Bibliyometrik Analiz Tezinde VOSviewer mı, Bibliometrix mi? Web of Science ve Scopus Verisiyle Üç Araç Karşılaştırması (2026)

Kısa yanıt: Bibliyometrik analiz tezinde ağ haritasını hızlı çıkarmak istiyorsanız VOSviewer, analizi koda dökülebilir ve tekrarlanabilir kılmak istiyorsanız R tabanlı bibliometrix (arayüzüyle biblioshiny) daha uygundur; her ikisinin de girdisi Web of Science ve Scopus dışa aktarmalarıdır. CiteSpace ise zaman içinde değişen eğilimleri ve ani sıçramaları izleyen üçüncü seçenektir. Aşağıdaki tablo üç aracı bu tez kararında önemli olan ölçütlerle yan yana koyuyor.

Tablodaki bilgiler araçların kendi sayfalarında ve yayımlanmış kaynaklarda belirtilen düzeydedir; sürüm, fiyat ve kurulum koşulları değişebildiği için tezinize yazmadan önce ilgili sayfayı yeniden açın. Bu yazının odağı, aracı seçmekten çok seçimi savunulabilir bir yöntem cümlesine çevirmektir.

Bibliyometrik analiz tezi tam olarak ne yapar?

Bibliyometrik analiz, belirli bir konuda yayımlanmış çalışmaların niceliksel göstergelerini (yıl dağılımı, yazarlar, dergiler, ülkeler, anahtar kelimeler, atıf ilişkileri) ve bunların oluşturduğu ağları inceler. İşletme, eğitim ve sağlık yönetimi gibi alanlarda yüksek lisans tezlerinde sıkça seçilir; çünkü anket yapmadan, veriyi var olan yayın veri tabanlarından toplamanıza imkân verir. Bu avantajın bir bedeli vardır: Veri kalitesi, arama dizginizin kalitesine ve veri tabanının kapsamına bağlıdır.

Alanın yöntemsel kılavuz niteliğindeki çalışmalarından biri Donthu, Kumar, Mukherjee, Pandey ve Lim’in (2021) Journal of Business Research’te (133, 285-296) yayımlanan “How to conduct a bibliometric analysis: An overview and guidelines” makalesidir. Tez yöntem bölümünüzde bu tür kılavuz makalelere dayanmak, “bu adımları neden böyle izledim” sorusuna yanıt verir. Türkçede de çok sayıda örnek vardır: Örneğin Karakulle (2024), İşletme Bilimi Dergisi’nde (12(3), 215-231) insan kaynakları analitiği üzerine VOSviewer ile bir bibliyometrik analiz yayımlamıştır; Dereli (2024) Communicata’da VOSviewer ile bibliyometrik analizi konu alan bir çalışma yazmıştır. Bu çalışmaları kendi ilgili araştırmalar bölümünüzde kullanacaksanız açıp okuyun.

VOSviewer: hızlı ağ haritası, sınırlı belgeleme

VOSviewer’ın kendi sayfası, aracı “bibliyometrik ağları oluşturmak ve görselleştirmek için bir yazılım” olarak tanımlar ve Web of Science, Scopus, OpenAlex, Europe PMC, Semantic Scholar, Crossref ve Lens’ten veri alabildiğini belirtir. van Eck ve Waltman’ın (Scientometrics, 84(2), 523-538) tanıtım makalesi, aracın bibliyometrik haritalama için bir bilgisayar programı olarak nasıl tasarlandığını anlatır. Aracın en büyük avantajı hız ve görsellik: Anahtar kelime eş-oluşum haritası, ortak yazarlık ağı ve atıf ağı birkaç tıklamayla çıkar.

Tez açısından dezavantajı, adımların elle yapılmasıdır: Hangi eşik değerini seçtiğinizi, hangi birleştirme (sinonim) dosyasını kullandığınızı ve haritayı hangi ayarlarla çizdiğinizi yazılı olarak belgelemezseniz, sonucu başkası yeniden üretemez. Bunun için her analizin ekran görüntüsünü ve ayar listesini bir tablo hâlinde tutun ve yöntem bölümüne ek olarak koyun.

bibliometrix ve biblioshiny: kodla belgelenen analiz

bibliometrix, kendi sayfasında “bibliyometri ve bilimetri alanındaki başlıca yöntemleri içeren, niceliksel araştırma için açık kaynaklı bir araç” olarak tanımlanır; biblioshiny ise paketin Shiny tabanlı web arayüzüdür ve “kod yazmaya gerek kalmadan” tematik haritalar ve ağ analizleri sunar. Sayfaya göre Scopus, Web of Science, PubMed ve Lens.org gibi kaynaklardan veri alınır ve BibTeX ya da düz metin dosyaları içe aktarılabilir. Aria ve Cuccurullo (2017) aracı Journal of Informetrics’te (11(4), 959-975) “bibliometrix: An R-tool for comprehensive science mapping analysis” başlığıyla tanıtmıştır.

Tez açısından en büyük avantajı, analizin bir R betiği olarak saklanabilmesidir: Aynı veriyle aynı betik çalıştırıldığında aynı sonuç çıkar. Danışmanınız ya da jüri üyeniz yöntemi sorguladığında betiği paylaşabilirsiniz. Dezavantajı, R’a yabancı olanlar için öğrenme eğrisidir; biblioshiny bu eşiği düşürür ama arayüzle yapılan her tıklamayı yine belgelemeniz gerekir.

CiteSpace: eğilim ve ani sıçrama odaklı

Chen’in Journal of the American Society for Information Science and Technology’deki (57(3), 359-377) “CiteSpace II: Detecting and visualizing emerging trends and transient patterns in scientific literature” makalesi, aracın bilimsel yazındaki yeni eğilimleri ve geçici örüntüleri saptamaya ve görselleştirmeye odaklandığını gösterir. Konunuzun zaman içinde nasıl değiştiğini ya da hangi terimlerin ani yükseliş gösterdiğini inceliyorsanız CiteSpace’i değerlendirebilirsiniz. Kurulum, sürüm ve kullanım koşulları için aracın kendi sayfasına bakın; bu yazıda doğrulanmadığı için tabloda ayrıntı verilmemiştir.

Veri tabanını seçmek: Web of Science mı, Scopus mu?

Üç araç da bu iki veri tabanının dışa aktarmalarıyla çalışır, ama veri tabanları kapsam ve indeksleme açısından birbirinden farklıdır. Tez yöntem bölümünde şunları yazın: hangi veri tabanını seçtiniz, neden, arama hangi tarihte yapıldı, hangi dizgiyle ve hangi filtrelerle (belge türü, dil, yıl). Aynı dizgiyle iki veri tabanından alınan sonuç sayısı çoğunlukla farklıdır; bu fark bir hata değil, kapsam farkıdır ve tezde açıkça belirtilmelidir.

Bu veri tabanlarına üniversitenizin aboneliği üzerinden erişebiliyorsanız, erişim ve kampüs dışı kullanım koşullarını kütüphanenizden öğrenin; ulusal veri tabanı erişimi için EKUAL üzerinden erişilen veri tabanları yazısına bakabilirsiniz. Türkçe dergi içeriklerinin dışa aktarma biçimleri, araçların beklediği biçimle uyuşmayabilir; büyük bir veri çekmeden önce küçük bir deneme dosyasıyla aracın dosyayı doğru okuyup okumadığını kontrol edin.

Altı adımlık iş akışı

1. Araştırma sorusunu yazın. “İnsan kaynakları analitiği alanında hangi temalar öne çıkıyor?” gibi bir soru, hangi göstergelerin gerekli olduğunu belirler.
2. Arama dizgisini kurun ve belgeleyin. Dizgi, tarih ve filtreler tezde yazılı olmalıdır.
3. Veriyi dışa aktarın. Tam kayıt ve atıf bilgisiyle; seçtiğiniz aracın beklediği biçimde.
4. Veriyi temizleyin. Yazar adı varyantlarını, anahtar kelime eş anlamlılarını (tekil-çoğul, kısaltma) ve yinelenen kayıtları düzeltin; birleştirdiklerinizi bir tabloya yazın.
5. Analizi çalıştırın. Eşik değerlerini baştan belirleyin; sonuçlara bakıp eşik değiştirmek, yöntemin tarafsızlığını zedeler.
6. Yorumlayın. Haritadaki kümeleri adlandırırken makalelere dönüp içeriğini okuyun; yalnızca haritaya bakarak yorum yapmayın.

Altıncı adım, bibliyometrik tezlerin en sık zayıf kaldığı yerdir: Küme adı, haritadaki en büyük terimden türetildiğinde yüzeysel kalır. Kümenin içindeki makaleleri okuyup ortak temayı kendi cümlenizle tanımlayın.

Kurgusal bir arama dizgisi örneği

Aşağıdaki örnek yalnızca biçimi göstermek için hazırlanmıştır; konu, dizgi ve sonuç sayıları kurgusaldır. Web of Science’ta konu alanı araması için “TS=” etiketi, Scopus’ta başlık-özet-anahtar kelime alanı araması için “TITLE-ABS-KEY(” biçimi kullanılır; kendi veri tabanınızın güncel arayüzündeki söz dizimini yardım sayfasından doğrulayın.

Dizgideki her terim bir karar içerir: Eş anlamlıları (OR ile) dâhil etmezseniz ilgili çalışmaları kaçırırsınız; çok geniş bir terim eklerseniz ilgisiz çalışmalar sonuç listesini kirletir. Dizginin ilk hâlini küçük bir denemeyle sınayın: Sonuç listesinden rastgele yirmi kaydın başlığına bakıp kaçının konuyla gerçekten ilgili olduğunu sayın; oran düşükse dizgiyi daraltın.

Gösterge sözlüğü: haritadaki terimler ne anlama gelir?

• Eş-oluşum (co-occurrence): İki anahtar kelimenin aynı makalede birlikte geçmesi. Anahtar kelime haritaları bu ilişkiye dayanır.
• Ortak yazarlık (co-authorship): Yazarların, kurumların ya da ülkelerin aynı makalede birlikte yer alması; iş birliği ağını gösterir.
• Eş-atıf (co-citation): İki çalışmanın üçüncü bir makale tarafından birlikte anılması; alanın entelektüel temelini gösterir.
• Bibliyografik eşleşme (bibliographic coupling): İki makalenin ortak kaynak göstermesi; güncel araştırma cephelerini gösterir.
• Atıf sayısı: Bir çalışmanın veri tabanında kaç kez anıldığı; veri tabanına ve tarihe göre değişir, bu yüzden alındığı tarihi yazın.

Bu sözlük, yöntem bölümünde terimleri tanımlarken işe yarar. Kavramların yanlış kullanımı jüride sık sorulan bir konudur: “Eş-atıf” ile “eş-oluşum” aynı şey değildir ve hangi ağın hangi soruya yanıt verdiği ayrı ayrı gerekçelendirilmelidir. Anahtar kelime eş-oluşumu tema haritası çıkarırken, eş-atıf analizi alanın temel eserlerini gösterir; hangisini seçtiğiniz araştırma sorunuza bağlı olmalıdır.

Jürinin bibliyometrik tezde soracağı beş soru

1. Arama dizginizi neden bu terimlerle kurdunuz ve hangi terimleri dışarıda bıraktınız?
2. Seçtiğiniz veri tabanı konunuzu ne kadar kapsıyor; kaçırılan yayınlar olabilir mi?
3. Veri temizleme kurallarınız sonuçları nasıl etkiledi?
4. Eşik değerlerini hangi gerekçeyle belirlediniz?
5. Bu analiz, konunun gelecekteki araştırma yönü için ne söylüyor?

Beşinci soru, bibliyometrik tezlerin değerini belirler: Haritalar betimleyicidir; tezin katkısı, haritalardan çıkan boşlukları ve araştırma fırsatlarını yazılı olarak ortaya koymanızdadır. Bu bölümü yazarken bulguları üç başlıkta toplayın: yoğun çalışılan temalar, az çalışılan temalar ve henüz birbirine bağlanmamış temalar. Her başlığın altına, hangi haritaya ve hangi tabloya dayandığınızı yazın.

Bulgular bölümünde bir kümeyi nasıl yazarsınız? Kurgusal örnek

Aşağıdaki paragraf, bir kümenin yazımına ilişkin biçim örneğidir; konu, terimler ve sayılar kurgusaldır ve hiçbir gerçek sonucu temsil etmez.

Anahtar kelime eş-oluşum haritasında, “işe alım” ve “algoritmik karar” terimlerinin yoğunlaştığı bir küme belirmiştir. Bu kümedeki makalelerin incelenmesi, çalışmaların ağırlıklı olarak veri temelli işe alım süreçlerinin adaletine odaklandığını göstermektedir. Kümenin yoğunluğu, konunun yazında yerleşik bir tema olduğunu düşündürmekle birlikte, kümede yer alan çalışmaların çoğu tek bir sektöre odaklanmaktadır.

Bu paragrafta üç öğe vardır: haritadaki gözlem, makalelerin içerik incelemesine dayanan yorum ve yorumun sınırı. Özellikle ikinci öğe, bibliyometrik analizi “harita çizme” işinden çıkarıp araştırma bulgusuna çevirir. Üçüncü öğe ise bulguyu aşırı genellemekten korur: Harita tek bir veri tabanından, tek bir arama dizgisiyle elde edilmiştir ve başka bir dizgi farklı bir küme yapısı verebilir.

Her kümeyi aynı üç öğeyle yazarsanız bölüm tutarlı ve savunulabilir olur. Kümelerin sayısı çok fazlaysa en önemli üç ya da dört tanesini ayrıntılı yazın, diğerlerini bir tabloda özetleyin; her küme için ayrıntılı paragraf yazmak okuru yorar ve bölümün asıl mesajını gömer.

Araç seçimi için üç soru

1. Analizin tekrar edilebilir olması jüri için önemli mi? Evetse bibliometrix’i ve kod belgelemesini düşünün.
2. Zamanınız kısıtlı mı ve görsel ağ haritası ana çıktınız mı? Evetse VOSviewer yeterlidir; ayar belgelemesini ihmal etmeyin.
3. Konunuzun zaman içindeki değişimi mi soruyorsunuz? Evetse CiteSpace’i inceleyin.

Araç seçimi, sayısal analiz seçimi kadar önemli değildir; asıl savunulacak şey arama dizginiz ve temizleme adımlarınızdır. Diğer araç karşılaştırmalarına SPSS, jamovi ve JASP karşılaştırmasında, nitel analiz araçlarına ise MAXQDA ve NVivo karşılaştırmasında bakabilirsiniz.

Tesify‘ı 9.000’den fazla öğrenci kullandı ve 15.000’den fazla bölüm yazdı; Tesify tezinizi yapılandırmanıza yardım eder, metnin %100’ü ise sizin tarafınızdan yazılır.

Yöntem bölümüne yazılacaklar

Bibliyometrik tezin yöntem bölümü şu bilgileri içermelidir: veri tabanı, arama tarihi, dizgi, filtreler ve her filtre sonrası kayıt sayısı, temizleme kuralları, kullanılan araç ve sürümü, eşik değerleri. Araç sürümünü yazmak önemlidir; VOSviewer’ın sayfasında en son sürümün 1.6.21 olduğu ve 12 Haziran 2026’da yayımlandığı belirtilmektedir, sizin kullandığınız sürüm farklı olabilir ve sonuçlar sürümler arasında değişebilir.

Sonuçlar bölümünde yalnızca haritaları değil, haritaların arkasındaki sayıları da (en çok yayın yapan yazar, ülke, dergi; en sık anahtar kelimeler) tablo olarak verin. Haritalar sezgi verir, tablolar ise doğrulanabilir bulgu sağlar. Sınırlılıklar bölümünde veri tabanı kapsamını, yalnızca İngilizce yayınların seçilmiş olabileceğini ve atıf sayılarının zamanla değiştiğini belirtin. Literatür bölümünü nasıl kuracağınız için literatür taraması rehberine bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Arama tarihini ve dizgiyi yazmamak.
• Veri temizlemeden doğrudan haritayı çizmek.
• Eşik değerlerini sonuç görünümüne göre değiştirmek.
• Kümeleri yalnızca haritadaki en büyük terimle adlandırmak.
• İki veri tabanını birleştirirken yinelenen kayıtları ayıklamamak.

Sık sorulan sorular

Bibliyometrik analiz tezinde en çok hangi araç kullanılır?

Türkçe ve uluslararası tezlerde VOSviewer ve bibliometrix sık anılır; seçim, tekrarlanabilirlik ihtiyacınıza ve zamanınıza bağlıdır.

VOSviewer hangi veri tabanlarını destekler?

Kendi sayfasına göre Web of Science, Scopus, OpenAlex, Europe PMC, Semantic Scholar, Crossref ve Lens verilerini alabilir.

bibliometrix nedir, biblioshiny nedir?

bibliometrix bibliyometri için açık kaynaklı bir R paketidir; biblioshiny, paketi kod yazmadan kullanmayı sağlayan web arayüzüdür.

Web of Science mı Scopus mu seçmeliyim?

İkisinin kapsamı farklıdır. Hangisini seçtiğinizi, nedenini ve arama tarihini yöntem bölümünde yazın; kurumunuzun aboneliği de pratik bir etkendir.

Arama dizgisini nasıl kurarım?

Konunuzun eş anlamlılarını OR ile birleştirin, filtreleri yazın ve küçük bir denemeyle ilgisiz kayıt oranını kontrol edin.

Veri temizleme neden gerekir?

Yazar adı varyantları, anahtar kelime eş anlamlıları ve yinelenen kayıtlar haritayı bozar; temizleme kurallarını tabloyla belgeleyin.

Küme adlarını nasıl koymalıyım?

Kümedeki makaleleri okuyup ortak temayı kendi cümlenizle tanımlayın; yalnızca en büyük terime bakarak ad vermeyin.

Analiz tekrarlanabilir olmak zorunda mı?

Zorunlu olup olmadığı jüriye ve enstitüye bağlıdır; ancak ayarları belgelemek her durumda yöntemin güvenilirliğini artırır.

Bibliyometrik analiz sistematik derleme midir?

Hayır. Bibliyometrik analiz yayınların niceliksel örüntülerini inceler; sistematik derleme ise seçilen çalışmaların içeriğini ve bulgularını sentezler.

Tezde araç sürümünü yazmalı mıyım?

Evet. Sonuçlar sürümler arasında değişebildiği için kullandığınız sürümü yöntem bölümünde belirtin.