Bu yazı, kendi veri toplama aracınızı yazmanız için bir şablon veriyor: anket formunun beş bölümü, yarı yapılandırılmış görüşme formunun altı bölümü, her ikisi için yazılmış örnek maddeler ve madde yazarken kaçınılacak kalıplar.
Önemli bir ayrım: hazır ve geçerliği kanıtlanmış bir ölçek seçmek ile kendi maddelerinizi yazmak aynı iş değildir. Alanınızda standart bir ölçek varsa onu kullanmak neredeyse her zaman daha savunulabilirdir; sitemizde ölçek seçimi ve uyarlaması için ayrı yazılar var ve aşağıda ilgili yerlerde bağlantı veriliyor. Bu yazı, standart bir araç bulunmadığında ya da demografik ve bağlama özgü bir bölüm eklemeniz gerektiğinde devreye girer.
Önce karar: hangi araç?
| Durum | Doğru hamle |
|---|---|
| Alanınızda Türkçeye uyarlanmış standart bir ölçek var | Onu kullanın; izin alın, uyarlama kaynağını künyede verin |
| Ölçek var ama Türkçesi yok | Uyarlama süreci ayrı bir yükümlülüktür; takviminize ekleyin |
| Ölçülecek şey bağlama özgü (kurum içi uygulama, yerel süreç) | Kendi maddelerinizi yazın; kapsam geçerliği ve pilot uygulama şart |
| Amaç deneyimi anlamak, düzeyi ölçmek değil | Görüşme formu; sayısal ölçek uygun değil |
Standart bir ölçeği tercih ettiyseniz uyarlama adımları için ölçek uyarlamanın izinden doğrulayıcı faktör analizine kadar dokuz adımını anlatan yazımıza bakın. Aynı yapıyı ölçen iki ölçek arasında kalırsanız, karşılaştırmalı karar örneklerimiz var: klinik psikoloji tezinde depresyon ölçeği karşılaştırması ve turizm tezinde hizmet kalitesi ölçeği karşılaştırması.
Anket formunun beş bölümü
Katılımcının gördüğü sırayla:
- Bilgilendirme ve onam metni. Kim olduğunuz, hangi kurumda, hangi çalışma için; katılımın gönüllü olduğu, istendiği an bırakılabileceği, verilerin nasıl saklanacağı ve kiminle paylaşılacağı; iletişim bilgisi. Etik kurul onay bilgisi burada belirtilir.
- Demografik bölüm. Yalnızca analizde kullanacağınız değişkenler. Kullanmayacağınız her soru, hem geri dönüş oranını hem de kişisel veri yükünüzü artırır.
- Ana ölçek bölümü. Kullandığınız ölçek ya da kendi maddeleriniz; alt boyutlar karışık sırada sunulur, başlıkla gruplanmaz.
- Varsa ikinci ölçek. Ayrı bir yönerge cümlesiyle başlar.
- Kapanış. Teşekkür; isteğe bağlı açık uçlu bir soru; sonuçları öğrenmek isteyenler için iletişim seçeneği.
Üçüncü maddedeki “başlıkla gruplanmaz” kuralı sık atlanır. Alt boyut adlarını başlık olarak koyduğunuzda katılımcı ne ölçüldüğünü anlar ve yanıtlarını hizalar; bu, ölçeğin ayırt ediciliğini düşürür.
Yönerge cümlesi şablonu
“Aşağıda [konu] ile ilgili ifadeler yer almaktadır. Her ifadeyi okuyarak size en uygun seçeneği işaretleyiniz. Doğru ya da yanlış yanıt yoktur; önemli olan sizin görüşünüzdür. Lütfen hiçbir ifadeyi boş bırakmayınız.”
Yazılmış örnek maddeler
Aşağıdaki maddeler, kurum içi bir uygulamayı ölçmek üzere yazılmış kendi maddelerine örnektir; standart bir ölçeğin yerine geçmez.
- “Birimimde işe yeni başlayanlar için yazılı bir oryantasyon programı uygulanır.”
- “Yöneticim, verdiği geri bildirimde neyi düzeltmem gerektiğini somut olarak belirtir.”
- “Görevimle ilgili kararlara katılma fırsatı bulurum.”
- “İş yükümün nasıl dağıtıldığını önceden bilirim.”
- “Yaptığım işin kurumun hedeflerine nasıl katkı sağladığını görebiliyorum.”
Beş maddenin ortak özelliği: her biri tek bir şey soruyor, hepsi gözlenebilir bir durumu tarif ediyor ve hiçbirinde yönlendirici bir sıfat yok. Ters kodlanacak maddeler eklerseniz bunu yöntem bölümünde belirtin ve analiz öncesinde kodlayın; ters madde kodlama formülü ve puan aralığı hesabı için işevuruk tanım matrisini ve yorum aralıklarının hesaplanmasını veren yazımıza bakın.
Madde yazarken kaçınılacak altı kalıp
- Çift soru. “Eğitim yeterli ve anlaşılırdı” — iki iddia, tek yanıt. İkiye bölün.
- Yönlendirme. “Sizce de faydalı olan bu uygulama…” — sıfatı kaldırın.
- Olumsuzluk yığılması. “…yapılmadığını düşünmüyorum” — okunması zor, yanıtı güvenilmez.
- Mutlak nicelik. “Her zaman”, “hiçbir zaman” içeren ifadeler dağılımı uçlara yığar.
- Jargon. Katılımcının kullanmadığı terim, ölçtüğünüz şeyi değil terim bilgisini ölçer.
- Hatırlanamayacak süre. “Son bir yılda kaç kez…” — kısa ve sınırlı zaman aralıkları kullanın.
Yarı yapılandırılmış görüşme formunun altı bölümü
- Açılış. Kendinizi ve çalışmayı tanıtma, kayıt izni, gizlilik ve kayıtların saklanma süresi, süre bilgisi.
- Isınma soruları. Kolay, tehditsiz, deneyimi çağıran sorular. Analize girmeyebilir; amacı ortamı kurmaktır.
- Ana sorular. Araştırma sorularınızın her biri için en az bir ana soru. Sayı genellikle beş ile sekiz arasındadır.
- Sonda (probe) soruları. Her ana sorunun altında, yanıtı derinleştirecek üç-dört hazır ifade.
- Kapanış. “Eklemek istediğiniz bir şey var mı?” ve teşekkür.
- Görüşme sonrası notlar. Formun son sayfasında araştırmacıya ayrılmış alan: ortam, kesintiler, sözel olmayan gözlemler.
Altıncı bölüm çoğu formda yoktur ve en çok işe yarayanıdır: görüşmeden hemen sonra yazılan notlar, çözümleme aşamasında bağlamı geri getirir. Kayıtların yazıya dökülmesinde kullanabileceğiniz araçlar için görüşme kayıtlarını yazıya dökme programlarını karşılaştıran yazımıza bakın.
Yazılmış örnek ana sorular ve sondalar
Ana soru: “Bu uygulamayla ilk karşılaştığınız zamanı anlatır mısınız?”
Sondalar: “O sırada size ne söylenmişti?” · “Bir örnek verebilir misiniz?” · “Beklentinizden farklı olan neydi?”
Ana soru: “Süreç sizin gündelik işinizi nasıl değiştirdi?”
Sondalar: “Önce nasıldı, sonra nasıl oldu?” · “En çok hangi adımda zorlandınız?” · “Bunu kiminle konuştunuz?”
Ana soru: “Bu konuda bir şeyi değiştirebilseydiniz ne olurdu?”
Sondalar: “Neden tam olarak o?” · “Bunu kim yapabilirdi?” · “Denenmiş bir şey var mıydı?”
Sonda soruları formda yazılı olmalıdır. Görüşme sırasında akla gelen doğaçlama sondalar görüşmeden görüşmeye değişir ve karşılaştırılabilirliği zayıflatır.
Görüşme sorusu yazarken kaçınılacak dört kalıp
- Kapalı uçlu soru. “Memnun kaldınız mı?” — evet/hayır alırsınız. “Nasıl bir deneyimdi?” diye sorun.
- Kuramsal terimle soru sorma. “Örgütsel bağlılığınız nasıl?” — katılımcı terimi sizin anladığınız gibi anlamaz. Davranışı sorun, kavramı siz adlandırın.
- İki soruyu birlikte sorma. Katılımcı ikincisini yanıtlar, birincisi kaybolur.
- Varsayım içeren soru. “Bu sorun sizi de etkiledi mi?” — sorunun varlığını baştan kabul ettirir.
Formun sonuna kadar götüren yedi adım
- Araştırma sorularınızı listeleyin; her birinin karşısına hangi madde ya da soruyla yanıtlanacağını yazın.
- Madde havuzunu oluşturun; hedeflediğiniz nihai sayının yaklaşık iki katı madde yazın.
- Kapsam geçerliği için en az üç alan uzmanından yazılı görüş alın; her madde için “gerekli / yararlı ama gereksiz / gereksiz” değerlendirmesi isteyin.
- Uzman görüşlerine göre madde havuzunu budayın; çıkardığınız maddeleri ve gerekçesini kayıt altına alın.
- Etik kurul başvurusunu formun son hâliyle yapın; onay gelmeden veri toplamaya başlamayın.
- Pilot uygulama yapın: anket için hedef grubundan küçük bir örneklem, görüşme için iki-üç kişi. Anlaşılmayan maddeleri işaretleyin.
- İç tutarlılığı hesaplayın ve raporlayın; pilot sonrası yaptığınız değişiklikleri yöntem bölümünde yazın.
Beşinci adım pazarlık konusu değildir. Etik kurul izninin hangi çalışmalar için gerektiği ve süreç için tez için etik kurul izninin nasıl alınacağını anlatan yazımıza bakın. İç tutarlılık eşiklerinin nasıl yorumlanacağı için Cronbach alfanın kaç olması gerektiğini madde sayısı tuzağıyla birlikte ele alan yazımız var.
Kaç kişiye uygulanacak?
Anket için sayı, analizinizin gerektirdiği güçten çıkar; formu yazmadan önce hesabı yapın, çünkü ulaşamayacağınız bir örneklem gerektiren bir tasarım formu da geçersiz kılar. Hesap için örneklem büyüklüğünün G*Power ile adım adım hesaplanmasını gösteren yazımıza bakın.
Görüşmede sayı, doygunlukla belirlenir: yeni görüşmeler yeni kod üretmemeye başladığında durursunuz. Ancak tez takviminde bir üst sınır belirlemek gerekir; yöntem bölümünde hem doygunluk ölçütünüzü hem de fiilen kaç görüşme yaptığınızı yazın.
Formun tezde nerede görüneceği
Kullandığınız formun tamamı Ekler bölümüne konur; Yöntem bölümünde ise formun yapısı, madde sayısı, derecelendirme ve geliştirme süreci anlatılır. Bu yerleşim için yöntem bölümünün altı alt başlığını örnek cümlelerle veren yazımıza bakabilirsiniz. Telifli bir ölçek kullandıysanız tam metnini Eklere koymadan önce iznin kapsamını kontrol edin; bazı hak sahipleri yalnızca örnek maddelerin yayımlanmasına izin verir.
Teslimden önce yedi maddelik kontrol
- Her araştırma sorusunun formda bir karşılığı var mı?
- Analizde kullanmayacağınız demografik soru kaldı mı?
- Onam metni formun başında ve eksiksiz mi?
- Etik kurul onayı, veri toplamadan önce alınmış mı?
- Uzman görüşü ve pilot uygulama yöntemde raporlandı mı?
- Ters maddeler belirtildi ve kodlama açıklandı mı?
- Formun tam metni Eklerde yer alıyor mu?
Form hazır, yöntem bölümü yazılmıyorsa
Formu yazmak ile formu anlatmak iki ayrı iştir; ikincisinde tıkanmak yaygındır. Tesify ile veri toplama aracınızı yöntem bölümü metnine dönüştürerek yazmaya başlayabilirsiniz — bölüm akışı hazır gelir, maddeler ve tasarım kararları baştan sona sizin kalır.
Sık sorulan sorular
Kendi anketimi yazabilir miyim, hazır ölçek kullanmak zorunda mıyım?
Yazabilirsiniz, ama geçerlik yükünü üstlenirsiniz: kapsam geçerliği için uzman görüşü, pilot uygulama ve iç tutarlılık raporlaması gerekir. Alanınızda standart bir ölçek varsa onu kullanmak neredeyse her zaman daha savunulabilirdir.
Anket kaç madde olmalı?
Araştırma sorularınız kaç madde gerektiriyorsa. Uzun formlar yarım bırakılma oranını artırır; on beş dakikayı aşan bir anketin tamamlanma oranı belirgin biçimde düşer.
Görüşme formunda kaç soru olmalı?
Beş ile sekiz ana soru tipiktir; her birinin altında üç-dört yazılı sonda bulunur. Otuz sorunun sıralandığı bir form, yarı yapılandırılmış değil, sözlü ankettir.
Etik kurul onayı almadan pilot uygulama yapabilir miyim?
Hayır. Pilot uygulama da insanlardan veri toplamaktır. Başvurunuzu formun son hâliyle yapın ve onay gelmeden hiçbir katılımcıya ulaşmayın.
Demografik sorularda kişisel veri sınırı nedir?
Analizde kullanmayacağınız hiçbir kişisel veriyi toplamayın. Kimliği doğrudan belirleyebilecek bilgiler (ad, telefon, kurum içi sicil) araştırma için gerekli değilse formda yer almamalıdır.
Ters madde kullanmak zorunda mıyım?
Zorunlu değil. Ters maddeler yanıt eğilimini kırmaya yarar ama okuma hatası da üretir. Kullanacaksanız az sayıda tutun, açık yazın ve kodlamayı yöntemde belirtin.
Online anket kullanabilir miyim?
Evet, yaygın olarak kullanılıyor. Onam metnini ilk sayfaya koyun ve devam etmeden önce onay kutusu isteyin; verilerin nerede saklandığını da yöntem bölümünde yazın.
Görüşmeyi kaydetmek zorunda mıyım?
Zorunlu değil ama çözümlemeyi güvenilir kılar. Kayıt için ayrı izin alın, reddedilirse not tutarak ilerleyin ve bu tercihi yöntem bölümünde belirtin.
Formu tezin Ekler bölümüne koymak şart mı?
Çoğu enstitü ister ve tekrarlanabilirlik açısından gereklidir. Telifli bir ölçekte iznin kapsamını kontrol edin; tam metin yayımlanamıyorsa örnek maddelerle sınırlayın ve nedenini yazın.
Pilot uygulamaya katılanlar asıl çalışmaya dâhil edilir mi?
Hayır. Pilotta yer alanlar formu bir kez görmüş olur ve yanıtları etkilenir. Pilot örneklemini asıl örneklemden ayrı tutun ve sayısını yöntemde ayrıca belirtin.
Anketi hem kâğıt hem online uygulayabilir miyim?
Uygulayabilirsiniz ama iki uygulama biçimini ayrı ayrı raporlamanız gerekir: her birinden kaç yanıt geldiğini yazın ve mümkünse iki grup arasında anlamlı bir fark olup olmadığını kontrol edin. Uygulama biçimi, yanıt oranını ve bazen yanıt eğilimini değiştiren bir koşuldur; sessizce birleştirilmiş iki veri kümesi, savunmada açıklanması zor bir tercih hâline gelir.
Görüşme formunu katılımcıya önceden gönderebilir miyim?
Konuya bağlı. Hazırlık gerektiren kurumsal görüşmelerde ana soruları önceden paylaşmak yanıt kalitesini yükseltir. Deneyim ve ilk tepki araştıran çalışmalarda ise önceden görmek yanıtı biçimlendirir. Hangi tercihi yaptıysanız gerekçesiyle birlikte yöntem bölümüne yazın ve tüm katılımcılara aynı biçimde uygulayın.