Psikoloji Tezinde Etik Kurul İzni ve Bilgilendirilmiş Onam Nasıl Hazırlanır? (2026)

Psikoloji tezleri, insan katılımcılarla doğrudan çalıştığı için etik kurul izni ve bilgilendirilmiş onam süreci diğer birçok alandan daha merkezi bir yer tutar. Bu yazı, genel etik kurul sürecini psikolojiye özgü hâle getirir: hangi çalışma türleri onay gerektirir, bilgilendirilmiş onam formunun hangi unsurları taşıması beklenir ve aldatma (deception) içeren araştırma tasarımlarında ek olarak ne yapılması gerekir. Türkiye’de psikoloji araştırma etiğine dair ulusal bir tek metin yerine, her üniversitenin kendi etik kurul yönergesi ve Türk Psikologlar Derneği’nin genel mesleki etik ilkeleri referans alınır; bu yazı, bu çerçevelerin ortak yapı taşlarını psikoloji tezi bağlamında özetler, herhangi bir kurumun kendi yönergesinin yerine geçmez. Tez sürecinizin en başında bu adımı planlamak, veri toplama takviminizde sürpriz gecikme yaşamamanızı sağlar.

Neden yalnızca “onay aldım” demek yeterli değil?

Bir jüri veya danışman, tezin yöntem bölümünde yalnızca “etik kurul onayı alınmıştır” cümlesini gördüğünde bunu genellikle yeterli bulmaz; beklenen, onayın hangi kurumdan, hangi tarihte ve hangi başvuru/protokol numarasıyla alındığının somut olarak belirtilmesidir. Bu, hem tezin doğrulanabilirliğini artırır hem de olası bir sorgulamada (ör. YÖK Ulusal Tez Merkezi’ne yüklenen tezlerin denetiminde) danışmanınızın ve enstitünüzün elinde somut bir kayıt bulunmasını sağlar. Onay belgesinin taranmış bir kopyasının tez ekinde yer alması, çoğu enstitüde standart beklentidir.

Hangi psikoloji çalışmaları etik kurul onayı gerektirir?

Anket, ölçek, görüşme, deney veya gözlem yoluyla insan katılımcılardan veri toplayan hemen her psikoloji tezi etik kurul onayı gerektirir; arşiv verisi (ör. bir kurumun elindeki anonim kayıtlar) kullanan çalışmalarda bile çoğu enstitü onay ister. Genel süreç, başvuru belgeleri ve zamanlama için önce etik kurul izni rehberimize bakmanızı öneririz; bu yazı o genel sürecin psikolojiye özgü kısmına odaklanır.

Etik kurul başvurusunda hangi belgeler istenir?

Çoğu üniversite etik kurulu, bir psikoloji tez başvurusunda şu belgeleri birlikte ister: araştırma özeti/protokolü (amaç, yöntem, örneklem), kullanılacak her ölçek/anketin tam metni, bilgilendirilmiş onam formu taslağı, katılımcı davet metni (ör. duyuru veya e-posta şablonu) ve varsa kırılgan grup çalışılıyorsa ek gerekçelendirme yazısı. Kullanacağınız anket veya görüşme formunun kendisini nasıl tasarlayacağınızı anket ve görüşme formu şablonları rehberimizde bulabilirsiniz; etik kurula sunacağınız form, tam olarak bu nihai hâliyle olmalıdır — başvuru sonrası madde eklemek/çıkarmak genellikle yeni bir onay veya değişiklik bildirimi gerektirir.

Bilgilendirilmiş onam formunun unsurları

Psikoloji araştırmalarında bilgilendirilmiş onam formu genellikle şu unsurları içerir:

• Araştırmanın amacı — katılımcının anlayabileceği sade bir dille, araştırmanın ne hakkında olduğu (aldatma içeren tasarımlarda tam amaç değil, genel bir çerçeve verilebilir).
• Katılımın gönüllülüğü — katılımın tamamen gönüllü olduğu ve istenilen her an, herhangi bir gerekçe göstermeden çekilme hakkı olduğu açıkça belirtilir.
• Prosedürün tanımı — katılımcının ne yapacağı (anket doldurma, görevi tamamlama, görüşmeye katılma) ve yaklaşık süre.
• Risk ve rahatsızlık — varsa katılımın yaratabileceği duygusal rahatsızlık veya risk, ve bu durumda başvurulabilecek destek kaynakları (ör. üniversitenin psikolojik danışma merkezi).
• Gizlilik ve veri koruma — verilerin nasıl anonimleştirileceği, kimlerin erişebileceği ve ne kadar süreyle saklanacağı.
• İletişim bilgisi — araştırmacının ve danışmanın, sorular için ulaşılabilecek iletişim bilgileri.

Bu altı unsur sabit bir yasal madde listesi değil, psikoloji araştırma etiği yazınında ve çoğu üniversite etik kurulunun kendi şablonlarında ortak olarak görülen unsurlardır; kendi enstitünüzün resmî onam formu şablonunu kullanmanız ve bu unsurları o şablona göre uyarlamanız gerekir.

Aldatma (deception) içeren tasarımlarda ek adımlar

Bazı klasik psikoloji deneyleri (ör. sosyal psikolojide bazı tutum/davranış çalışmaları), katılımcıya araştırmanın gerçek amacının tam olarak söylenmediği aldatma unsuru içerir. Bu tür tasarımlarda üç ek beklenti ortaya çıkar: (1) aldatmanın bilimsel olarak gerekçelendirilmesi (gerçek amaç baştan söylenseydi sonuçlar etkilenir miydi), (2) katılımcı için ciddi bir risk oluşturmaması, (3) araştırma sonunda mutlaka bir bilgilendirme (debriefing) oturumu yapılması — katılımcıya araştırmanın gerçek amacı açıklanır, sorular yanıtlanır ve istenirse verisinin çalışmadan çıkarılması teklif edilir. Aldatma içeren bir tasarım öneriyorsanız, etik kurul başvurunuzda bu üç noktayı ayrı ayrı ele almanız beklenir.

Üç çalışma türüne göre özet tablo

Bu tablo dört tipik senaryoyu özetler; kendi çalışmanız birden fazla kategoriye girebilir (ör. aldatma içeren ve ergenlerle yürütülen bir çalışma), bu durumda ilgili tüm ek gereklilikler birlikte uygulanır.

Çocuk, ergen veya kırılgan gruplarla çalışma

Katılımcı grubunuz reşit değilse (çocuk/ergen) veya kırılgan bir grup (ör. bir klinik tanı almış bireyler, tutuklu/hükümlü bireyler) ise, standart bilgilendirilmiş onama ek olarak ebeveyn/vasi onamı ve -yaşa uygun olduğunda- katılımcının kendi “asent”i (assent, çocuğun kendi anlayabileceği dilde onayı) istenir. Bu gruplarla çalışan tezlerde etik kurul süreci genellikle daha uzun sürer ve ek gerekçelendirme (neden bu kırılgan grupla çalışmanın gerekli olduğu) istenir.

Psikoloji tezinde nasıl kullanılır? (tamamen varsayımsal örnek)

Aşağıdaki örnek gerçek bir araştırmadan alınmamıştır. Konu: sosyal medya kullanımının benlik saygısı üzerindeki ilişkisi (üniversite öğrencileri örneklemi). Yöntem bölümünde etik kurul ve onam süreci şöyle raporlanabilir: “Araştırma, [üniversite] Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu’ndan [tarih/sayı] onayı alınarak yürütülmüştür. Katılımcılara araştırmanın amacı, gönüllülük esası ve istedikleri an çekilme hakları anket öncesinde yazılı olarak sunulmuş, bilgilendirilmiş onam formunu elektronik olarak onaylayan katılımcılar ankete yönlendirilmiştir. Toplanan veriler katılımcı adı içermeyen bir katılımcı kodu ile eşleştirilmiş ve şifreli bir dosyada saklanmıştır.” Bu paragraf, onay bilgisinin (kurum, tarih, sayı) ve onam sürecinin nasıl birlikte raporlandığını gösterir — yalnızca “etik kurul onayı alınmıştır” demek çoğu jüri için yetersiz kabul edilir.

KVKK ve veri koruma notu

Katılımcılardan toplanan kişisel veriler (isim, iletişim bilgisi gibi doğrudan kimliklendirici olanlar ve bazı durumlarda psikolojik/sağlık durumuna dair özel nitelikli veriler) Türkiye’de 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamına girer. Yöntem bölümünde verilerin nasıl anonimleştirildiği ve saklandığı yalnızca etik kurul için değil, bu yasal çerçeve açısından da belgelenmelidir; özellikle klinik/tanısal bilgi içeren çalışmalarda verinin “özel nitelikli kişisel veri” kategorisine girebileceğini unutmayın. Klinik psikoloji tezlerinde depresyon, kaygı gibi klinik ölçeklerin sonuçları da bu özel nitelikli veri kategorisine girer; bir ölçek seçiminin veri koruma açısından ne anlama geldiğine dair örnek için BDI-II mi PHQ-9 mu karşılaştırma rehberimize bakabilirsiniz.

Veri saklama süresi ne kadar olmalı?

Sabit bir ulusal süre yoktur; çoğu üniversite etik kurulu, ham verinin tez savunmasından sonra belirli bir süre (kurumdan kuruma değişen, genellikle birkaç yıllık) saklanmasını, ardından güvenli biçimde imha edilmesini ister. Yöntem bölümünde veya etik kurul başvurunuzda bu süreyi ve saklama biçimini (şifreli dijital dosya, kilitli fiziksel arşiv) belirtmeniz beklenir; süre ve biçim konusunda kendi enstitünüzün veri yönetimi politikasını kontrol etmeniz gerekir çünkü bu yazı tek bir üniversitenin politikasını genelleştirmez.

Etik kurul başvurusu ile tez önerisi arasındaki ilişki

Etik kurul başvurusu genellikle tez öneriniz danışman ve/veya jüri tarafından onaylandıktan sonra yapılır, çünkü başvuru formu önerinizdeki yöntem ve örneklem bilgilerine dayanır. Bazı enstitüler ikisini paralel yürütmenize izin verir (öneri onayı beklenirken etik kurul başvurusu hazırlanabilir), ancak veri toplamaya yalnızca her iki onay da (öneri + etik kurul) elinizde olduğunda başlayabilirsiniz. Tez önerinizin genel yapısını ve zaman çizelgesini tez önerisi nasıl hazırlanır rehberimizde görebilirsiniz; oradaki zaman çizelgesine etik kurul onay süresini mutlaka eklemeniz gerekir.

Sık yapılan üç hata

• Onam formunu tez ekine koymayı unutmak. Kullanılan onam formunun örneği, genellikle tezin eklerinde (ek listesi) sunulması beklenen bir belgedir.
• Etik kurul onay tarihini araştırma başlangıç tarihinden sonra almak. Veri toplama, onay tarihinden önce başlatılamaz; bu sıralama jüri ve enstitü tarafından özellikle kontrol edilir.
• Aldatma içeren tasarımlarda debriefing adımını atlamak. Aldatma kullanılan bir çalışmada bilgilendirme oturumu yapılmadan veri toplamanın tamamlanması, ciddi bir etik ihlal olarak değerlendirilir.

Çevrimiçi araştırmalarda ek etik hususlar

Anketinizi çevrimiçi bir platformda (ör. Google Formlar, Qualtrics) topluyorsanız, etik kurul başvurunuzda platformun verileri nerede sakladığı (yurt içi/yurt dışı sunucu) ve platformun kendi gizlilik politikasının katılımcı verisiyle uyumlu olup olmadığı da değerlendirilebilir. IP adresi veya e-posta gibi ek kimliklendirici bilgilerin form ayarlarında toplanıp toplanmadığını kontrol etmek ve gerekmiyorsa bu toplamayı kapatmak, veri minimizasyonu ilkesinin (yalnızca gerekli veriyi toplama) somut bir uygulamasıdır. Sosyal medya üzerinden katılımcı davet ediyorsanız, davet metninin kendisinin de (bağlam, hedef kitle) etik kurul incelemesine tabi olduğunu unutmayın.

Onam formu ile ölçek/anket arasındaki sıralama nasıl olmalı?

Standart uygulama, katılımcının önce onam metnini okuyup kabul etmesi, ancak kabul etmeden hiçbir ölçek veya anket maddesine erişememesidir. Çevrimiçi formlarda bu genellikle onam sayfasından sonra gelen bir “devam et” adımıyla, kâğıt uygulamalarda ise imzalı onam formunun anket paketinden ayrı ve önce toplanmasıyla sağlanır. Onam ile veri toplama adımlarının aynı sayfada karışık sunulması, jüri ve etik kurul tarafından sıkça eleştirilen bir tasarım hatasıdır.

Bu süreç psikolojinin her alt alanında aynı mı?

Temel çerçeve (onay, onam, gizlilik) aynı kalır, ancak vurgu alt alana göre değişir: klinik psikoloji tezlerinde risk/rahatsızlık ve destek kaynağı bilgisi daha ayrıntılı olması beklenirken, bilişsel/deneysel psikoloji tezlerinde aldatma ve debriefing süreci daha sık gündeme gelir. Gelişim psikolojisi tezlerinde ebeveyn onamı ve çocuk asenti neredeyse her zaman gerekir. Psikolojinin farklı alt alanlarındaki sık çalışılan konulara genel bir bakış için psikoloji tez konuları rehberimize göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Etik kurul onayı olmadan pilot uygulama yapabilir miyim?

Hayır. Küçük ölçekli bir pilot uygulama da veri toplama sayılır ve aynı etik kurul onayı kapsamında yürütülmelidir; onay öncesi toplanan veri tezde kullanılamaz.

Anonim bir anket için de onam formu gerekir mi?

Evet, anonim olması onam gereğini ortadan kaldırmaz; katılımcının araştırmanın amacını, gönüllülüğünü ve verisinin nasıl kullanılacağını bilerek katılması gerekir, bu bilgi kısa bir onam metniyle ankete başlamadan önce sunulabilir.

Debriefing yalnızca aldatma içeren çalışmalarda mı gerekir?

Zorunluluk özellikle aldatma içeren tasarımlarda vurgulanır, ancak aldatma olmayan çalışmalarda bile katılımcıya teşekkür ve araştırmanın genel bulgularına nasıl ulaşabileceği bilgisinin verilmesi iyi bir uygulamadır.

Çevrimiçi anketlerde yazılı imza yerine ne kullanılır?

Çoğu enstitü, çevrimiçi bir onam metnini okuyup “kabul ediyorum” kutucuğunu işaretlemeyi veya bir sonraki sayfaya geçmeyi yeterli sayar; bunun kendi enstitünüzde kabul edilip edilmediğini etik kurul başvurunuzda netleştirmeniz gerekir.

Ebeveyn onamı ile çocuğun kendi onayı (asent) arasındaki fark nedir?

Ebeveyn/vasi onamı yasal temsilcinin izni iken, asent çocuğun kendi yaşına uygun bir dille araştırmayı anlayıp katılmayı istediğini göstermesidir; ikisi birbirinin yerine geçmez, ikisi de istenir.

KVKK kapsamındaki özel nitelikli veri nedir?

Sağlık, cinsel hayat, dini inanç gibi bazı hassas kategoriler özel nitelikli kişisel veri sayılır; psikolojik tanı veya klinik ölçek puanları bu kapsama girebileceğinden ekstra koruma önlemi (ör. daha sıkı anonimleştirme) gerektirebilir.

Etik kurul onayı tez savunmasından önce her zaman şart mı?

Evet; veri toplayan bir psikoloji tezinin savunmaya girebilmesi için onay belgesinin tez ekinde veya danışmana sunulan dosyada yer alması beklenir.

Nitel görüşme çalışmalarında onam süreci farklı mı?

Temel unsurlar aynıdır ama nitel görüşmelerde genellikle ses kaydı alınacağının, kaydın nasıl saklanacağının ve deşifre sürecinin onam formunda ayrıca belirtilmesi istenir.

Onam formu ile katılımcı davet metni aynı belge mi?

Hayır; davet metni katılımcıyı araştırmaya çağıran kısa bir duyurudur, onam formu ise katılımcının araştırmayı anladığını ve gönüllü katıldığını belgeleyen ayrı ve daha ayrıntılı bir metindir. Etik kurul başvurusunda ikisi de ayrı belgeler olarak istenir.

Etik kurul başvurusu reddedilirse ne yapılır?

Kurul genellikle belirli maddelerde düzeltme talep eder (ör. onam formunun bir unsurunu netleştirmek, riski daha açık belirtmek); tam bir ret nadirdir ve çoğunlukla düzeltilmiş başvuru yeniden değerlendirmeye alınır.

Etik kurul başvurusu ne kadar sürer?

Süre kurumdan kuruma değişir ve kurulun toplantı sıklığına bağlıdır; danışmanla önerinizi netleştirdikten hemen sonra başvurmanız, veri toplama takviminizde gecikme riskini azaltır — bu süreyi kendi tez takviminize eklemeyi unutmayın.

Danışmanım etik kurul onayı olmadan pilot veri toplamama izin verirse ne yapmalıyım?

Bu durumda bile onay almadan veri toplamamanız gerekir; enstitünüzün etik kurul yönergesi genellikle danışman onayından bağımsız, kurumsal bir zorunluluktur ve ihlali tezin kabulünü riske atabilir.

Tesify ile psikoloji tezinizin yöntem bölümünde etik kurul ve onam sürecini eksiksiz raporlayacak şekilde yazabilirsiniz — onay ve onam süreci baştan sona sizin sorumluluğunuzda kalır.