“KOBİ’lerde dijital pazarlama” ya da “KOBİ’lerde sürdürülebilirlik uygulamaları” gibi bir tez konusu seçtiyseniz, asıl zorluk konuyu bulmak değil — KOBİ’lere erişmek. Öğrenciler gibi kolay ulaşılabilir bir popülasyonun aksine, KOBİ sahip-yöneticileri hem zaman kısıtı hem de ticari hassasiyet taşıyan bir gruptur — bu yüzden örneklem planınızı popülasyonun kendi gerçekliğine göre kurmanız gerekir. Bu yazı, KOBİ’nin resmî tanımını, Türkiye’deki büyüklüğünü ve bu popülasyonla çalışırken karşılaşacağınız erişim/örneklem sorunlarını, resmî kaynaklardan okunmuş bilgilerle ele alıyor.
KOBİ’nin resmî tanımı nedir?
Türkiye’de KOBİ tanımı, Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Yönetmeliği’yle belirleniyor (Cumhurbaşkanı Kararı 24/5/2023 tarih ve 7297 sayı, Resmî Gazete 25/5/2023, sayı 32201). Yönetmelik 7/8/2025 tarihli ve 32979 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 10182 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla değiştirildi: orta büyüklükteki işletme ve KOBİ için ciro/bilanço üst sınırı “beşyüz milyon” Türk Lirasından “bir milyar” Türk Lirasına çıkarıldı. Yönetmeliğin güncel hâlinin 5. maddesine göre üç ölçek sınıfı var:
| Ölçek | Yıllık çalışan sayısı | Yıllık net satış hasılatı veya mali bilanço |
|---|---|---|
| Mikro işletme | 10 kişiden az | herhangi biri 10 milyon TL’yi aşmayan |
| Küçük işletme | 50 kişiden az | herhangi biri 100 milyon TL’yi aşmayan |
| Orta büyüklükteki işletme | 250 kişiden az | herhangi biri 1 milyar TL’yi aşmayan (2025 değişikliğinden önce 500 milyon TL) |
KOBİ’nin kendisi ise yönetmeliğin 4. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b) bendinde tanımlanıyor: yıllık çalışan sayısı 250 kişiden az olan ve yıllık net satış hasılatı veya mali bilançosundan herhangi biri 1 milyar TL’yi aşmayan işletme. Tanımın okunuşu önemli: çalışan sayısı sınırı her durumda geçerli; parasal kriterde ise net satış hasılatı ile mali bilançodan birinin sınırın altında kalması yeterli. KOBİ niteliğinin kaybı da ayrıca düzenlenmiş (Madde 6): kriterlerden herhangi birini son iki hesap dönemine ait verileriyle aşan işletme KOBİ niteliğini kaybeder, son hesap dönemi verileriyle kriterlerin altına düşen işletme ise bu niteliği kazanır. Tez metninizde bu tanımı kullanıyorsanız, yönetmeliğin güncel metnine ve maddesine atıf yapın — “KOBİ genelde 250 kişiden az çalışanı olan işletmedir” gibi eksik bir tanım yerine. Özellikle 2025 öncesinde yazılmış tezlerden veya kaynaklardan tanım kopyalıyorsanız, eski 500 milyon TL eşiğini güncel sanmayın.
Türkiye’de KOBİ popülasyonu ne büyüklükte?
TÜİK’in Küçük ve Orta Büyüklükteki Girişim İstatistikleri – 2022 bülteninin, KOSGEB’in yayımlarında aktarılan hâline göre 2022 yılında toplam 3.784.464 girişim faaliyet göstermiş; bunların %90,6’sı mikro, %7,9’u küçük, %1,3’ü orta ölçekli olmak üzere KOBİ’lerin toplam girişim sayısındaki payı %99,7. KOBİ’ler aynı yıl toplam cironun %42,5’ini, toplam istihdamın %70,6’sını, toplam katma değerin %36,4’ünü ve toplam ihracatın %31,6’sını gerçekleştirmiş. Bu rakamlar tez giriş bölümünüzde “neden bu popülasyon önemli” sorusunu cevaplamak için kullanılabilir — ama 2022 verisi olduğunu belirtin, TÜİK’in daha yeni bir KOBİ bülteni yayımlayıp yayımlamadığını kontrol edin ve rakamları mümkünse doğrudan TÜİK bülteninden aktarın. Dikkat edilecek bir nokta daha var: TÜİK’in girişim istatistiklerindeki ölçek sınıflaması çalışan sayısına dayanır; yönetmelikteki parasal eşikler ise idari tanım içindir. Tezinizde “KOBİ” derken hangisini kastettiğinizi açıkça yazın.
KOBİ popülasyonuna erişmenin dört gerçek zorluğu
- Tam bir popülasyon listesi yok. TÜİK’in iş kayıtları istatistikleri toplu rakam verir, ama araştırmacıya işletme bazında iletişim listesi sağlamaz. Ticaret odaları ve sanayi odaları üyelik listeleri en yakın alternatiftir, ancak her KOBİ bir odaya üye olmak zorunda değildir.
- Sahip-yönetici erişimi zaman alır. Büyük şirketlerin aksine, KOBİ’lerde anket veya görüşme kararını genelde doğrudan sahip-yönetici verir; bu kişiye ulaşmak, kurumsal bir iletişim biriminden geçmekten daha kişisel bir ağ gerektirir.
- Rekabetçi bilgi paylaşma isteksizliği. Ciro, kâr marjı veya müşteri kaybı gibi sorular, büyük şirketlerden daha hassas karşılanabilir çünkü KOBİ sahibi bu bilgiyi rakiplerine karşı kişisel bir risk olarak görebilir.
- Yanıt oranları düşük ve tahmin edilemez. Büyük ölçekli anketlerde tipik olan yanıt oranı varsayımları KOBİ’ler için geçerli olmayabilir; pilot uygulama olmadan örneklem büyüklüğü hesaplamak risklidir.
Örneklem çerçevesini nereden kurarsınız?
Tam bir ulusal KOBİ listesi olmadığı için, örneklem çerçevesi genelde şu kaynaklardan birinden (veya birkaçının birleşiminden) kurulur: il/ilçe ticaret ve sanayi odası üyelik listeleri (bölgesel kapsam, oda üyeliği olmayan işletmeleri dışarıda bırakır), KOSGEB veri tabanına kayıtlı işletmeler (KOSGEB’e kayıtlı veya destek başvurusu yapmış işletmelerle sınırlı, popülasyonu temsil etmeyebilir), organize sanayi bölgesi (OSB) kayıtları (yalnızca o OSB’de yer alan işletmeler, coğrafi ve sektörel olarak dar), sektörel dernek/birlik üye listeleri (belirli bir sektöre özgü çalışmalarda). Tez metninizde hangi çerçeveyi kullandığınızı ve bunun getirdiği kapsam sınırlamasını (ör. “yalnızca X ilindeki ticaret odasına kayıtlı işletmeler”) açıkça belirtmeniz, örneklem geçerliliği açısından beklenen bir adımdır.
Gizlilik taahhüdü, erişimi nasıl kolaylaştırır?
KOBİ sahiplerinin ciro, kâr marjı veya müşteri kaybı gibi sorulara isteksiz yaklaşmasının önemli bir nedeni, bu bilginin rakiplerine ulaşabileceği endişesidir. Anket veya görüşme davetinde somut bir gizlilik taahhüdü vermek — verilerin yalnızca toplu (agregat) düzeyde raporlanacağı, işletme adının hiçbir yerde geçmeyeceği, ham verinin yalnızca araştırmacı ve danışmanla sınırlı kalacağı — katılıma karşı çekinceyi azaltmaya yardımcı olabilir. Bu taahhüt tez metninde de görünür olmalı: bulgular bölümünde tek bir işletmeyi tanımlayacak kadar spesifik bir detay (ör. “X ilçesindeki tek deri işleme fabrikası”) verilmemeli, örnek olay sunumlarında işletmeler kod adlarıyla (İşletme A, İşletme B) anılmalıdır. Gizlilik taahhüdünü resmî bir aydınlatılmış onam metnine dönüştürmek, hem etik kurul başvurunuzu hem de sahip-yöneticinin güvenini güçlendirir; tez için etik kurul izni gerekli mi, nasıl alınır yazımız bu süreci genel hatlarıyla anlatıyor.
Varsayımsal bir erişim stratejisi örneği
Sürecin nasıl işlediğini görmek için tamamen varsayımsal (ilüstratif) bir örnek kuralım — gerçek bir tez veya öğrenciden alınmamıştır. Diyelim ki konunuz “küçük ölçekli imalat işletmelerinde dijital pazarlama benimseme düzeyi”. Önce hedef ili ve sektörü belirlersiniz (ör. Bursa’da tekstil dışı imalat). Ardından o ildeki ticaret ve sanayi odasının üye listesini örneklem çerçevesi olarak kullanırsınız — bazı odalar üye rehberini kamuya açık yayımlıyor; yayımlamıyorsa listeye araştırma amacıyla erişim için odaya yazılı başvuru yaparsınız. Odaya kayıtlı olmayan işletmeleri kapsam dışında bıraktığınızı araştırma önerinizde belirtirsiniz. Sahip-yöneticilere ulaşmak için önce telefonla kısa bir tanıtım yapıp anketi e-posta veya elden teslim edersiniz — doğrudan uzun bir anketi habersiz göndermek, yanıt oranını düşürebilir. Katılım gösterenlere gizlilik taahhüdünüzü yazılı olarak (kısa bir bilgilendirme metniyle) sunarsınız.
Araştırılabilir sorular: popülasyon KOBİ olduğunda ne değişir?
Aynı araştırma konusu, popülasyon büyük şirket yerine KOBİ olduğunda farklı bir soru hâline gelir. Birkaç örnek:
- Dijital dönüşüm büyük şirkette “hangi teknoloji yatırımı ROI’yi artırır” sorusunu, KOBİ’de “sınırlı bütçeyle hangi dijital araç önceliklendirilmeli” sorusunu üretir.
- Sürdürülebilirlik büyük şirkette çoğu zaman raporlama yükümlülükleriyle ilişkiliyken, KOBİ’de genelde gönüllü ve maliyet-odaklı bir karardır — araştırma sorusu “neden bazı KOBİ’ler sürdürülebilirlik uygulamalarını benimserken bazıları benimsemiyor” şeklinde kurulabilir.
- İnsan kaynakları yönetimi büyük şirkette resmî bir İK departmanının varlığını varsayarken, KOBİ’de çoğu zaman sahip-yöneticinin kendisi bu işlevi yürütür — soru “resmî İK yapısı olmayan işletmelerde performans değerlendirmesi nasıl yapılıyor” olabilir.
Popülasyonu KOBİ olarak daraltmak, sorunuzu daha spesifik ve daha savunulabilir kılar — “işletmelerde X” yerine “10-49 çalışanlı küçük ölçekli işletmelerde X” gibi bir çerçeve, jürinin “hangi büyüklükteki işletmeleri kastediyorsunuz” sorusunu baştan cevaplar.
Düşük yanıt oranında örneklem büyüklüğü nasıl planlanır?
KOBİ araştırmalarında yanıt oranının büyük kurumsal anketlere göre daha düşük ve daha az öngörülebilir olması, örneklem hesaplamanızı doğrudan etkiler. Pratik yaklaşım: hedef örneklem büyüklüğünüzü (G*Power veya benzer bir yöntemle) önce hesaplayın, ardından davet edeceğiniz işletme sayısını, alanınızdaki benzer çalışmaların yöntem bölümlerinde raporladığı yanıt oranlarını inceleyerek yukarı doğru büyütün — KOBİ araştırmalarında ulusal düzeyde tek bir yanıt oranı ortalaması yayımlanmadığı için, kendi alanınızdaki (sektör, bölge, konu) en az iki-üç benzer çalışmayı okuyup oradaki gerçekleşen oranı temel alın. Varsayımsal bir örnek: hedef n=150 ve benzer çalışmalarda gözlenen yanıt oranı yaklaşık üçte bir ise, en az 450-500 işletmeye ulaşmayı planlarsınız. Bu hesaplamayı ve varsayımını yöntem bölümünde açıkça yazın; “150 işletmeye anket uygulandı, 150’si döndü” gibi bir cümle, kaç işletmeye ulaşıldığını gizleyerek yanıt oranını görünmez kılar — jüri bunu sorar.
Sektör mü, ölçek mi? İkisini birlikte daraltmak
KOBİ popülasyonu tek başına hâlâ çok geniştir (2022 verisine göre 3,7 milyondan fazla girişim). Çalışılabilir bir tez için genelde ikinci bir daraltma katmanı gerekir: belirli bir il/bölge (erişim kolaylığı için), belirli bir sektör (imalat, perakende, turizm gibi — KOBİ davranışları sektöre göre önemli ölçüde farklılaşabilir) veya belirli bir ölçek alt sınıfı (yalnızca mikro, yalnızca küçük). Üç daraltmayı birden yapmak (ör. “İzmir’de faaliyet gösteren küçük ölçekli tekstil işletmeleri”) örneklem çerçevesini yönetilebilir kılar, ama popülasyon büyüklüğünü de küçültür — bu ödünleşimi araştırma önerinizde açıkça tartışın. Danışmanınızla bu ödünleşimi erkenden konuşmak, veri toplama aşamasına geçtikten sonra “yeterli işletmeye ulaşamıyorum” krizini yaşamadan önce çerçeveyi genişletme ya da daraltma esnekliği tanır.
Ölçek sınıfını kendi örnekleminizde nasıl belirlersiniz?
Örnekleminizdeki işletmeleri mikro, küçük ve orta diye ayıracaksanız, sınıflandırmayı katılımcının beyanına bırakmadan önce hangi ölçütü kullandığınıza karar verin. Anket formunda iki soruyu ayrı ayrı sorun: son hesap dönemindeki yıllık çalışan sayısı ve yıllık net satış hasılatının hangi aralıkta olduğu. Ciro sorusunu kesin rakam yerine yönetmelikteki eşiklere göre kurulmuş aralıklarla sormak (ör. “10 milyon TL’ye kadar”, “10–100 milyon TL”, “100 milyon–1 milyar TL”), hem hassasiyet endişesini azaltır hem de sınıflandırmayı doğrudan yönetmeliğe bağlar. Yöntem bölümünde de hangi eşik değerlerini, hangi yönetmelik hâline göre kullandığınızı belirtin; veri toplama dönemi 2025 değişikliğinin öncesine ve sonrasına yayılıyorsa bunu ayrıca not edin.
Sık yapılan üç hata
- KOBİ tanımını kaynaksız, kendi cümlenizle ya da eski eşiklerle vermek. “250’den az çalışanı olan işletmeler KOBİ’dir” gibi eksik bir tanım yerine, yönetmeliğin güncel metnindeki çalışan sayısı ve ciro/bilanço kriterlerini ve madde numarasını verin.
- Örneklem çerçevesinin kapsam sınırını belirtmemek. “500 KOBİ’ye anket uygulandı” demek yeterli değil; bu 500 işletmenin hangi listeden, hangi coğrafi/sektörel sınırla seçildiğini yazın.
- Ulusal TÜİK rakamlarını yıl belirtmeden kullanmak. KOBİ istatistikleri dönemsel olarak yayımlanır; “KOBİ’ler istihdamın %70’ini oluşturur” gibi bir cümle mutlaka hangi yıla ait olduğunu (ör. 2022) belirtmeli.
Popülasyon netleşti, metin yarım kaldıysa
Tesify‘ı 9.000’den fazla öğrenci kullanıyor ve bu öğrenciler 15.000’den fazla bölümü onunla yapılandırdı; tezinizin metni ise %100 sizin tarafınızdan yazılır. Örneklem büyüklüğünü hesaplamak için G*Power ile örneklem büyüklüğü yazımıza, veri kaynağı karşılaştırması için muhasebe ve finans tezinde veri kaynağı karşılaştırması yazımıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
KOBİ’nin resmî tanımı nedir?
Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Yönetmeliği’nin güncel hâline göre (Madde 4/1-b), yıllık çalışan sayısı 250 kişiden az olan ve yıllık net satış hasılatı veya mali bilançosundan herhangi biri 1 milyar TL’yi aşmayan işletme. Bu üst sınır 7/8/2025 tarihli değişiklikle 500 milyon TL’den 1 milyar TL’ye çıkarıldı. KOBİ’ler mikro, küçük ve orta olmak üzere üç alt sınıfa ayrılır.
Türkiye’de kaç KOBİ var?
TÜİK’in 2022 verisine göre 3.784.464 girişimin %99,7’si (mikro+küçük+orta toplam) KOBİ ölçeğindedir. Güncel yıl için TÜİK’in en son KOBİ istatistikleri bültenini kontrol edin.
KOBİ’lere anket uygulamak için tam bir iletişim listesi var mı?
Hayır. TÜİK toplu istatistik verir ama işletme bazında iletişim listesi sağlamaz. Örneklem çerçevesi genelde ticaret/sanayi odası üyelikleri, KOSGEB kayıtları, OSB listeleri veya sektörel dernek üyeliklerinden kurulur.
Mikro, küçük ve orta ölçekli işletmeler arasındaki fark ne kadar önemli?
Araştırma sorunuza bağlı. Üç alt sınıf arasında yönetim yapısı, kaynak kısıtı ve karar alma süreçleri önemli ölçüde farklılaşabilir; popülasyonunuzu tek bir alt sınıfla (ör. yalnızca küçük ölçekli) sınırlamak genelde daha savunulabilir bir tez üretir.
KOBİ sahiplerinden veri toplamak neden zor?
Kurumsal bir iletişim biriminin olmaması, kararın doğrudan sahip-yöneticiye bağlı olması ve rekabetçi bilgi paylaşma isteksizliği, büyük şirketlere kıyasla erişimi ve yanıt oranını zorlaştırır.
Sektör ve ölçeği birlikte mi daraltmalıyım?
Genelde evet. KOBİ popülasyonu tek başına (2022 verisine göre 3,7 milyondan fazla girişim) hâlâ çok geniştir; belirli bir il/bölge, sektör veya ölçek alt sınıfıyla daraltmak örneklem çerçevesini yönetilebilir kılar.
KOBİ tanımını hangi kaynaktan almalıyım?
Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Yönetmeliği’nin güncel (değişiklikleri işlenmiş) metninden; tanım Madde 4’te, ölçek sınıfları Madde 5’te yer alır. İkinci elden veya güncelliğini yitirmiş bir tanımı kopyalamayın — 2025 değişikliğinden önceki kaynaklarda orta ölçek ve KOBİ üst sınırı hâlâ 500 milyon TL olarak geçer.
Yanıt oranı düşük çıkarsa örneklem büyüklüğü hesabımı geçersiz kılar mı?
Hayır, geçersiz kılmaz, ama davet ettiğiniz işletme sayısını ve gerçekleşen yanıt oranını yöntem bölümünde açıkça raporlamanız gerekir. Jüri, hedef n’ye ulaşılıp ulaşılmadığını ve düşük yanıt oranının olası bir yanlılık kaynağı olup olmadığını sorar.
KOBİ sahibinin adını veya işletme adını tez metninde kullanabilir miyim?
Genellikle hayır. Gizlilik taahhüdü verdiyseniz, bulgular bölümünde işletmeleri kod adlarıyla (İşletme A, İşletme B) anmanız ve tek bir işletmeyi tanımlayacak kadar spesifik ayrıntı vermemeniz gerekir.
KOSGEB kayıtlarını örneklem çerçevesi olarak kullanabilir miyim?
Kullanabilirsiniz, ama bu listenin yalnızca KOSGEB’e kayıtlı veya destek başvurusu yapmış işletmelerle sınırlı olduğunu, dolayısıyla genel KOBİ popülasyonunu tam temsil etmeyebileceğini araştırma önerinizde belirtin.
Tek bir ilde çalışmak örneklemi zayıflatır mı?
Zayıflatmaz, ama kapsamı sınırlar. Tek bir il veya bölgeyle çalışmak, bulguların o bölgeye özgü olabileceğini (dışsal geçerlilik sınırı) açıkça belirtmenizi gerektirir; bu, bir zayıflık değil, tanımlanmış bir sınırlılıktır.
Birden fazla veri kaynağını (ör. oda listesi + KOSGEB kayıtları) birleştirebilir miyim?
Evet, ve bu çoğu zaman yararlı bir yaklaşımdır — tek bir kaynağın kapsam sınırlamasını diğerinin telafi etmesini sağlar. Ancak iki listeden gelen işletmelerde mükerrer kayıt olup olmadığını kontrol etmeniz ve birleştirme yönteminizi metinde açıklamanız gerekir.
Popülasyonu KOBİ yerine “küçük işletme” olarak mı adlandırmalıyım?
Yönetmeliğin resmî terimi “küçük ve orta büyüklükteki işletme (KOBİ)”dir; yalnızca küçük işletmelerle çalışıyorsanız “küçük işletme” sınıfını yönetmelikteki tanımıyla kullanın. Tez metninizde terimi ilk geçtiği yerde açık hâliyle verip sonrasında kısaltmayı kullanın.