YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde 16 Ağustos 2026 ölçümüne göre Mann-Whitney U adı 21.622 kayıtta geçiyor; bu testi gerekli kılan normallik kontrolünün en yaygın adı olan Shapiro-Wilk ise yalnızca 3.790, varyans homojenliğini sınayan Levene 984 kayıtta geçiyor. Kurtarma testi, onu haklı çıkaran kontrolün 5,7 katı sıklıkta anılıyor.
Bu yazı, önce ölçümü veriyor, sonra varsayım karşılanmadığında ne yapmanız gerektiğini ve bunu tezde nasıl yazacağınızı anlatıyor.
Ölçüm ne gösteriyor?
| Terim | Kayıt sayısı | Ne işe yarar |
|---|---|---|
| Mann-Whitney | 21.622 | İki bağımsız grup için parametrik olmayan test |
| Kruskal-Wallis | 14.643 | İkiden çok grup için parametrik olmayan test |
| normallik | 4.972 | Varsayımın Türkçe adı |
| Shapiro-Wilk | 3.790 | Normallik testi |
| Levene | 984 | Varyansların homojenliği testi |
Kaynak: YÖK Ulusal Tez Merkezi, “Tümü” araması, tarama tarihi 16.08.2026.
Sayıların anlamı üzerinde dikkatli olalım. Bunlar “şu testi kullanan tez sayısı” değil, terimin kaydın herhangi bir alanında geçtiği tez sayısıdır. Bir tez normallik kontrolü yapmış ama özetinde testin adını anmamış olabilir. Dolayısıyla bu tablo bir suçlama değil, bir raporlama gözlemidir: parametrik olmayan teste geçen tezlerin çoğu, o geçişin gerekçesini kaydın görünen kısmında adlandırmıyor.
Yine de fark büyük. Mann-Whitney ve Kruskal-Wallis birlikte on binlerce kayıtta geçerken, Levene’in 984’te kalması dikkat çekicidir — çünkü Levene, bağımsız gruplar t-testinin ve ANOVA’nın rutin bir parçasıdır ve çıktıda zaten görünür. Ölçüm yöntemi ve sınırları hakkında ayrıntı için analiz programları ölçümü yazımıza bakabilirsiniz.
Bu neden savunmada sorun olur?
Çünkü jürinin sorusu her zaman aynı yerden gelir: “Neden parametrik olmayan test kullandınız?” Bu sorunun tek geçerli cevabı, verinin ilgili varsayımı karşılamadığını gösteren bir kontroldür. “Örneklemim küçüktü” veya “hocam öyle dedi” cevapları savunmada durmaz.
Tersi de doğrudur ve daha tehlikelidir: parametrik test kullanıp varsayımları hiç kontrol etmemiş bir tez, sayısal olarak doğru ama yöntemsel olarak savunmasızdır. Bu durumda soru şu biçimi alır: “Normallik varsayımını kontrol ettiniz mi?” — ve cevap yoksa bulguların tamamı tartışmaya açılır.
İyi haber şu: bu, düzeltilmesi en ucuz eksiklerden biridir. Kontrolü yapmak birkaç tıklamadır, yazmak birkaç cümledir.
Hangi varsayım hangi test için gerekli?
| Yapmak istediğiniz test | Kontrol edilecek varsayım | Varsayım karşılanmazsa alternatif |
|---|---|---|
| Bağımsız gruplar t-testi | Normallik + varyans homojenliği (Levene) | Levene anlamlıysa Welch düzeltmesi; normallik yoksa Mann-Whitney U |
| Bağımlı (eşleştirilmiş) t-testi | Farkların normalliği | Wilcoxon işaretli sıralar testi |
| Tek yönlü ANOVA | Normallik + varyans homojenliği | Levene anlamlıysa Welch ANOVA; normallik yoksa Kruskal-Wallis |
| Tekrarlı ölçümler ANOVA | Küresellik (Mauchly) | Greenhouse-Geisser düzeltmesi; ya da Friedman testi |
| Pearson korelasyon | Doğrusallık + normallik | Spearman sıra korelasyonu |
| Çoklu regresyon | Artıkların normalliği, eşvaryanslılık, çoklu bağlantı | Dönüştürme, dayanıklı standart hatalar veya değişken çıkarma |
Bu tablonun anlattığı en önemli şey şudur: her varsayım ihlalinin cevabı “parametrik olmayan teste geç” değildir. Varyans homojenliği bozulduğunda Welch düzeltmesi genellikle daha iyi bir çözümdür ve parametrik testin gücünü korur. Küresellik bozulduğunda ise düzeltme uygulanır, test değiştirilmez.
Normalliği nasıl doğru kontrol edersiniz?
Yaygın hata, kararı yalnızca Shapiro-Wilk’in p değerine bağlamaktır. Bunun iki sorunu var:
- Büyük örneklemlerde test aşırı duyarlıdır. 500 kişilik bir veri setinde pratikte önemsiz bir sapma bile p < 0,05 verir. Testi harfiyen izlerseniz gereksiz yere parametrik olmayan yola saparsınız.
- Küçük örneklemlerde ise test duyarsızdır. 20 kişilik bir grupta gerçek bir çarpıklık bile anlamsız çıkabilir.
Doğru yaklaşım, üç göstergeye birlikte bakmaktır:
- Histogram ve Q-Q grafiği. Dağılımın şeklini gözle görmek, tek bir p değerinden daha bilgilendiricidir.
- Çarpıklık ve basıklık katsayıları. Yaygın uygulamada ±1 aralığı çoğu analiz için kabul edilebilir sayılır; hangi ölçütü benimsediğinizi kaynak göstererek yazın.
- Shapiro-Wilk sonucu, yukarıdaki ikisiyle birlikte yorumlanmak üzere.
Somut örnek cümle: “Verilerin normal dağılıma uygunluğu Shapiro-Wilk testi, çarpıklık-basıklık katsayıları ve histogramlar birlikte değerlendirilerek incelenmiştir.” Bu cümle, tek bir p değerine dayanan bir gerekçeden çok daha savunulabilirdir.
Karar akışı: adım adım ne yapmalısınız?
- Testinizi önce belirleyin. Hangi varsayımları kontrol edeceğiniz, yapacağınız teste bağlıdır. Testi seçmeden varsayım kontrol edilmez.
- Uç değerleri inceleyin. Normalliği bozan şey çoğu zaman dağılımın kendisi değil, birkaç uç değerdir. Uç değeri silmeden önce veri giriş hatası mı yoksa gerçek bir gözlem mi olduğunu belirleyin; sildiyseniz kaçını ve neden sildiğinizi yazın.
- Normalliği grup bazında kontrol edin. İki grubu karşılaştırıyorsanız varsayım, veri setinin tamamı için değil, her grup için ayrı ayrı geçerli olmalıdır. Bu, sık yapılan bir hatadır.
- Varyans homojenliğine bakın. Levene anlamlı çıkarsa testi değiştirmek yerine Welch düzeltmesini kullanın; çıktıda genellikle zaten hazır durur.
- Gerekiyorsa alternatife geçin ve geçiş gerekçesini kontrol sonucuyla birlikte yazın.
- Her iki testi de çalıştırıp sonuçları karşılaştırın. Parametrik ve parametrik olmayan test aynı sonuca varıyorsa bunu belirtmek bulgularınızı güçlendirir; ayrışıyorsa bu zaten tartışılması gereken bir bulgudur.
Alternatife geçmenin bedeli nedir?
Parametrik olmayan testler bedelsiz değildir ve tezlerde bu bedel neredeyse hiç yazılmaz. Üç şey değişir:
- Güç kaybı. Veri gerçekten normalse, parametrik olmayan test aynı farkı yakalamak için biraz daha fazla veri ister. Yani gereksiz yere geçmek, gerçek bir etkiyi kaçırma riskini artırır.
- Yorum değişir. Mann-Whitney U, ortalamaları değil sıra dağılımlarını karşılaştırır. Bulgularınızı “ortalamalar arasında fark bulundu” diye yazmak yanlış olur; “sıralamalar açısından anlamlı fark bulundu” doğru ifadedir.
- Betimsel istatistik tercihi değişir. Parametrik olmayan test kullanıyorsanız tabloda ortalama ve standart sapma yerine medyan ve çeyrekler arası aralık vermek tutarlı olur. Bu ayrıntı, jürinin yöntem hâkimiyetinizi ölçtüğü yerlerden biridir.
Bu üçünü bilerek geçiş yapmak ile “p anlamlı çıktı, o zaman diğerini deneyeyim” mantığıyla test değiştirmek arasında büyük fark vardır. İkincisi, sonucu değil yöntemi seçmektir ve savunulamaz.
Yöntem bölümünde nasıl yazılır?
Dört bilgi eksiksiz verilmelidir: hangi varsayımın, hangi yöntemle kontrol edildiği, sonucun ne olduğu ve buna bağlı olarak hangi testin seçildiği. Doğrudan uyarlayabileceğiniz örnek:
“Grupların puan dağılımlarının normalliği Shapiro-Wilk testi ve çarpıklık-basıklık katsayıları ile her grup için ayrı ayrı incelenmiştir. Deney grubunda dağılımın normallik varsayımını karşılamadığı görüldüğünden (p < 0,05), gruplar arası karşılaştırmada Mann-Whitney U testi kullanılmış ve betimsel istatistikler medyan ve çeyrekler arası aralık olarak raporlanmıştır.”
Bu tek paragraf, yukarıda ölçülen açığı sizin tezinizde kapatır. Varsayımın karşılandığı durumda da aynı disiplin geçerlidir — karşılandığını yazmak, hiç yazmamaktan her zaman iyidir.
Bulgular tablosunda ne değişir?
Parametrik olmayan teste geçtiyseniz tablonuz da değişmelidir. Ortalama-standart sapma sütunlarını medyan ve çeyrekler arası aralıkla değiştirin, test istatistiğini doğru sembolle verin (Mann-Whitney için U, Kruskal-Wallis için H) ve serbestlik derecesi gereken yerde onu da ekleyin.
Bir eksik daha var ve bu neredeyse hiç yazılmıyor: etki büyüklüğü. Parametrik olmayan testlerde de etki büyüklüğü raporlanır ve jüriler bunu giderek daha sık soruyor. Mann-Whitney U için yaygın uygulama, testin ürettiği Z değerini toplam gözlem sayısının kareköküne bölerek bir r katsayısı elde etmektir; Kruskal-Wallis için epsilon-kare benzeri ölçüler kullanılır. Bu değerler p’nin söylemediğini söyler: farkın anlamlı olup olmadığını değil, ne kadar büyük olduğunu. Anlamlı çıkmış ama etki büyüklüğü çok küçük bir sonucu “güçlü bir fark bulunmuştur” diye yazmak, savunmada en kolay yakalanan abartılardan biridir. Hangi ölçüyü kullandığınızı ve nasıl hesapladığınızı tek cümleyle belirtmeniz yeterlidir.
Sık görülen bir tutarsızlık, metinde Mann-Whitney U’dan söz edip tabloda ortalama ve standart sapma vermektir. Bu, okuyucuya iki farklı analiz yapılmış izlenimi verir ve savunmada sorulur. Tablo ile metnin aynı hikâyeyi anlatması gerekir. Güvenirlik katsayılarını aynı tabloda nasıl sunacağınız için Cronbach alfa yazımızdaki tablo iskeletine bakabilirsiniz.
Örneklem büyüklüğü bu kararı etkiler mi?
Dolaylı olarak evet. Küçük örneklemlerde normallik testleri zayıf olduğu için karar daha çok grafiklere ve alanın geleneğine dayanır; büyük örneklemlerde ise test aşırı duyarlı olduğu için tek başına izlenmemelidir.
Ayrıca parametrik olmayan teste geçmek güç kaybettirdiği için, örneklem hesabınızı yaparken bu olasılığı baştan düşünmek işinize yarar. Hesabı nasıl yapacağınızı örneklem büyüklüğü rehberimizde adım adım anlattık. Analizi hangi programda yapacağınız da bu iş akışını etkiler; varsayım kontrollerini arayüzün neresinde bulacağınız SPSS, jamovi ve JASP karşılaştırmamızda ele alınıyor.
Kontrolleri yaptınız, sıra yazmakta
Varsayım kontrolleri tamamlandığında elinizde bir dizi çıktı ve karar bulunur; asıl iş, bunları yöntem ve bulgular bölümünün akıcı diline çevirmektir. Bu noktada tıkanırsanız Tesify ile tezinizi yazmaya başlayabilir, kontrollerinizi ve test seçiminizi açıklayan bir taslak üretip üzerinde kendiniz çalışabilirsiniz. Analiz de karar da yorum da size aittir.
Sık sorulan sorular
Normallik varsayımı sağlanmazsa ne yapılır?
Önce uç değerleri ve grup bazında dağılımı kontrol edin. Sapma gerçekse, o tasarıma karşılık gelen parametrik olmayan teste geçin: iki bağımsız grup için Mann-Whitney U, eşleştirilmiş ölçümler için Wilcoxon, ikiden çok grup için Kruskal-Wallis.
Shapiro-Wilk mi Kolmogorov-Smirnov mu kullanmalıyım?
Yaygın uygulamada küçük ve orta örneklemlerde Shapiro-Wilk tercih edilir. Hangisini kullandığınızı ve neden seçtiğinizi yazmanız, seçimin kendisinden önemlidir.
Levene testi anlamlı çıktı, ne yapmalıyım?
Testi değiştirmeniz gerekmez. Bağımsız gruplar t-testinde ve ANOVA’da Welch düzeltmesini kullanın; çıktıda genellikle hazır bulunur ve varyans eşitliği varsayımını gerektirmez.
Normalliği tüm veri setinde mi kontrol etmeliyim?
Hayır. Gruplar arası karşılaştırma yapıyorsanız her grup için ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
Örneklemim 30’un üzerinde, varsayımı atlayabilir miyim?
Hayır. Merkezi limit teoremi ortalamaların dağılımıyla ilgilidir ve tek başına kontrolü yapmama gerekçesi olamaz. Kontrolü yapıp sonucunu yazmak birkaç cümledir.
Parametrik olmayan test kullanınca ortalama verebilir miyim?
Tutarlı olan, medyan ve çeyrekler arası aralık vermektir. Ortalamayı da ekleyecekseniz her ikisini birlikte sunun ve testin sıralar üzerinden çalıştığını belirtin.
İki testi de çalıştırıp anlamlı olanı yazabilir miyim?
Hayır. Test seçimi sonuca göre değil, varsayım kontrolüne göre yapılır. İkisini de raporlayacaksanız, hangisinin asıl analiz olduğunu baştan belirtmelisiniz.
Uç değerleri silmek serbest mi?
Veri giriş hatasıysa silinir. Gerçek bir gözlemse silme kararı gerekçelendirilmeli, kaç gözlemin çıkarıldığı yazılmalı ve sonuçlar mümkünse uç değerlerle birlikte de raporlanmalıdır.
Çarpıklık-basıklık için hangi sınırı kullanmalıyım?
Yaygın uygulamada ±1 aralığı çoğu analiz için kabul edilebilir sayılır; alanınıza göre daha geniş sınırlar da kullanılır. Hangi ölçütü benimsediğinizi kaynak göstererek yazın.
Regresyonda hangi varsayımları kontrol etmeliyim?
En azından artıkların normalliğini, eşvaryanslılığı ve çoklu bağlantıyı. Çoklu bağlantı için tolerans ve VIF değerlerini raporlamak yaygın uygulamadır.
Nitel bir tezde varsayım kontrolü gerekir mi?
Hayır. Varsayım kontrolü istatistiksel testlere özgüdür. Nitel çalışmalarda karşılığı, kodlama sürecinin ve güvenirliğinin şeffaf biçimde anlatılmasıdır.
Danışmanım varsayım kontrolü istemiyor, yine de yapmalı mıyım?
Yapın ve yazın. Kontrolü yazmak size bir maliyet getirmez, ama eksikliği savunmada sorulduğunda geriye dönük düzeltilemez.