
İki ya da üç. Biri uygulamaya, biri kurama, gerekiyorsa biri yönteme dönük. Uzunluk değil, muhatabın somutluğu belirleyicidir.
Amaç bölümünde hipotez yazılır mı?
Nicel tezlerde yaygındır. Araştırma sorularının hemen ardından ya da ayrı bir alt başlıkta verilir. Nitel tezlerde hipotez yerine araştırma soruları kullanılır.
Önem bölümünde kendi tezimi övmeli miyim?
Hayır. Önem, iddia değil gerekçe bölümüdür: bulgu çıkarsa kim ne yapabilir sorusuna cevap verir. “İlk kez” ve “en kapsamlı” gibi ifadeler kanıtlanamadıkları sürece risklidir.
Problem durumunda kaç kaynak kullanmalıyım?
Her genelleme için en az bir. Sayı hedeflemeyin; kaynaksız kalan bir genelleme, kalabalık bir listeye göre çok daha görünür bir zayıflıktır.
Nitel bir tezde bu üçlü değişir mi?
Yapı aynı kalır, dil değişir. Amaç “ilişkiyi incelemek” yerine “deneyimi anlamak” ya da “süreci betimlemek” biçimini alır, hipotez yazılmaz ve araştırma soruları daha açık uçludur.
Bu üç başlık giriş içinde mi, ayrı bölüm mü olmalı?
Enstitü yönergenize göre. Sosyal bilimler ve eğitim bilimlerinde giriş içinde alt başlık olarak yer alması yaygındır; bazı tezlerde ilk bölüm bütünüyle bunlara ayrılır.
Savunmada bu bölümden hangi soru gelir?
Neredeyse her zaman aynı iki soru: “Bu boşluğun gerçekten var olduğunu nasıl biliyorsunuz?” ve “Bulgularınız bu boşluğu doldurdu mu?” İkincisi, amaç ile sonucun hizalanmasını sınar.
Amaç bölümünü bulgulardan sonra değiştirebilir miyim?
Değiştirmelisiniz. Bulgular çıktıktan sonra amaç, gerçekten yapılanı anlatacak biçimde daraltılır. Yapılmayan bir şeyi amaçta bırakmak, tartışma bölümünde cevapsız kalan bir vaat üretir.