Tükenmişlik Tezinde Hangi Ölçek? Maslach (MBI), Copenhagen ve Oldenburg Karşılaştırması (2026)

Kısa yanıt: Tükenmişlik tezinde ölçek seçimi, örneklemin kim olduğuna ve tükenmişliği kaç boyutta tanımladığınıza bağlıdır. İnsan hizmetleri çalışanlarında ve öğretmenlerde Maslach Tükenmişlik Envanteri’nin ilgili formu, kişisel ve iş kaynaklı tükenmişliği ayırmak istediğinizde Copenhagen Tükenmişlik Envanteri, tükenmişliği yorgunluk ve ilgisizlik olmak üzere iki boyutta ölçmek istediğinizde Oldenburg Tükenmişlik Envanteri akla gelir. Aşağıdaki tablo üçünü yan yana koyuyor.

Tablodaki “kendi kaynağınızdan doğrulayın” ifadeleri bilerek bırakılmıştır: Bu bilgiler Türkçe forma ve sürüme göre değişebilir ve tezinizin yöntem bölümüne, yalnızca açıp okuduğunuz uyarlama makalesinden geçmelidir. Aşağıda her ölçeği sırayla ele alıyor, sonunda karar adımlarını veriyoruz.

Tükenmişlik tezinde ilk karar: hangi tanımı ölçüyorsunuz?

Tükenmişlik tek bir sözcüktür ama ölçekler onu farklı biçimlerde tanımlar. Maslach, Schaufeli ve Leiter’in (2001) Annual Review of Psychology’deki “Job burnout” derlemesi (52, 397-422) alandaki ortak başvuru kaynaklarından biridir; tanımınızı yazarken bu tür derleme ve orijinal ölçek makalelerine dayanın. Ölçek seçimi, aslında tanım seçimidir: Tükenmişliği üç boyutlu bir sendrom olarak mı, işle ilgili yorgunluğun iki boyutu olarak mı, kişisel ve mesleki alanlara ayrılmış bir yorgunluk olarak mı ele alıyorsunuz?

Bu karar tezin hipotezlerini de belirler. Üç boyutlu bir ölçekle “duyarsızlaşma” hakkında hipotez kurabilirsiniz; iki boyutlu bir ölçekle bu boyut yoktur. Önce hipotezlerinizi taslak olarak yazın, sonra hangi ölçeğin bu hipotezleri sınamaya elverişli olduğuna bakın. Tersi sıra (önce ölçeği bulup sonra hipotez yazmak) sık yapılan bir hatadır.

Maslach Tükenmişlik Envanteri (MBI): hangi form, hangi örneklem?

MBI, tükenmişlik araştırmalarında en sık anılan araçtır. Maslach ve Jackson (1981) tarafından geliştirilmiş, duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı olmak üzere üç boyut içerir. Orijinal insan hizmetleri formu 22 maddedir ve yanıtlar sıklık derecelemesiyle (hiçbir zamandan her güne, 0-6) alınır. Envanterin başka formları vardır: tıbbi personel için insan hizmetleri formu, eğitimci formu, genel çalışan formu (16 madde) ve öğrenci formu.

Örneklem öğretmen ya da okul yöneticisiyse eğitimci formunun Türkçe uyarlamasına bakın: İnce ve Şahin (2015), Eğitimde ve Psikolojide Ölçme ve Değerlendirme Dergisi’nde (6(2)) “Maslach Tükenmişlik Envanteri-Eğitimci Formu’nu Türkçe’ye Uyarlama Çalışması” başlıklı bir çalışma yayımlamıştır; madde sayısı ve faktör yapısını bu makaleden okuyup yazın. Tezlerde sık yapılan hata, MBI’nın puanlarını üç boyutu ayrı ayrı raporlamak yerine tek bir toplam puana çevirmektir; envanterin her alt ölçeği ayrı incelenir, toplanmaz. Kullanım izni ve telif koşulları için ölçeğin yayıncısına başvurun.

MBI’yı seçerseniz yöntem bölümünde şunları yazın: hangi form, hangi dil sürümü, kaç madde, hangi yanıt ölçeği ve kendi örnekleminizdeki güvenirlik katsayıları. Alfa katsayısının nasıl yorumlanacağı için Cronbach alfa eşikleri yazısına bakın.

Copenhagen Tükenmişlik Envanteri (CBI): kişisel, işle ilgili ve danışanla ilgili tükenmişlik

Kristensen ve arkadaşları (2005), Work & Stress’te yayımlanan “The Copenhagen Burnout Inventory: A new tool for the assessment of burnout” başlıklı makalede bu aracı tanıtmıştır. Yakın tarihli açık erişimli çalışmalar CBI’yi kişisel, işle ilgili ve hasta (danışan) ile ilgili tükenmişliği kapsayan 19 maddelik bir envanter olarak, puanları 0-100 aralığında standartlaştırarak kullanmıştır. CBI’nın özelliği, tükenmişliği yalnızca işe bağlamamasıdır; kişisel tükenmişlik alt ölçeği bireyin genel yorgunluğunu da kapsar.

Bu yapı, iki tür tez için uygundur: Birincisi, çalışma koşulları ile bireysel yorgunluk arasındaki farkı göstermek isteyen tezler. İkincisi, danışan ya da hastayla doğrudan çalışan ve çalışmayan grupları karşılaştıran tezler. Danışanla çalışmayan bir örneklemde danışan boyutunu kullanmak anlamsızdır; bu durumda yalnızca ilgili alt ölçekleri kullanabileceğinizi ve bunun gerekçesini yöntem bölümünde yazın. Türkçe forma ilişkin yayımlanmış uyarlama çalışmasını kendi taramanızla bulup künyesini doğrulayın; bulamazsanız çeviri-geri çeviri ve geçerlik çalışmasını kendiniz yapmanız gerekir, bu da ayrı bir çalışmadır. Adımlar için ölçek uyarlama rehberine bakın.

Oldenburg Tükenmişlik Envanteri (OLBI): tükenme ve ilgisizleşme

Demerouti, Bakker, Vardakou ve Kantas (2003), European Journal of Psychological Assessment’ta (19(1), 12-23) “The Convergent Validity of Two Burnout Instruments” başlıklı makalede MBI ile OLBI’yı karşılaştırmıştır. Halbesleben ve Demerouti (2005) ise Work & Stress’te (19(3), 208-220) OLBI’nın İngilizce çevirisinin yapı geçerliğini incelemiştir. OLBI, tükenmişliği iki boyutta, tükenme (exhaustion) ve ilgisizleşme (disengagement) olarak ele alan araçtır; yakın tarihli çalışmalar bu iki boyutu raporlar.

İki boyutlu yapı, hipotezlerinizi sadeleştirir: “Duyarsızlaşma” gibi karmaşık bir üçüncü boyutla uğraşmadan, işle ilgili yorgunluğun ve işe uzaklaşmanın nasıl ilişkili olduğunu incelersiniz. Ancak OLBI’nın madde sayısı ve Türkçe formu için kaynak verilmemiştir; kendi taramanızda uyarlama çalışmasını bulun, madde sayısını ve puanlama yönünü o makaleden alın. Bir ölçeğin Türkçe formunu bulamıyorsanız tezinizin başlığını ve yönteminizi baştan gözden geçirmeniz gerekebilir.

Pines tükenmişlik ölçeğinin kısa formu: Türkçe uyarlama örneği

Çapri (2013), Educational Sciences: Theory & Practice’te “Tükenmişlik Ölçeği-Kısa Formu ile Eş Tükenmişlik Ölçeği-Kısa Formu’nun Türkçe Uyarlaması” üzerine bir çalışma yayımlamıştır. Bu çalışma, Türkçe tezlerde kullanılabilecek bir başka tükenmişlik aracının uyarlama kaynağıdır. Kullanmayı düşünüyorsanız makalenin kendisinden madde sayısı, boyut yapısı ve geçerlik kanıtını okuyup yazın. Karşılaştırma tablosuna bu ölçek alınmamıştır; çünkü yapısını ve madde sayısını kendi kaynağından doğrulamanız gerekir.

Ölçek seçimi için dört adım

1. Örneklemi netleştirin. Öğretmen, hemşire, beyaz yakalı ya da öğrenci mi? Ölçeğin formu buna göre seçilir.
2. Tanımı seçin. Üç boyut mu, iki boyut mu, kişisel ve işle ilgili ayrım mı? Hipotezlerinizi taslak olarak yazın.
3. Türkçe formu bulun. Uyarlama makalesini açın; madde sayısını, boyutları ve geçerlik kanıtını okuyun. Makale yoksa uyarlama yapacağınızı baştan planlayın.
4. İzin ve telif koşullarını doğrulayın. Ölçeğin yayıncısına ya da yazarına başvurun; yazılı yanıtı saklayın ve yöntem bölümüne atıf olarak ekleyin.

Örgütsel psikoloji örneğinde komşu bir değişkenin, iş doyumunun, ölçeklerinin nasıl karşılaştırıldığını iş doyumu ölçeği karşılaştırmasında görebilirsiniz. Tükenmişlik ile örgütsel bağlılığı birlikte inceleyecekseniz örgütsel bağlılık tezi rehberi bağlılık tarafını ele alıyor.

Tesify‘ı 9.000’den fazla öğrenci kullandı ve 15.000’den fazla bölüm yazdı; Tesify tezinizi yapılandırmanıza yardım eder, metnin %100’ü ise sizin tarafınızdan yazılır.

Her kullanıcı tipi için net öneri

• Öğretmen ya da okul yöneticisi örneklemi: MBI eğitimci formu ve İnce ve Şahin (2015) Türkçe uyarlaması; en savunulabilir çıkış noktasıdır.
• Sağlık ya da sosyal hizmet çalışanları: MBI insan hizmetleri formu ya da CBI; danışanla çalışma boyutu önemliyse CBI öne çıkar.
• Genel çalışan örneklemi: MBI genel çalışan formu ya da OLBI; iki ya da üç boyut tercihinize göre.
• Yüksek lisans öğrencileri (tükenmişlik kendi okul yaşamları): MBI öğrenci formunun Türkçe uyarlamasını kendi taramanızla doğrulayın.

Bu öneriler bir başlangıç noktasıdır; son karar için danışmanınızla hangi tanımı ve hangi Türkçe formu savunacağınızı konuşun. Türkçe formun kaynağını açıp okumadan hiçbir ölçeği tezinize yazmayın.

Araştırma sorusuna göre hızlı eşleştirme

Bu eşleştirme bir reçete değil, tartışma başlangıcıdır. Danışmanınız farklı bir ölçeği savunabilir; böyle bir durumda tablodaki mantığı (örneklem, tanım, Türkçe form) yeni ölçek için de uygulayın. Ölçek seçimini yazılı bir gerekçeyle yöntem bölümüne eklemek, savunmada gelecek “neden bu ölçek” sorusuna hazırlıklı olmanızı sağlar.

Ölçek seçerken pratik bir ayrıntı daha: Ölçeğin uzunluğu, örneklemin yanıt oranını etkiler. Çok uzun bir anket, özellikle zaten yorgun katılımcılarda yanıt bırakmaya yol açar; bu yüzden anketin toplam süresini önceden pilot uygulamada ölçün ve eksik yanıtların örüntüsünü kontrol edin. Pilot uygulama, ters kodlama hatalarını ve anlaşılmayan maddeleri de erken yakalar.

Yöntem bölümüne yazılacak cümleler

Seçiminizi yazarken şu kalıbı kullanabilirsiniz (bu bir şablondur; ölçek adını, formu ve atfı kendi kaynağınızdan doldurun): “Tükenmişlik, … formuyla ölçülmüştür. Ölçek … boyuttan oluşmakta ve yanıtlar … dereceli olarak alınmaktadır. Ölçeğin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması … tarafından yapılmıştır; bu araştırmada alt boyutların iç tutarlılık katsayıları … olarak hesaplanmıştır.” Her boşluk, açtığınız makaleden gelmelidir. Boş bıraktığınız ya da tahmin ettiğiniz hiçbir hücre olmamalıdır.

Güvenirlik katsayılarını örneklemdeki veriden hesaplayıp raporlayın; ölçek makalesindeki katsayıları kendi örneklemleriniz için varmış gibi aktarmak, jürinin hemen fark ettiği bir eksikliktir. Ters kodlanan maddeler varsa ters kodlamayı analizden önce yapın; aksi hâlde alt boyut katsayısı yapay olarak düşer.

Tükenmişlik tezi için on araştırma sorusu

Aşağıdaki sorular kurgusal başlangıç noktalarıdır; her birinde ölçeği, örneklemi ve değişkenleri kendi çalışmanıza göre netleştirin.

1. Öğretmenlerde mesleki kıdem ile duygusal tükenme arasındaki ilişki nedir?
2. Vardiyalı çalışan sağlık personelinde tükenmişlik ve iş doyumu nasıl ilişkilidir?
3. Uzaktan çalışan beyaz yakalılarda iş-yaşam dengesi algısı tükenmişliği yordar mı?
4. Okul yöneticilerinde tükenmişlik, yönetici desteği algısına göre farklılaşır mı?
5. Lisansüstü öğrencilerde akademik yük ve tükenmişlik arasında nasıl bir ilişki vardır?
6. Sosyal hizmet uzmanlarında iş yükü ve ilgisizleşme düzeyi ilişkili midir?
7. Tükenmişlik, örgütsel bağlılık ile işten ayrılma niyeti arasındaki ilişkide aracı rol oynar mı?
8. Çalışma yılına göre tükenmişlik alt boyutları farklılaşır mı?
9. Kadın ve erkek çalışanlar arasında kişisel tükenmişlik düzeyleri farklı mıdır?
10. Kamu ve özel sektör çalışanlarında tükenmişlik düzeyleri karşılaştırıldığında fark var mıdır?

Soruyu seçtikten sonra ölçeği ve örneklemi uyumlu hâle getirin: Örneğin altıncı soru sosyal hizmet uzmanlarından veri toplamayı gerektirir; bu durumda erişim izni ve etik kurul onayı, ölçek seçimi kadar önemlidir. Değişken rollerini (bağımlı, bağımsız, aracı) yazarken genel çerçeveyi öğrenmek için örgütsel bağlılık rehberindeki desen ve hipotez bölümlerine de bakabilirsiniz.

Tükenmişlik gibi hassas bir konuda etik ve veri toplama

Tükenmişlik soruları katılımcıya kendi yorgunluğunu, işine ilişkin olumsuz duygularını ve bazen yöneticisini değerlendirtir. Bu nedenle üç ilkeyi baştan netleştirin. Birincisi, anonimlik: Kurum adı, bölüm ve kıdem gibi dolaylı tanımlayıcıları, grup küçükse birleştirerek raporlayın. İkincisi, gönüllülük: Katılımcının kurum yönetimi tarafından zorlandığı izlenimi bulunmamalıdır; aydınlatılmış onam metni bunu açıkça belirtmelidir. Üçüncüsü, veri güvenliği: Ham yanıtları kimin göreceğini ve ne kadar süre saklanacağını yazılı olarak belirleyin.

Etik kurul izni ve bilgilendirilmiş onam hazırlığı için genel çerçeve psikoloji tezinde etik kurul izni yazısında anlatılıyor; sağlık ya da eğitim kurumunda çalışacaksanız kurumun kendi izin sürecini de ayrıca öğrenin. Öğretmen örnekleminde ölçek kararının başka bir örneği için öğretmen özyeterliği ölçeği yazısına bakabilirsiniz.

Bulgularda tükenmişliği nasıl raporlarsınız?

Alt boyutları ayrı tablolarda ya da tek tabloda ayrı satırlar hâlinde raporlayın: her boyut için ortalama, standart sapma ve güvenirlik katsayısı. Gruplar arası karşılaştırma yapıyorsanız (örneğin kıdem grupları) önce varsayımları kontrol edin, sonra uygun testi seçin; bir boyutta fark çıkıp diğerinde çıkmaması normaldir ve ayrı yorumlanmalıdır.

“Yüksek tükenmişlik” gibi sınıflamalar yapacaksanız kesme noktalarını ölçeğin kendi kılavuzundan alın; kendi başınıza belirlediğiniz eşikler ölçeğin geçerlik kanıtına dayanmaz. Kesme noktası kullanmayacaksanız, ortalama puanları ve dağılımı olduğu gibi raporlamak yeterlidir. Her iki durumda da sonuçları klinik tanı gibi değil, araştırma sonucu olarak yorumlayın: Tükenmişlik ölçeği bir teşhis aracı değildir.

Sık yapılan hatalar

• MBI’nın üç alt ölçeğini toplayıp tek bir “tükenmişlik puanı” üretmek.
• Türkçe formun kaynağını belirtmeden “ölçek Türkçeye çevrilmiştir” demek.
• Danışanla çalışmayan bir örneklemde danışan boyutunu kullanmak.
• Tükenmişlik ölçeğini iş doyumu ya da depresyon ölçeğiyle karıştırmak; ölçekler farklı yapıları ölçer.
• Ölçek maddelerini kısaltmak ya da değiştirmek.

Bunları da okuyun: Müşteri Memnuniyeti Tezi: Model, Ölçek, Hipotez ve Danışmanınızın Soracağı Sorular (2026)

Sık sorulan sorular

Tükenmişlik tezinde en çok hangi ölçek kullanılır?

Alan yazınında Maslach Tükenmişlik Envanteri en sık anılan araçtır; ama doğru ölçek örnekleminize ve tanımınıza bağlıdır.

MBI kaç maddeden oluşur?

Orijinal insan hizmetleri formu 22 maddedir; genel çalışan formu 16 maddedir. Türkçe formun madde sayısını uyarlama makalesinden doğrulayın.

MBI’nın üç boyutu nedir?

Duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı. Her boyut ayrı raporlanır, toplanmaz.

Copenhagen Tükenmişlik Envanteri kaç maddedir?

Yakın tarihli açık erişimli çalışmalar CBI’yı kişisel, işle ilgili ve hasta ile ilgili tükenmişliği kapsayan 19 maddelik bir envanter olarak kullanır.

Oldenburg envanteri kaç boyutludur?

İki boyutludur: tükenme ve ilgisizleşme. Madde sayısı için kullandığınız formun kaynağına bakın.

Öğretmenler için hangi ölçek uygundur?

MBI eğitimci formu çıkış noktasıdır; Türkçe uyarlaması için İnce ve Şahin (2015) çalışmasını inceleyin.

Ölçeği kendim Türkçeye çevirebilir miyim?

Yayımlanmış bir Türkçe form yoksa çevirebilirsiniz; ancak çeviri-geri çeviri, uzman görüşü ve geçerlik çalışması gerekir. Bu ayrı bir çalışmadır.

Ölçek kullanımı için izin gerekir mi?

Çoğu ölçeğin kullanımı yazar ya da yayıncı iznine bağlıdır. Yazılı izin alıp saklayın ve koşulları yayıncıdan doğrulayın.

Alt boyutları toplayıp tek puan yapabilir miyim?

MBI için hayır; alt ölçekler ayrı raporlanır. Diğer ölçekler için kullandığınız formun puanlama kılavuzuna uyun.

Tükenmişlik ile iş doyumu aynı şey mi?

Hayır. İkisi ilişkili olabilir ama farklı yapılardır ve ayrı ölçeklerle ölçülür.

Tezde hangi güvenirlik katsayısını raporlamalıyım?

Kendi örnekleminizde hesapladığınız iç tutarlılık katsayısını alt boyut düzeyinde raporlayın; ölçek makalesindeki katsayıyı yalnızca karşılaştırma için kullanın.