Eğitim Tezinde Akademik Erteleme: Tuckman Ölçeğinin Türkçe Formu, Çalışmalar ve Araştırma Desenleri (2026)

Ana bulgu: Türkçe eğitim tezlerinde akademik erteleme için elinizde, bir Türkçe uyarlama çalışmasıyla desteklenen bir ölçek var: Özer, Saçkes ve Tuckman (2013), Psychological Reports’ta (113(3), 874-884) Tuckman Erteleme Ölçeği’nin Türkçe formunu 858 üniversite öğrencisiyle geliştirmiş; iki madde farklı bir faktöre yüklendiği için ölçekten çıkarılmış ve 14 maddelik, tek faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Yazarlar, Türkçe form puanlarının akademik öz yeterlik ve benlik saygısı puanlarıyla negatif ilişkili olduğunu bildirir. Aşağıdaki tablo, tezinizin kavramsal ve ölçüm temelini yıllarıyla birlikte özetliyor.

Bu yazıda ölçeklerin madde sayısı ve yapısı yalnızca açıp okunan kaynaklardan verilmiştir; PASS ve diğer ölçekler için ayrıntıyı kendi kaynak sayfalarından doğrulayın. Aşağıda kavramı, kuramı, ölçek kararını, desenleri ve on araştırılabilir başlığı sırayla ele alıyoruz.

Akademik erteleme, genel erteleme ve istemsiz erteleme: aynı şey mi?

Erteleme, planlanan bir işi gereksiz yere geciktirme davranışıdır; akademik erteleme bu davranışın ödev, sınav hazırlığı ve tez gibi öğrenme görevlerindeki biçimidir. Tez tasarımında üç ayrım önemlidir. Birincisi, akademik erteleme ile genel erteleme: Genel erteleme günlük yaşamın tamamına yayılan bir eğilimi, akademik erteleme yalnızca öğrenme görevlerini kapsar. Başpınar’ın (Journal of Turkish Studies, 15(2), 1197-1219, 2020) çalışmasının başlığı, üniversite öğrencilerinde genel erteleme davranışları ile akademik erteleme davranışları arasındaki ilişkiyi ele aldığını gösterir; bu ayrım Türkçe yazında da çalışılmaktadır. İkincisi, istemsiz erteleme: Odacı ve arkadaşlarının (2023) uyarlama çalışması, erteleme türleri arasında ayrım yapan ölçeklerin Türkçe yazına girdiğini gösterir. Üçüncüsü, davranış ile eğilim: Ödevi geç teslim etmek davranıştır, “ertelemeye yatkınlık” ise ölçekle ölçülen bir eğilimdir; ikisi aynı şey değildir.

Bu ayrımlar, tezinizin başlığını ve ölçek seçimini belirler. “Akademik erteleme” diyorsanız ölçeğinizin akademik görevleri hedeflediğinden emin olun; “erteleme eğilimi” diyorsanız genel bir ölçek yeterli olabilir. Her iki durumda da tanımınızı yazarken orijinal kaynaklara (ör. Solomon ve Rothblum, 1984; Steel, 2007) dayanın.

Kuramsal çerçeve: erteleme neden olur?

Steel’in (2007) meta-analizi, ertelemeyi bir öz-düzenleme başarısızlığı olarak ele alır ve 691 korelasyonu inceler. Özette görev hoşnutsuzluğu, görev gecikmesi, öz yeterlik ve dürtüselliğin yanı sıra sorumluluk (conscientiousness) alt öğelerinin güçlü yordayıcılar olduğu belirtilir; bulgular, beklenti kuramını ve hiperbolik indirgemeyi birleştiren zamansal motivasyon kuramıyla uyumludur. Bu, eğitim tezinde kuramsal çerçeve olarak kullanılabilecek iyi belgelenmiş bir temeldir.

Kuram seçerken kuram, değişken ve hipotez zincirini bir paragrafla bağlayın: Örneğin “zamansal motivasyon kuramına göre görev hoşnutsuzluğu ve gecikme ertelemeyi artırır; bu nedenle ödevlerin algılanan hoşnutsuzluğu ile erteleme düzeyi arasında ilişki beklenir” gibi. Kuramın ne dediğini mutlaka orijinal kaynaktan aktarın; bu yazıdaki özet yalnızca bir başlangıç noktasıdır. Öz yeterlik gibi bir yordayıcıyı kullanacaksanız, öğretmen özyeterliği ölçeğinin nasıl seçildiğine dair öğretmen özyeterliği ölçeği yazısına bakabilirsiniz; ancak akademik öz yeterlik ile öğretmen özyeterliği farklı yapılardır.

Türkiye’de çalışılmış dört örnek ve ne öğretiyorlar

Bayrak’ın (2018) çalışmasının özeti iki ders içerir. Birincisi, yöntemsel: Teslim zamanları öğrenme yönetim sistemi kayıtlarından alınmış, yani yalnızca öz bildirim ölçeğine dayanılmamıştır. İkincisi, bulgusal: Düşük ve orta düzeyde erteleyen gruplar arasında teslim zamanı bakımından istatistiksel fark bulunmamış, ancak öz-düzenleme alt boyutlarında (hedef yönelimi, zaman yönetimi, çevre yapılandırma ve yardım arama) düşük erteleme grubu lehine anlamlı farklar çıkmıştır; yazar, tek başına teslim zamanının erteleme eğilimini belirlemek için yetersiz olduğunu belirtir. Bu, ölçek puanı ile davranış kaydı arasında her zaman örtüşme olmadığını gösterir ve tez tasarımınızda her ikisini de kullanıp kullanmayacağınıza karar vermenizi gerektirir. Diğer üç çalışma için yalnızca künye ve başlık düzeyinde bilgi verilmiştir; kullanmadan önce açıp okuyun. İlgili araştırmaları nasıl bölüme yerleştireceğiniz için ilgili araştırmalar bölümü rehberine bakın.

Ölçek kararı: hangi ölçek, hangi tanım?

1. Tuckman Erteleme Ölçeği Türkçe formu (Özer ve ark., 2013): Genel erteleme eğilimi için; 14 madde, tek faktör. Türkçe formun kullanım koşullarını ve madde metnini makaleden doğrulayın.
2. PASS (Solomon ve Rothblum, 1984): Akademik görevlere özgü erteleme için; Türkçe formun kaynağını kendi taramanızla bulun.
3. İstemsiz Erteleme Ölçeği (Odacı ve ark., 2023): Ertelemenin istemsiz yönünü ayırmak istiyorsanız; uyarlama makalesini açıp yapıyı okuyun.
4. Davranışsal veri: Ödev teslim zamanı ya da öğrenme yönetim sistemi kayıtları; ölçekle birlikte kullanılabilir ve verinin kullanım izni gerektirdiğini unutmayın.

Ölçeği seçtikten sonra Türkçe formun hangi örneklemde geçerlendiğine bakın: Özer ve arkadaşlarının örneklemi üniversite öğrencileridir. Ortaöğretim ya da lisansüstü öğrencilerle çalışıyorsanız ölçeğin o gruba uygunluğunu ayrıca tartışmanız gerekir. Güvenirlik katsayısını kendi örnekleminizde hesaplayın ve Cronbach alfa eşikleri yazısındaki yorum ilkelerini izleyin.

Hipotezler: ilişki, fark ve model

Hipotez yazımının genel kuralları için tez hipotezi rehberine bakabilirsiniz. Aşağıdaki hipotezler yalnızca yapıyı göstermek için hazırlanmış kurgusal örneklerdir:

• H1: Öğrencilerin akademik öz yeterlik düzeyleri ile erteleme puanları arasında anlamlı bir ilişki vardır. (Özer ve ark. 2013, Türkçe formun öz yeterlikle negatif ilişkili olduğunu bildirir; hipotezinizin yönünü bu kaynağa dayandırabilirsiniz, ama kendi örnekleminizde farklı sonuç çıkabilir.)
• H2: Erteleme puanları, sınıf düzeyine göre anlamlı biçimde farklılaşır.
• H3: Zaman yönetimi becerisi ile erteleme arasındaki ilişkide öz-düzenleme düzenleyici rol oynar.

Yönlü hipotez kuruyorsanız yönü gerekçelendirecek bir kaynağınız olmalıdır; yoksa yönsüz hipotez daha dürüsttür. Ön-son test ya da gruplar arası bir müdahale tasarımı düşünüyorsanız analiz yöntemini (örneğin ön-son test karşılaştırması) baştan belirleyin.

Eğitim tezinde araştırma desenleri

1. Kesitsel ilişkisel desen: Erteleme ölçeği ile öz yeterlik, zaman yönetimi, internet kullanımı gibi değişkenler arasındaki ilişki.
2. Karşılaştırmalı desen: Sınıf düzeyi, bölüm, çalışma durumu gibi gruplara göre erteleme düzeyi.
3. Davranışsal kayıt tasarımı: Bayrak (2018) örneğindeki gibi ödev teslim zamanlarının sistem kayıtlarından alınması; ölçekle birlikte kullanıldığında öz bildirim ile davranışın örtüşmesini sınar.
4. Müdahale deseni: Zaman yönetimi ya da bilişsel-davranışçı yaklaşımlı bir programın erteleme üzerindeki etkisi; ön-son test ve kontrol grubuyla.

Müdahale deseni en çok kaynak ve zaman isteyen seçenektir. Çakmak Tolan’ın (2023) Journal of Computer and Education Research’te (11(22), 728-743) yayımlanan, üniversite öğrencilerinin akademik erteleme davranışıyla başa çıkma becerilerinin geliştirilmesini ele alan çalışmasının başlığı, bu tür müdahale odaklı çalışmaların yazında yer aldığını gösterir. Müdahale kuracaksanız programın içeriğini, süresini ve uygulayıcısını yöntem bölümünde ayrıntılı yazın.

Akademik erteleme tezi için 10 araştırılabilir başlık

1. Lisans öğrencilerinde akademik öz yeterlik ile akademik erteleme arasındaki ilişki
2. Zaman yönetimi becerisi ve akademik erteleme: sınıf düzeyine göre karşılaştırma
3. Çevrimiçi derslerde ödev teslim zamanı ve erteleme eğilimi
4. Problemli internet kullanımı ile akademik erteleme arasındaki ilişkide öz-düzenlemenin rolü
5. Çalışan lisansüstü öğrencilerde tez ertelemesi ve zaman algısı
6. Bilişsel-davranışçı yaklaşımlı bir zaman yönetimi programının akademik erteleme üzerindeki etkisi
7. Öğretmen adaylarında erteleme düzeyi ve mesleki öz yeterlik algısı
8. Genel erteleme ile akademik erteleme arasındaki farkın lisans ve lisansüstü öğrencilerde karşılaştırılması
9. Akademik erteleme ile ders başarısı arasındaki ilişkide ders yükünün düzenleyici rolü
10. Uzaktan eğitim öğrencilerinde erteleme ve çevrimiçi öz-düzenleme alt boyutları

Başlığınızı seçtikten sonra kendi çalışmanızın bir sorun cümlesine ve araştırma sorularına dönüşmesi için eğitim bilimleri araştırma önerisi örneklerine bakın. Tez yazarının kendisi de ertelemeye yatkın olabilir; kendi tez takviminizi gerçekçi bir planla kurmak için tez takvimi yazısını kullanabilirsiniz.

Tesify‘ı 9.000’den fazla öğrenci kullandı ve 15.000’den fazla bölüm yazdı; Tesify tezinizi yapılandırmanıza yardım eder, metnin %100’ü ise sizin tarafınızdan yazılır.

Örneklem: kimi, kaç kişiyle, nasıl seçersiniz?

Akademik erteleme tezlerinde örneklem tanımı genellikle “bir üniversitenin belirli bölümlerindeki lisans öğrencileri” gibi uygun örneklemdir; bu, sonuçları o gruba bağlar. Genelleme iddiasında bulunacaksanız tabakalı ya da kümeli bir yaklaşım gerekir ve bu daha fazla izin ve zaman ister. Örneklem büyüklüğünü analiz yönteminize göre hesaplayın: Korelasyon ve karşılaştırma için güç analizi, düzenleyici ya da aracı model için daha büyük bir örneklem gerekebilir. Özer ve arkadaşlarının (2013) 858 öğrencilik örneklemi, ölçek geliştirme ve doğrulayıcı faktör analizi çalışması için seçilmiş bir büyüklüktür; sizin tezinizin amacı farklıysa sayıyı aynen kopyalamayın, kendi hesabınızı yapın.

Örneklemi tanımlarken şunları yazın: ana kütle, örnekleme yöntemi, katılım ölçütleri, yanıt oranı, ayıklanan formların sayısı ve nedeni. Çevrimiçi anketlerde aynı kişinin birden fazla kez yanıtlamasını nasıl engellediğinizi de belirtin. Uzaktan eğitim öğrencileriyle çalışıyorsanız, katılımcıların hangi platform üzerinden ve hangi dönemde yanıtladığı da yorumu etkileyebilir.

Kurgusal bir sonuç tablosu: ölçek puanı ve ilişkili değişkenler

Aşağıdaki tablo kurgusal bir veri setine aittir; yalnızca raporlama biçimini gösterir ve hiçbir gerçek bulguyu temsil etmez.

Tablodaki korelasyon sütununda kendi verinizdeki gerçek katsayıyı ve anlamlılık düzeyini yazın; yön sütunu yalnızca bir kalıptır. Yorumlarken ilişkinin gücünü (zayıf, orta, güçlü) ve anlamlılığını ayrı ayrı belirtin. Büyük örneklemlerde küçük ilişkiler de anlamlı çıkabilir; bu yüzden etki büyüklüğünü de raporlamak savunmada işinize yarar.

Etik ve veri toplama: öğrenci katılımcılarla çalışırken

Akademik erteleme anketleri öğrencilerin kendi çalışma alışkanlıklarını itiraf etmelerini ister. Üç ilke işinizi korur. Birincisi, gönüllülük ve notla ilişkisizlik: Kendi öğrencilerinizi örneklem olarak kullanıyorsanız, katılımın notları etkilemediğini yazılı olarak belirtin ve anketi sizin yerinize bir başkasının uygulamasını düşünün. İkincisi, anonimlik: Öğrenci numarası ya da ad gibi doğrudan tanımlayıcı sormayın; öğrenme yönetim sistemi kayıtlarını kullanıyorsanız verinin kullanım izni için kurumunuza başvurun. Üçüncüsü, çocuk ya da ergenlerle çalışılıyorsa veli onamı ve ilgili kurum izinlerinin ayrıca gerektiğini unutmayın.

Etik kurul ve kurum izinleri aynı süreç değildir; ikisini de planlayıp takvime yazın. Veri toplama dönemi akademik takvime bağlıdır: Ara sınav ve final haftalarında yanıt oranı ve yanıt kalitesi düşebilir; bu nedenle uygulamayı yarıyıl takvimine göre planlayın.

Bulgular bölümünde ne raporlanır?

Ölçek puanlarının betimsel istatistiklerini (ortalama, standart sapma, güvenirlik katsayısı) tek tabloda verin. Gruplar arası karşılaştırmalarda varsayım kontrollerini yazın. Özer ve arkadaşlarının (2013) Türkçe formda bildirdiği gibi, ölçek puanlarının başka yapılarla (öz yeterlik, benlik saygısı) ilişkisini kendi örnekleminizde yeniden sınamak, ölçeğin sizin örneklemde de beklenen biçimde çalıştığına dair ek kanıt sağlar. Sonuçları yorumlarken “erteleme eğilimi” ile “gerçek ertelenen iş” arasındaki farkı gözetin: Ölçek puanı davranış kaydının yerine geçmez.

Ölçek puanını yorumlarken dikkat edilecek üç nokta

Birincisi, puanlama yönü: Yüksek puanın yüksek ertelemeyi mi yoksa düşük ertelemeyi mi gösterdiğini ölçeğin Türkçe formunun makalesinden öğrenin ve ilk tabloda yazın; ters yöndeki yorum, sık görülen bir hatadır. İkincisi, kesme noktaları: “Yüksek erteleyen” gibi gruplandırmalar yapacaksanız ölçütü kaynaktan alın ya da gruplama gerekçenizi (örneğin yüzdelik dilimler) açıkça yazın. Üçüncüsü, kültürel bağlam: Ölçeğin geliştirildiği örneklem ile sizin örneklemin yaşı, öğrenim düzeyi ve öğrenme ortamı farklıysa bunu sınırlılıklarda belirtin.

Erteleme puanını başarı notuyla ilişkilendirecekseniz notun hangi kaynaktan, hangi izinle alındığını yazın; notlar kişisel veridir ve kurumunuzun veri paylaşım kurallarına bağlıdır.

Sık yapılan hatalar

• Akademik erteleme, genel erteleme ve istemsiz erteleme kavramlarını birbirinin yerine kullanmak.
• Türkçe formun kaynağını açmadan ölçeği “uyarlanmış” diye sunmak.
• Yalnızca ölçek puanıyla davranış hakkında hüküm vermek.
• Kesitsel ilişkiyi nedensellik gibi yorumlamak.
• Kendi öğrencilerinizi uygulayıcı olarak kullanıp gönüllülüğü güvenceye almamak.

Sık sorulan sorular

Akademik erteleme tezinde hangi ölçek kullanılır?

Türkçe yazında Tuckman Erteleme Ölçeği’nin Türkçe formu (Özer ve ark., 2013) ve akademik göreve özgü ölçekler kullanılır; seçim kavramınıza bağlıdır.

Tuckman Erteleme Ölçeği’nin Türkçe formu kaç maddedir?

Özer, Saçkes ve Tuckman’a (2013) göre iki madde çıkarıldıktan sonra 14 maddelik, tek faktörlü bir yapı elde edilmiştir.

Türkçe form kaç öğrenciyle geliştirilmiştir?

Çalışma 858 üniversite öğrencisiyle yürütülmüştür.

Akademik erteleme ile genel erteleme aynı mı?

Hayır. Genel erteleme günlük yaşamın tamamına yayılan bir eğilimi, akademik erteleme yalnızca öğrenme görevlerini kapsar.

Hangi kuram erteleme çalışmalarında kullanılır?

Steel’in (2007) meta-analizi ertelemeyi öz-düzenleme başarısızlığı olarak ele alır ve zamansal motivasyon kuramıyla uyumlu bulgular bildirir.

Ödev teslim zamanı erteleme için yeterli bir ölçüt mü?

Bayrak’ın (2018) çalışmasında teslim zamanı tek başına yeterli bulunmamıştır; ölçek ve davranış kaydını birlikte düşünmek daha güvenlidir.

Kendi öğrencilerimle anket yapabilir miyim?

Yapabilirsiniz, ama katılımın notları etkilemediğini yazılı olarak belirtmeniz ve mümkünse uygulamayı bir başkasının yürütmesi gerekir.

Kesitsel anketle neden-sonuç kurabilir miyim?

Hayır. Kesitsel desen ilişkiyi gösterir, yönü göstermez; sonuçları ilişki diliyle yorumlayın.

Müdahale desenli bir erteleme tezi nasıl kurulur?

Program içeriğini, süresini ve uygulayıcısını yazın; ön-son test ve kontrol grubuyla etkiyi sınayın ve analiz yöntemini baştan belirleyin.

Türkçe formun kullanımı için izin gerekir mi?

Ölçeğin kullanım koşulları kaynağa göre değişir. Makaleyi ve yayıncıyı kontrol edip yazılı izin gerekiyorsa alın.