Öğretmen özyeterliği, eğitim bilimleri tezlerinde en sık ölçülen değişkenlerden biridir ve genellikle Bandura’nın sosyal bilişsel kuramındaki öz-yeterlik (self-efficacy) kavramına dayanır: bir öğretmenin, öğrenci öğrenmesini istenen sonuçlara ulaştıracak eylemleri gerçekleştirme kapasitesine dair kendi inancı. Bu inancı ölçmek için en yaygın kullanılan araçlardan biri Teachers’ Sense of Efficacy Scale (TSES)’tir. Bu yazı, TSES’in uzun ve kısa formunu, madde gruplarını, puanlama yöntemini ve tez için hangi formu seçmeniz gerektiğini, geliştiricilerin kendi puanlama kılavuzundan okunan bilgilerle anlatıyor.
Öğretmen özyeterliği neden bu kadar sık çalışılıyor?
Eğitim bilimleri literatürü, öğretmen özyeterliğini pek çok mesleki ve öğrenciyle ilgili değişkenle ilişkilendirir: sınıf yönetimi becerisi, yeni öğretim yöntemlerini benimseme isteği, iş doyumu ve mesleki tükenmişlikle başa çıkma. Bu geniş ilgi alanı, TSES’i eğitim yönetimi, öğretmen yetiştirme, özel eğitim ve alan eğitimi (matematik, fen, dil) gibi çok farklı eğitim bilimleri tezlerinde kullanılabilir bir araç hâline getiriyor — tek bir alt alana özgü değildir, aksine hangi bağlamda uygulandığına göre tezinizin özgün katkısını siz tanımlarsınız (örneğin “uzaktan eğitimde öğretmen özyeterliği” veya “mesleki kıdeme göre öğretmen özyeterliği”). Tam da bu esneklik yüzünden TSES, jüri önünde “neden bu ölçeği seçtiniz” sorusuna hazır bir cevabı olmayan öğrencileri zorlar — ölçeği seçme gerekçenizi, sadece “yaygın kullanılıyor” demekle değil, alt boyut yapısının araştırma sorunuzla nasıl örtüştüğünü açıklayarak sunmanız beklenir.
TSES nedir, kim geliştirdi?
TSES, Megan Tschannen-Moran (College of William and Mary) ve Anita Woolfolk Hoy (Ohio State University) tarafından geliştirilmiş ve Teaching and Teacher Education dergisinin 17. cildinde (2001, 783-805. sayfalar) “Teacher efficacy: Capturing an elusive construct” başlıklı makalede yayımlanmıştır. Ölçek, Ohio State Üniversitesi’nde geliştirildiği için literatürde bazen “Ohio State Teacher Efficacy Scale (OSTES)” olarak da anılır; geliştiricilerin kendileri “Teachers’ Sense of Efficacy Scale” adını tercih ettiklerini belirtir.
Uzun form mu, kısa form mu?
Ölçeğin iki formu vardır. Uzun form 24 madde, kısa form ise 12 maddeden oluşur; her iki form da aynı üç alt boyutu ölçer: Öğrenci Katılımına Yönelik Özyeterlik (Student Engagement), Öğretim Stratejilerine Yönelik Özyeterlik (Instructional Strategies) ve Sınıf Yönetimine Yönelik Özyeterlik (Classroom Management). Yanıtlar 1 (“Hiç”) ile 9 (“Çok Fazla”) arasında değişen 9 basamaklı bir ölçek üzerinden verilir (“Nothing” … “A Great Deal”).
Geliştiricilerin kendi puanlama kılavuzuna göre madde-alt boyut eşleşmesi şöyledir:
- Uzun form (24 madde): Öğrenci Katılımı = madde 1, 2, 4, 6, 9, 12, 14, 22; Öğretim Stratejileri = madde 7, 10, 11, 17, 18, 20, 23, 24; Sınıf Yönetimi = madde 3, 5, 8, 13, 15, 16, 19, 21.
- Kısa form (12 madde): Öğrenci Katılımı = madde 2, 3, 4, 11; Öğretim Stratejileri = madde 5, 9, 10, 12; Sınıf Yönetimi = madde 1, 6, 7, 8.
Puanlama nasıl yapılır?
Her alt boyutun puanı, o alt boyuta yüklenen maddelerin ağırlıksız ortalaması alınarak hesaplanır — toplama değil, ortalamaya dayanır. Örneğin kısa formda Sınıf Yönetimi alt boyutu 1, 6, 7 ve 8 numaralı dört maddenin ortalamasıdır. Genel özyeterlik puanı isteniyorsa, üç alt boyutun ortalaması ya da tüm maddelerin ortalaması alınabilir; hangi yaklaşımı seçtiğinizi yöntem bölümünüzde açıkça belirtin. Geliştiriciler ayrıca, alt boyutların yapısı zaman zaman küçük farklılıklar gösterdiği için kendi katılımcılarınızın yanıtlarıyla bir faktör analizi yapmanızı önerir.
Güvenirlik katsayıları ne kadar?
Tschannen-Moran ve Woolfolk Hoy’un (2001) orijinal çalışmasında bildirilen Cronbach alfa değerleri şöyledir: uzun formda genel ölçek .94, Öğrenci Katılımı .87, Öğretim Stratejileri .91, Sınıf Yönetimi .90; kısa formda genel ölçek .90, Öğrenci Katılımı .81, Öğretim Stratejileri .86, Sınıf Yönetimi .86. Her iki form da kabul edilebilir güvenirliğin oldukça üzerinde değerler taşır; kısa formun genel güvenirliği (.90), yalnızca 12 maddeyle uzun formun (.94) güvenirliğine oldukça yakındır — bu da kısa formu, katılımcı yorgunluğunun bir sorun olduğu (örneğin anketi başka ölçeklerle birlikte uygulayacağınız) durumlarda cazip bir seçenek yapar. Kendi verinizde bu katsayıları yeniden hesaplayıp orijinal çalışmayla karşılaştırmayı, yöntem bölümünüzde raporlamanız beklenir; bkz. Cronbach alfa kaç olmalı yazımız.
Hangi örneklemle kullanılabilir?
TSES, hem görev başındaki öğretmenlerle hem de öğretmen adaylarıyla (hizmet öncesi örneklem) kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Geliştiriciler, hizmet öncesi öğretmenlerle çalışırken üç faktörlü yapının daha az belirgin çıkabileceğini, bu nedenle bu grupla tam (24 maddelik) formun ya da kısa formun tercih edilmesini önerir — daha kısa, tek boyutlu bir alt küme yerine. Tezinizde örneklem grubunuzu (görev başında/aday) net biçimde belirtmek, hangi formu neden seçtiğinizi gerekçelendirmenize de yardımcı olur.
Türkçe uyarlama kullanmalı mıyım?
Evet, mümkünse. Woolfolk Hoy’un kendi ölçek sayfasında yayımlanan Türkçe form (TTSES), Yeşim Çapa, Jale Çakıroğlu ve Hilal Sarıkaya tarafından geliştirilmiş ve 2005 yılında Eğitim ve Bilim dergisinin 30. cildinde (74-81. sayfalar) yayımlanmıştır. Bu uyarlama 24 maddelik uzun formu temel alır; altı farklı üniversiteden 628 öğretmen adayıyla yapılan doğrulayıcı faktör analizi üç faktörlü yapıyı desteklemiş, alfa katsayıları Öğrenci Katılımı için .82, Öğretim Stratejileri için .86, Sınıf Yönetimi için .84 ve ölçeğin tamamı için .93 olarak raporlanmıştır. Dikkat edilmesi gereken nokta, bu verinin öğretmen adaylarından geldiğidir; görev başındaki öğretmenlerle çalışıyorsanız kendi örnekleminizdeki güvenirliği ve faktör yapısını ayrıca raporlayın. Literatürde başka Türkçe uyarlama ve kısa form çalışmaları da bulunabilir; hangisini kullanırsanız kullanın madde sayısını, faktör yapısını ve güvenirlik katsayılarını o çalışmanın kendisinden doğrulayıp kaynakçanızda doğru atıfla belirtin — orijinal İngilizce formu doğrudan kendi çeviriniz ile kullanmak, dil geçerliliği kanıtı sunmadığından metodolojik bir zayıflık olarak değerlendirilebilir.
TSES’i diğer özyeterlik ölçekleriyle karıştırmayın
Eğitim bilimleri literatüründe TSES’ten başka özyeterlik ölçekleri de vardır — örneğin Gibson ve Dembo’nun daha eski Teacher Efficacy Scale’i farklı bir madde yapısı ve faktör örüntüsü taşır. Tezinizde hangi ölçeği kullandığınızı ve neden o ölçeği tercih ettiğinizi (madde sayısı, güncellik, alan yazınında yaygınlık) açıkça gerekçelendirin; “özyeterlik ölçeği” diye genel bir ifadeyle geçmeyin, ölçeğin tam adını ve geliştiricisini ilk geçtiği yerde belirtin.
Tez için hangi formu seçmelisiniz?
Karar, araştırma tasarımınıza bağlıdır:
- Kısa formu (12 madde) tercih edin: anketinizde TSES’e ek başka ölçekler de varsa (katılımcı yorgunluğu riski), örneklem büyüklüğünüz kısıtlıysa veya alt boyut ayrımından çok genel özyeterlik düzeyiyle ilgileniyorsanız.
- Uzun formu (24 madde) tercih edin: alt boyutlar arasındaki ince farkları incelemek istiyorsanız veya yukarıdaki 24 maddelik Türkçe uyarlamayı kullanacaksanız. Hizmet öncesi (öğretmen adayı) bir örneklemle çalışıyorsanız geliştiriciler 24 maddelik tam formu ya da 12 maddelik kısa formu önerir; alt maddelerden türetilmiş daha kısa bir seçki kullanmayın.
Karar verirken danışmanınızla şu soruyu da konuşun: anketinizde TSES tek başına mı yer alacak, yoksa birden fazla ölçek art arda mı uygulanacak? Anketiniz zaten uzunsa (örneğin demografik sorular artı iki-üç ölçek daha), kısa formun 12 maddesi toplam anket süresini kısaltıp yanıtlama kalitesini artırabilir; TSES tek başınaysa ve alt boyut ayrıntısı tezinizin merkezi bir sorusuysa, 24 maddelik uzun form daha zengin bir veri sunar.
Varsayımsal bir uygulama örneği
Aşağıdaki sayılar tamamen kurgusaldır, gerçek bir çalışmadan alınmamıştır — yalnızca puanlamanın nasıl işlediğini göstermek içindir. Kısa formu 40 öğretmenden topladığınızı varsayalım. Bir öğretmenin Sınıf Yönetimi alt boyutuna verdiği 1, 6, 7 ve 8. madde yanıtları sırasıyla 7, 8, 6 ve 7 ise, bu öğretmenin Sınıf Yönetimi alt boyut puanı (7+8+6+7)/4 = 7,0 olur. Örneklem genelinde bu dört maddenin ortalamasını alıp değişkenin betimsel istatistiklerini (ortalama, standart sapma) raporlarsınız; ardından bu değişkeni başka bir değişkenle (örneğin mesleki kıdemle) ilişkilendirmek istiyorsanız uygun korelasyon veya regresyon analizini seçersiniz.
Aynı kurgusal örneği üç öğretmene genişletelim (tamamen varsayımsal, gerçek veriden alınmamıştır):
| Öğretmen | Madde 1 | Madde 6 | Madde 7 | Madde 8 | Sınıf Yönetimi ortalaması |
|---|---|---|---|---|---|
| Öğretmen A | 7 | 8 | 6 | 7 | 7,00 |
| Öğretmen B | 5 | 6 | 5 | 6 | 5,50 |
| Öğretmen C | 9 | 8 | 9 | 8 | 8,50 |
Örneklemin Sınıf Yönetimi alt boyutu ortalaması bu üç kurgusal öğretmen için (7,00+5,50+8,50)/3 = 7,00 olur. Gerçek tezinizde bu hesaplamayı SPSS, jamovi veya JASP gibi bir istatistik programı sizin için otomatik yapar; elle hesaplama yalnızca yöntemi anlamanız içindir.
Madde havuzu kültürel bağlama uyuyor mu?
TSES’in maddeleri (“zor öğrencilere ulaşma”, “disiplinsiz davranışı kontrol etme”, “ailelere çocuklarına yardımcı olmalarında destek olma” gibi) ABD eğitim sistemi bağlamında geliştirilmiştir. Türkiye’de uygulayacaksanız, maddelerin ifade biçiminin (örneğin “sınıf kuralları”, “veli desteği”) yerel eğitim sisteminizdeki karşılıklarıyla örtüştüğünden emin olun; bir Türkçe uyarlama kullanıyorsanız bu kültürel uyum çalışması genellikle uyarlama makalesinde zaten yapılmıştır — kendi çevirinizi yapmak yerine var olan, geçerliliği test edilmiş bir uyarlamayı tercih etmeniz bu riski azaltır. Kültürel uyum yalnızca kelime çevirisi değildir: bir maddenin orijinal dildeki anlamı, hedef kültürde farklı bir çağrışım taşıyabilir (örneğin “veli desteği” ifadesinin okul-aile işbirliği normlarının farklı olduğu bir sistemde nasıl algılandığı gibi); bu yüzden yalnızca dilsel değil, kavramsal eşdeğerliği de test eden bir uyarlama çalışması tercih edin.
Tez yazarken TSES’i nasıl raporlarsınız?
Yöntem bölümünde en az şunları belirtin: kullandığınız formun adı ve madde sayısı (uzun/kısa), Türkçe uyarlama kullandıysanız kaynağı ve o çalışmadaki güvenirlik katsayıları, kendi örnekleminizde hesapladığınız Cronbach alfa değerleri (üç alt boyut ve genel ölçek için ayrı ayrı), yanıt ölçeğinin basamak sayısı ve etiketleri, ve alt boyut puanlarının nasıl hesaplandığı (ağırlıksız ortalama). Bulgular bölümünde her alt boyutun betimsel istatistiklerini (ortalama, standart sapma, örneklem büyüklüğü) bir tabloda sunmak, okuyucunun sonuçları hızlıca tarayabilmesini sağlar.
Sık yapılan dört hata
- Toplama ile ortalamayı karıştırmak. Alt boyut puanı maddelerin toplamı değil, ortalamasıdır; toplam puan kullanırsanız orijinal çalışmayla karşılaştırma yapamazsınız.
- Kısa ve uzun formun madde numaralarını karıştırmak. Kısa formun 1. maddesi, uzun formun 1. maddesiyle aynı değildir (kısa form madde 1 = Sınıf Yönetimi maddesi, uzun form madde 1 = Öğrenci Katılımı maddesi); hangi formu kullandığınızı anketinizde ve tezinizde tutarlı biçimde belirtin.
- Türkçe uyarlamayı atıfsız kullanmak. Bir Türkçe uyarlama kullanıyorsanız hem orijinal geliştiricilere (Tschannen-Moran & Woolfolk Hoy, 2001) hem de uyarlamayı yapan araştırmacılara (örneğin Çapa, Çakıroğlu & Sarıkaya, 2005) atıf yapmanız gerekir.
- Kendi örnekleminizde güvenirliği yeniden hesaplamamak. Orijinal çalışmanın alfa değerlerini kendi bulgunuz gibi sunmak yanlıştır; kendi verinizle hesapladığınız değerleri raporlayıp orijinaliyle karşılaştırın.
Ölçek kararınız netleşti, tez metni kaldıysa
Tesify ile ölçme aracı, örneklem ve bulgular bölümlerinizi yapılandırılmış biçimde yazmaya başlayabilirsiniz — verdiğiniz ölçek ve değişken bilgilerine göre bölüm iskeleti hazır gelir, yorumlama sizin elinizde kalır. Örneklem büyüklüğünüzü hesaplamak için G*Power ile örneklem büyüklüğü yazımıza, SPSS çıktılarınızı raporlamak için SPSS sonuçlarını APA 7 ile raporlama yazımıza, genel bir araştırma problemi/hipotez kurgusu için eğitim tezinde araştırma problemi ve hipotez yazımıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TSES’i kim geliştirdi ve hangi yılda yayımlandı?
Megan Tschannen-Moran ve Anita Woolfolk Hoy, 2001 yılında Teaching and Teacher Education dergisinin 17. cildinde (783-805. sayfalar).
Uzun form kaç madde, kısa form kaç madde?
Uzun form 24 madde, kısa form 12 maddedir. İkisi de aynı üç alt boyutu (öğrenci katılımı, öğretim stratejileri, sınıf yönetimi) ölçer.
Alt boyut puanı nasıl hesaplanır?
İlgili alt boyuta yüklenen maddelerin ağırlıksız ortalaması alınarak. Toplam değil, ortalama kullanılır.
Kısa form güvenilir mi, yoksa uzun formu mu kullanmalıyım?
Kısa formun genel güvenirliği (.90) uzun forma (.94) oldukça yakındır. Katılımcı yorgunluğu riski varsa kısa form, alt boyutlar arasındaki ince farkları incelemek istiyorsanız uzun form tercih edilebilir; öğretmen adaylarıyla geliştiriciler iki tam formdan birini önerir.
TSES’in Türkçe uyarlaması var mı?
Evet. Çapa, Çakıroğlu ve Sarıkaya’nın 2005’te Eğitim ve Bilim dergisinde (30. cilt, 74-81. sayfalar) yayımladığı 24 maddelik Türkçe form, 628 öğretmen adayıyla doğrulanmış ve alt boyutlar için .82, .86 ve .84, tamamı için .93 alfa raporlamıştır. Kendi örnekleminizdeki güvenirliği ayrıca hesaplayın.
TSES hangi örneklem gruplarıyla kullanılabilir?
Hem görev başındaki öğretmenlerle hem de öğretmen adaylarıyla kullanılabilir. Geliştiriciler, öğretmen adaylarıyla çalışırken üç faktörlü yapının daha az belirgin olabileceğini not eder; bu grupla 24 veya 12 maddelik tam formların kullanılması önerilir.
Öğretmen özyeterliğini hangi değişkenlerle ilişkilendirebilirim?
Literatürde sık ilişkilendirilen değişkenler arasında sınıf yönetimi becerisi, yeni yöntemlere açıklık, iş doyumu ve mesleki tükenmişlik yer alır; tezinizde hangi ilişkiyi test edeceğinizi ve bunu neden seçtiğinizi kuramsal çerçevenizde gerekçelendirin.
TSES ile Gibson ve Dembo’nun ölçeği aynı mı?
Hayır, farklı ölçeklerdir. Tezinizde kullandığınız ölçeğin tam adını, geliştiricisini ve yılını ilk geçtiği yerde açıkça belirtin.
9 basamaklı yanıt ölçeği ne anlama gelir?
Katılımcılar her maddeye 1 (“Hiç”) ile 9 (“Çok Fazla”) arasında bir değer vererek o davranışı ne ölçüde yapabildiklerini derecelendirir.
Kısa formun 1. maddesi ile uzun formun 1. maddesi aynı mı?
Hayır. İki form farklı madde numaralandırmasına sahiptir; kısa form madde 1 Sınıf Yönetimi alt boyutuna, uzun form madde 1 ise Öğrenci Katılımı alt boyutuna aittir. Hangi formu kullandığınızı tezinizde açıkça belirtin.
Genel özyeterlik puanını nasıl hesaplarım?
Üç alt boyutun ortalamasını alarak veya tüm maddelerin ortalamasını hesaplayarak; hangi yöntemi seçtiğinizi yöntem bölümünüzde belirtmeniz beklenir.
TSES’i anketimde tek başına mı, başka ölçeklerle mi kullanmalıyım?
Bu, araştırma sorunuza bağlıdır. Anketiniz zaten uzunsa kısa form katılımcı yorgunluğunu azaltır; TSES araştırmanızın merkezindeyse ve alt boyut ayrıntısı önemliyse uzun form daha zengin veri sunar.